भूतानमधील उत्तर गासा जिल्ह्यातील शिंताफू हिमनदी तरोड्याचा बांध फुटल्यामुळे अचानक पूर आला. या नैसर्गिक आपत्तीमुळे प्रसिद्ध ‘गासा त्शाचू’ नैसर्गिक उष्ण पाण्याच्या झऱ्यांचा परिसर पूर्णपणे वाहून गेला असून पुनाखा-गासा महामार्गाचे नुकसान झाले आहे.
१७
धोकादायक हिमनद्या
३१.८५ किमी
रस्ता
१०,०००
स्थलांतरित लोक
३.५ ते ४.४
सामू मानके
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भूतानच्या उत्तरेकडील उच्च पर्वतीय प्रदेशातील शिंताफू हिमनदीचे सरोवर फुटल्याने तीव्र जलप्रलय झाला. रात्रीच्या वेळी आलेल्या या पुराने मो चू नदीच्या खोऱ्यातील प्रसिद्ध गासा त्शाचू हॉट स्प्रिंग परिसर नष्ट केला. प्रशासनाने तातडीने पावले उचलल्यामुळे कोणतीही जीवितहानी झाली नाही.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भूतानचे राष्ट्रीय जलविज्ञान व हवामानशास्त्र केंद्र आणि आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणेने या घटनेची गंभीर दखल घेतली. भारत देशातील पश्चिम बंगाल व आसाम राज्यांच्या आपत्ती निवारण यंत्रणांनी सीमावर्ती भागात तातडीची सतर्कता प्रणाली सक्रिय केली आहे.
तात्कालिक परिणाम
पुनाखा-गासा राष्ट्रीय महामार्गावरील पूल आणि रस्ते वाहून गेल्यामुळे दळणवळण पूर्णपणे ठप्प झाले. संभाव्य धोका लक्षात घेऊन नदीकाठच्या गावांमधील हजारो नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले असून पाण्याच्या पातळीवर सतत नजर ठेवली जात आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
भूतान आणि भारत सरकारच्या प्रशासनाने नदीकाठच्या नागरिकांना तातडीने सुरक्षित ठिकाणी जाण्याचे आवाहन केले. आपत्कालीन पथके तैनात करण्यात आली असून हवामान खात्याच्या निर्देशानुसार पुढील सर्व वाहतूक व पर्यटनावर प्रतिबंध घालण्यात आले आहेत.
हिमनदी तरोडा फुटीमुळे जलप्रलय
भूतानच्या डोंगराळ भागात घडलेल्या या दुर्घटनेमुळे संपूर्ण प्रशासकीय यंत्रणा सतर्क झाली आहे. शिंताफू सरोवराचा बांध फुटल्यामुळे पाण्याचा प्रचंड लोंढा खालील प्रवाहात आला.
- पुनाखा-गासा मार्गावरील दळणवळण खंडित झाले.
- नदीकाठच्या परिसरात हाय अलर्ट जारी झाला.
पर्वतीय भागातील वाढते हवामान संकट आणि पूरस्थिती
हिमालयातील वाढत्या तापमानामुळे हिमनद्यांच्या सरोवरांचा धोका दिवसेंदिवस तीव्र होत चालला आहे. शिंताफू सरोवर हे आधीपासूनच भूतानमधील संवेदनशील आणि धोकादायक १७ सरोवरांच्या यादीत समाविष्ट होते. रात्रीच्या अंधारात अचानक आलेल्या पुरामुळे तातडीने मदतकार्य राबवणे कठीण झाले. मो चू आणि पुनात्संग्चू नदीचे पाणी वाहून थेट भारताच्या दिशेने संकोश नदीच्या खोऱ्यात जात असल्याने सीमावर्ती राज्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. प्रशासनाने वैज्ञानिक उपकरणांच्या माध्यमातून पाण्याच्या प्रवाहाचा वेग तपासण्याचे काम सुरू ठेवले आहे.
“शिंताफू सरोवराचा बांध फुटल्याची माहिती मिळताच आपत्कालीन यंत्रणा कामाला लागली. नागरिकांचे सुरक्षित स्थलांतर केल्यामुळे कोणतीही जीवितहानी टळली असून संपूर्ण परिस्थितीवर नियंत्रण ठेवले जात आहे.”
— तन्झिन दोरजी, संचालक, राष्ट्रीय जलविज्ञान केंद्र, भूतान“हिमालयातील हिमनद्यांच्या बदलांमुळे अशा प्रकारच्या नैसर्गिक आपत्तींचे प्रमाण वाढले आहे. भारताच्या सीमावर्ती भागातील नागरिकांच्या सुरक्षेसाठी सर्व यंत्रणा पूर्णपणे सज्ज आहेत.”
— अशोक मुखर्जी, आपत्ती व्यवस्थापन तज्ज्ञ, पश्चिम बंगाल| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| शिंताफू सरोवर | हिमनदी तरोडा | नोंदवले |
| गासा त्शाचू | उष्ण वनाचे झरे | ध्वस्त |
| संकोश नदी | पूर प्रवाह | कार्यरत |
| आपत्कालीन यंत्रणा | सतर्कता | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
हिमालयातील हिमनदी सरोवरांचा धोका आणि सीमापार जल सुरक्षा कशी हाताळली जाते?
मागील काही दशकांत जागतिक तापमानवाढीमुळे हिमालयातील हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत. त्यामुळे उच्च पर्वतीय प्रदेशात असणाऱ्या नैसर्गिक सरोवरांमध्ये पाण्याचा साठा वाढून फुटण्याचे प्रमाण वाढले आहे. भूतान सरकारने यापूर्वी अशा सरोवरांचा शास्त्रीय अभ्यास केला होता. मागील अनुभवांनुसार सीमापार नद्यांच्या प्रवाहात होणाऱ्या बदलांची पूर्वकल्पना मिळण्यासाठी भारत आणि भूतानदरम्यान संयुक्त यंत्रणा काम करते. आगामी काळात अशा आपत्तींचा सामना करण्यासाठी उपग्रह आधारित निरीक्षण प्रणाली अधिक बळकट करण्याचे धोरण प्रशासनाने आखले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भूतान व पश्चिम बंगालमधील प्रशासनाने सीमावर्ती भागांत पोलीस गस्त वाढवली असून आपत्कालीन मदत पथके तैनात केली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर भूतानमधील पर्यटन क्षेत्राला मोठा फटका बसला असून गासा त्शाचू परिसरातील हॉटेल व व्यावसायिक उलाढाल पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम म्हणून नदीकाठच्या नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण पसरले असून प्रशासनाच्या सूचनेनुसार अनेकांनी आपली घरे तात्पुरती खाली केली आहेत.
संबंधित वर्ग (उदा. शेतकरी/विद्यार्थी/कर्मचारी)
पर्वतीय भागातील पर्यटक व स्थानिक मजूर यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून, दळणवळण मार्गांचे नुकसान झाल्याने अनेकांना अडकून राहावे लागले आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
हिमालयातील हिमनद्यांचे फुटणे ही केवळ एका देशाची समस्या नसून संपूर्ण दक्षिण आशियासाठी गंभीर चेतावणी आहे. हवामान बदलाच्या परिणामांना तोंड देण्यासाठी शेजारील देशांनी एकत्रित येऊन वैज्ञानिक संशोधन व पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक आधुनिक करणे अपरिहार्य आहे. केवळ आपत्ती आल्यावर उपाययोजना करण्याऐवजी प्रतिबंधात्मक धोरणे राबवल्यास अशा संकटांमध्ये होणारे मानवी व आर्थिक नुकसान टाळता येऊ शकते.