दिनांक १५ सप्टेंबर : अभियंता दिन, ऋषी पंचमी व इतिहास

दिनविशेष

दिनांक १५ सप्टेंबर

मंगळवार · इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आज विशेष: ऋषी पंचमी (भाद्रपद शुक्ल पंचमी): मराठी व हिंदू परंपरेनुसार आज दिनांक १५ सप्टेंबर २०२६ रोजी ‘ऋषी पंचमी’ व्रत पाळले जात आहे. गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी साजऱ्या केल्या जाणाऱ्या या व्रताला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी सप्तर्षींची (कश्यप, अत्री, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी आणि वसिष्ठ) मनोभावे पूजा केली जाते. मानवी चुका आणि अनवधानाने झालेल्या पापांच्या प्रक्षालनासाठी स्त्रिया हे व्रत अत्यंत श्रद्धेने करतात. या दिवशी कष्टाने उगवलेले किंवा बैलांच्या कष्टाचे धान्य न खाता, केवळ हाताने पेरलेल्या आणि नैसर्गिकरीत्या उगवलेल्या भाज्या व कंदमुळांचा (ऋषीची भाजी) आहार घेतला जातो.

२महाराष्ट्र घटना २भारत घटना २जग घटना १शोध/तंत्रज्ञान २जयंती १स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन (International Day of Democracy): संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेने २००७ मध्ये ठराव मंजूर करून दरवर्षी १५ सप्टेंबर हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन’ म्हणून घोषित केला. लोकशाहीच्या मूल्यांचे जतन करणे, नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण करणे आणि जगभरातील लोकशाही प्रणालींचा आढावा घेत लोकशाही मजबूत करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

राष्ट्रीय अभियंता दिन (National Engineer’s Day – भारत): आधुनिक भारताच्या उभारणीत अतुलनीय योगदान देणारे महान अभियंते, भारतरत्न ‘सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया’ यांच्या सन्मानार्थ त्यांचा जन्मदिवस १५ सप्टेंबर हा ‘राष्ट्रीय अभियंता दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. भारत सरकारने १९६८ मध्ये अधिकृतपणे या दिवसाची घोषणा केली. देशाच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासात अभियंत्यांच्या योगदानाचा गौरव या दिवशी केला जातो.

🚩 महाराष्ट्र दिन

महाराष्ट्र अभियंता दिन: राष्ट्रीय अभियंता दिनाच्याच धर्तीवर महाराष्ट्रातही हा दिवस विशेष उत्साहाने पाळला जातो. सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया यांचे शिक्षण पुण्यातील ‘कॉलेज ऑफ सायन्स’ (सध्याचे शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय – COEP) येथून झाले होते. तसेच महाराष्ट्रातील खडकवासला जलाशय (पुणे) येथे त्यांनी विकसित केलेले स्वयंचलित पूर नियंत्रण दरवाजे (Automatic Sluice Gates) हे अभियांत्रिकीचे एक अद्भूत उदाहरण आहे. महाराष्ट्रातील सिंचन आणि पाणी व्यवस्थापनात त्यांच्या योगदानाचे स्मरण या दिवशी आवर्जून केले जाते.

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१९४८

स्वतंत्र भारताचे पहिले युद्धनौका ‘आय.एन.एस. दिल्ली’ मुंबई बंदरात दाखल

स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने ब्रिटनकडून खरेदी केलेले पहिले नौदलाचे ध्वजवाहक जहाज ‘आय.एन.एस. दिल्ली’ (INS Delhi) आजच्या दिवशी अधिकृतपणे मुंबई बंदरात दाखल झाले. तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी स्वतः मुंबईत याचे स्वागत केले होते. भारतीय नौदलाच्या सामर्थ्याची ही पहिली मोठी ऐतिहासिक पायाभरणी ठरली.

१८५३

जोतीराव फुले यांनी सावित्रीबाईंच्या कार्याविषयी दिलेली ऐतिहासिक मुलाखत

क्रांतीसूर्य जोतीराव फुले यांनी ख्रिश्चन मिशनरी नियतकालिक ‘ज्ञानोदय’ ला १५ सप्टेंबर १८५३ रोजी एक अत्यंत महत्त्वाची मुलाखत दिली. यात त्यांनी स्त्री शिक्षणाचे आणि वंचित घटकांच्या उत्थानाचे महत्त्व अधोरेखित केले. ही मुलाखत महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळीच्या इतिहासातील एक अनमोल दस्तऐवज मानली जाते.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१९५९

भारतात ‘दूरदर्शन’च्या पहिल्या प्रक्षेपणाची सुरुवात (दिल्ली)

युनेस्कोच्या (UNESCO) मदतीने भारतातील पहिल्या सार्वजनिक सेवा प्रसारक वाहिनीची म्हणजेच ‘दूरदर्शन’ची (DD) सुरुवात आजच्या दिवशी दिल्लीतील तात्पुरत्या स्टुडिओमधून झाली. सुरुवातीला शैक्षणिक आणि सामाजिक जनजागृतीचे कार्यक्रम आठवड्यातून फक्त दोन दिवस दाखवले जात असत. या ऐतिहासिक घटनेने भारतीय प्रसारमाध्यमांच्या क्षेत्रात क्रांती घडवून आणली.

१९३५

भारतातील पहिले पब्लिक स्कूल ‘द डून स्कूल’ची स्थापना

डेहराडून येथे भारताचे पहिले प्रख्यात पब्लिक स्कूल ‘द डून स्कूल’ (The Doon School) औपचारिकपणे सुरू झाले. सतीश रंजन दास यांनी या शाळेची स्थापना केली होती, ज्याचा उद्देश भारतीय तरुणांना जागतिक दर्जाचे आणि शिस्तप्रिय शिक्षण देणे हा होता.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१८३५

चार्ल्स डार्विन यांचे गॅलापागोस बेटांवर आगमन

महान निसर्गशास्त्रज्ञ चार्ल्स डार्विन हे ‘एच.एम.एस. बीगल’ (HMS Beagle) या जहाजाने गॅलापागोस द्वीपसमूहावर पोहोचले. येथील वैविध्यपूर्ण प्राणी आणि पक्षांच्या निरीक्षणातूनच डार्विन यांना त्यांच्या जगप्रसिद्ध ‘उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत’ (Theory of Evolution) मांडण्यास मोठी मदत झाली.

१९१६

युद्धात पहिल्यांदाच रणगाड्यांचा (Tanks) वापर

पहिल्या महायुद्धादरम्यान झालेल्या ‘सॉमच्या लढाईत’ (Battle of the Somme) ब्रिटिश सैन्याने जर्मन सैन्याविरुद्ध प्रथमच युद्धात ‘मार्क १’ (Mark I) या रणगाड्याचा वापर केला. या तांत्रिक शोधामुळे आधुनिक युद्धपद्धतीचे स्वरूप कायमचे बदलून गेले.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

१९६८

‘झाँड ५’ (Zond 5) अंतराळ मोहिमेचे प्रक्षेपण

👤 सोव्हिएत युनियन (Soviet Union Space Program)

सोव्हिएत युनियनने १५ सप्टेंबर १९६८ रोजी ‘झाँड ५’ हे अंतराळयान चंद्राच्या दिशेने प्रक्षेपित केले. या यानामध्ये कासव, माश्यांचे कोष, काही वनस्पती आणि जीवाणू पाठवण्यात आले होते.

🌍 परिणाम: चंद्राला प्रदक्षिणा घालून पृथ्वीवर सुरक्षितपणे परतणारे हे जगातील पहिले अंतराळयान ठरले. या मोहिमेने हे सिद्ध केले की, जीवंत प्राणी चंद्राच्या प्रवासादरम्यान जिवंत राहू शकतात, ज्यामुळे पुढील मानवी चंद्र मोहिमांचा मार्ग मोकळा झाला.

🎂 जयंती

भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया १८६१ – १९६२ (१२/१४ एप्रिल)

📍 जन्मस्थळमुद्देनहळ्ळी, चिक्कबळ्ळापूर (तत्कालीन म्हैसूर राज्य – सध्याचे कर्नाटक)

👨‍👩‍👧 कुटुंबएका सामान्य तेलुगू ब्राह्मण कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. वडील श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे गाढे अभ्यासक होते.

📝 परिचय ते भारताचे महान स्थापत्य अभियंता (Civil Engineer), शिक्षणतज्ज्ञ आणि म्हैसूर संस्थानाचे १९ वे दिवाण होते.

⭐ योगदान त्यांनी म्हैसूरमध्ये ‘कृष्णराज सागर धरण’ बांधले. पुण्यातील खडकवासला धरणात त्यांनी शोधलेले ‘स्वयंचलित पूर नियंत्रण दरवाजे’ पेटंट करूनही त्यांनी त्याचे कोणतेही रॉयल्टी शुल्क न घेता ते राष्ट्रार्पण केले.

🤔 रंजक माहिती सर विश्वेश्वरैया हे इतके वक्तशीर आणि शिस्तप्रिय होते की, वयाच्या १०० व्या वर्षीही ते पहाटे उठून नियमितपणे काम करत असत. त्यांच्या अफाट कार्यासाठी त्यांना १९५५ मध्ये भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘भारतरत्न’ देऊन गौरवण्यात आले.

शरदचंद्र चट्टोपाध्याय १८७६ – १९३८

📍 जन्मस्थळदेवानंदपूर, हुगळी जिल्हा, पश्चिम बंगाल

👨‍👩‍👧 कुटुंबअत्यंत गरिबीत आणि संघर्षात त्यांचे बालपण गेले. वडील मोतीलाल हे लेखक होते, मात्र त्यांची कोणतीही कलाकृती पूर्ण झाली नव्हती.

📝 परिचय ते बंगाली साहित्यातील सुप्रसिद्ध कादंबरीकार आणि लेखक होते.

⭐ योगदान त्यांनी लिहिलेल्या ‘देवदास’, ‘परिणीता’, ‘चरित्रहीन’ आणि ‘श्रीकांत’ या कादंबऱ्या आजही भारतीय साहित्यातील मैलाचे दगड मानल्या जातात. त्यांच्या कथांवर आजवर अनेक भारतीय भाषांमध्ये चित्रपट बनले आहेत.

🤔 रंजक माहिती त्यांनी महिलांच्या भावना आणि सामाजिक विषमतेवर अत्यंत संवेदनशीलतेने लेखन केले, ज्यामुळे त्यांना बंगाली साहित्यात अफाट लोकप्रियता लाभली.

🪔 स्मृतिदिन

इझंबार्ड किंगडम ब्रुनेल (Isambard Kingdom Brunel) ९ एप्रिल १८०६ – १५ सप्टेंबर १८५९

📍 जन्मस्थळपोर्ट्समाउथ, इंग्लंड

🎯 क्षेत्रस्थापत्य आणि रेल्वे अभियांत्रिकी (Civil & Mechanical Engineering)

👨‍👩‍👧 कुटुंब त्यांचे वडील सर मार्क ब्रुनेल हे सुद्धा एक प्रख्यात फ्रेंच अभियंता होते.

📝 परिचय ब्रुनेल हे ब्रिटिश औद्योगिक क्रांतीच्या काळातील सर्वात प्रतिभावान आणि नाविन्यपूर्ण अभियंते मानले जातात.

⭐ योगदान त्यांनी ग्रेट वेस्टर्न रेल्वे (Great Western Railway), अनेक बोगदे, पूल आणि जगातील पहिल्या मोठ्या समुद्रात प्रवास करणाऱ्या ट्रान्सअटलांटिक वाफेच्या जहाजांची (Steamships) रचना केली.

🤔 रंजक माहिती ‘हंड्रेड ग्रेट ब्रिटन्स’ या बीबीसीच्या २००२ मधील सर्वेक्षणात डार्विन आणि शेक्सपिअरच्या नंतर ब्रुनेल यांना ब्रिटनच्या इतिहासातील तिसरी सर्वात मोठी व्यक्ती म्हणून निवडण्यात आले होते.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

डॉ. सुब्रमण्यम स्वामी जन्म: १९३९

📍 जन्मस्थळमायलापूर, मद्रास (सध्याचे चेन्नई)

🎯 क्षेत्रराजकारण, अर्थशास्त्र आणि कायदा

👨‍👩‍👧 कुटुंब वडील हरहरन सुब्रमण्यम हे एक सरकारी सांख्यिकी अधिकारी होते.

📝 परिचय ते भारताचे माजी केंद्रीय कायदा आणि न्याय मंत्री, ज्येष्ठ संसदपटू आणि हार्वर्ड विद्यापीठात अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक राहिले आहेत.

⭐ विशेष कामगिरी त्यांनी भारतातील अनेक महत्त्वाच्या भ्रष्टाचाराच्या खटल्यांमध्ये न्यायालयीन लढा दिला आहे. अर्थतज्ज्ञ म्हणून भारताच्या आर्थिक धोरणांवर त्यांचे मोलाचे अभ्यासपूर्ण विचार प्रसिद्ध आहेत.

🤔 रंजक माहिती त्यांनी चिनी भाषा (मँडरीन) केवळ ३ महिन्यांत शिकून दाखवली होती, ज्याचा वापर त्यांनी १९८० च्या दशकात भारत-चीन सीमावादाच्या चर्चेदरम्यान केला.

📖 विशेष उल्लेख

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया आणि आधुनिक भारताची पायाभरणी
आजचा दिवस म्हणजे भारतीय अभियांत्रिकीच्या सुवर्णयुगाची सुरुवात करणाऱ्या भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया यांची जयंती. विश्वेश्वरैया यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर आशियात जलव्यवस्थापन आणि सिंचन क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवले. म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण म्हणून काम करताना त्यांनी ‘कृष्णराज सागर धरण’ उभारले, जे तत्कालीन आशियातील सर्वात मोठ्या धरणांपैकी एक होते. त्यांनी शोधलेली ‘स्वयंचलित पूर नियंत्रण दरवाजे प्रणाली’ आजही जगभरात आश्चर्य मानली जाते.

त्यांचे महाराष्ट्राशी असलेले नातेही तितकेच अतूट होते. पुण्यातील मुळा-मुठा नदीवरील खडकवासला धरणाचे पाणी वाहून जाऊ नये आणि पूर नियंत्रण व्हावे यासाठी त्यांनीच ही विशिष्ट दरवाजांची प्रणाली बसवली होती. त्यांच्या या अफाट राष्ट्रकार्यामुळे देशाचा पाणीप्रश्न आणि दुष्काळ निवारण कार्यात मोलाची मदत झाली. १५ सप्टेंबर हा दिवस त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ ‘अभियंता दिन’ म्हणून साजरा करून आपण केवळ त्यांच्या तंत्रज्ञानालाच नव्हे, तर देशासाठी त्यांनी दिलेल्या निःस्वार्थ समर्पणाला वंदन करतो.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया यांनी शोधलेल्या ‘स्वयंचलित पूर नियंत्रण दरवाजांचे’ पेटंट त्यांनी स्वतःच्या नावावर केले होते. परंतु, हे तंत्रज्ञान संपूर्ण देशाच्या हितासाठी वापरता यावे, म्हणून त्यांनी तत्कालीन ब्रिटीश सरकार आणि भारतीय संस्थानांकडून मिळणाऱ्या लाखो रुपयांच्या रॉयल्टीवर पाणी सोडले आणि हे पेटंट विनामूल्य राष्ट्राला समर्पित केले.

❓ आजचा प्रश्न

आजच्या डिजिटल आणि एआय (AI) च्या युगात, सर एम. विश्वेश्वरैया यांच्याप्रमाणे सामाजिक बांधिलकी जपणारे अभियंते घडवण्यासाठी आपल्या शिक्षण पद्धतीत काय बदल करणे गरजेचे आहे असे तुम्हाला वाटते?

💬 तुमचे मत

तुम्हाला तुमच्या ओळखीच्या कोणत्या अभियंत्याचे (Engineer) कार्य सर्वात जास्त प्रेरणादायी वाटते? आम्हाला खाली कमेंट करून नक्की सांगा!