हवेच्या गुणवत्तेची मोजमाप करणाऱ्या केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि ‘आयक्यूएअर’ या आंतरराष्ट्रीय संस्थेच्या यंत्रणेमध्ये फरक स्पष्ट झाला आहे. दोन्ही यंत्रणांचे निकष, डेटा गोळा करण्याचे मार्ग तसेच हवेतील प्रदूषकांबाबतचे मोजमाप वेगवेगळे असल्यामुळे मुंबई शहरातील हवेच्या प्रदूषणाबाबत नागरिकांमध्ये संभ्रमावस्था निर्माण झाली आहे.
३
प्रमुख घटक
२
संस्थांचे निकष
२४
तास मोजमाप
५
निकषांचे आधार
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
मुंबईतील हवेच्या गुणवत्तेची आकडेवारी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि ‘आयक्यूएअर’ या दोन वेगवेगळ्या संस्थांकडून जाहीर केली जाते. दोन्ही यंत्रणांचे प्रदूषण मोजण्याचे निकष वेगळे आहेत. केंद्रीय संस्था भारतीय मानकांचा वापर करते. आंतरराष्ट्रीय संस्था जागतिक स्तरावरील हवा गुणवत्ता सूचकांकाचा आधार घेते. या फरकामुळे मुंबईतील प्रदुषणाची खरी पातळी स्पष्ट होत नाही. नागरिकांमध्ये गोंधळ उडतो.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, ‘आयक्यूएअर’ संस्था, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, मुंबई महानगरपालिका आणि हवामान अभ्यासक या संपूर्ण प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेत आहेत. शहरातील पर्यावरणतज्ज्ञ या दोन्ही यंत्रणांच्या कार्यपद्धतीचे विश्लेषण करत आहेत. नागरिकांपर्यंत अचूक माहिती पोहोचावी यासाठी प्रशासकीय अधिकारी प्रयत्नशील आहेत.
तात्कालिक परिणाम
या गोंधळाच्या पार्श्वभूमीवर नागरिकांनी हवा गुणवत्ता मोजमापासाठी नेमकी कोणती यंत्रणा ग्राह्य धरली पाहिजे याविषयी चर्चा सुरू झाली आहे. महापालिका प्रशासनाने अधिकृत मोजणी केंद्रांच्या डेटावर अधिक भर देण्याचे निर्देश दिले आहेत. पर्यावरणप्रेमी संघटनांनी दोन्ही यंत्रणांच्या माहितीत सुसंवाद साधण्याची मागणी केली आहे. शहरातील हवा मोजणी केंद्रांची संख्या वाढवण्याचे काम सध्या वेगाने सुरू आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
शासन आणि पर्यावरण विभागाकडून अधिकृत आकडेवारी जाहीर करण्यासाठी प्रमाणित नियमावली तयार करण्यात येत आहे. कोणत्याही चुकीच्या माहितीमुळे नागरिकांमध्ये भीती पसरू नये म्हणून प्रशासकीय यंत्रणा सतर्क झाली आहे. केंद्रीय निकषांनुसारच शहरातील प्रदुषण नियंत्रणाचे उपाय अमलात आणले जात आहेत. न्यायालयीन पातळीवरही यासंदर्भात पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी कडक निर्देश देण्यात आले आहेत.
हवेच्या गुणवत्तेतील तफावत आणि मोजमाप पद्धती
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि ‘आयक्यूएअर’ यांच्या कार्यपद्धतीत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. भारतीय निकषांनुसार मोजली जाणारी हवा आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील मोजमाप यात विविध घटकांचा समावेश होतो. यामुळे मुंबईतील हवेचा दर्जा समजून घेण्यात तांत्रिक अडचणी निर्माण होतात.
- भारतीय निकषांनुसार हवेची मोजणी
- आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील निकषांचा वापर
हवा गुणवत्ता मोजणीतील तांत्रिक बाबी आणि अभ्यास
मुंबई महानगर क्षेत्रातील हवा प्रदुषणाची मोजणी करताना विविध घटकांचा अभ्यास करणे गरजेचे ठरते. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ देशातील भौगोलिक स्थितीनुसार निकष ठरवते. ‘आयक्यूएअर’ ही संस्था उपग्रहाद्वारे मिळणाऱ्या माहितीवर आणि स्थानिक केंद्रांच्या आधारावर हवेचा दर्जा स्पष्ट करते. दोन्ही पद्धतींचे स्वतःचे वेगळे मार्ग आहेत. नागरिकांना अचूक माहिती मिळावी म्हणून शास्त्रज्ञ आणि संशोधक सतत प्रयत्न करत आहेत. प्रदूषणाचे प्रमाण मोजताना हवेतील सूक्ष्म कण, कार्बनचे प्रमाण तसेच इतर वायूंची पातळी तपासली जाते. दोन्ही यंत्रणांचे निष्कर्ष वेगवेगळे आल्यामुळे धोरणात्मक निर्णय घेण्यात प्रशासनाला कसरत करावी लागते. आगामी काळात हवा गुणवत्तेचे योग्य चित्र समोर यावे यासाठी एकसमान निकष लागू करण्याची गरज तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
“हवेच्या गुणवत्तेचे मोजमाप करणाऱ्या वेगवेगळ्या यंत्रणांच्या निकषांमध्ये तफावत असल्यामुळे नागरिकांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो.”
— डॉ. रमेश कुमार, मुख्य हवामान वैज्ञानिक“स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार ठरवलेले निकष आणि आंतरराष्ट्रीय मानके यांच्यात समन्वय साधणे अत्यंत गरजेचे आहे.”
— प्रा. सुनिता पाटील, पर्यावरण अभ्यासक| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| केंद्रीय मंडळ | भारतीय निकष | कार्यरत |
| आयक्यूएअर | जागतिक मानके | कार्यरत |
| प्रदूषण मोजणी | सूक्ष्म कण | नोंदवले |
| डेटा समन्वय | अभ्यास सुरू | प्रस्तावीत |
पार्श्वभूमी
मुंबईतील हवा गुणवत्तेच्या मोजमापाबाबत दोन्ही यंत्रणांमध्ये नेमका काय वाद आहे आणि यावर प्रशासकीय पातळीवर कोणती पावले उचलली जात आहेत?
मागील काही वर्षांत मुंबईतील हवेचा दर्जा खालावल्याच्या अनेक घटना समोर आल्या आहेत. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि ‘आयक्यूएअर’ यांच्या आकडेवारीत मोठी तफावत आढळल्यामुळे हा विषय ऐरणीवर आला. प्रशासनाने यावर तोडगा काढण्यासाठी तांत्रिक तज्ज्ञांची समिती नेमली आहे. आगामी काळात सर्व मोजणी केंद्रांचे मानकीकरण करण्यासाठी केंद्रीय स्तरावर उच्चस्तरीय बैठक होणार असून त्यात ठोस मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली जाणार आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सर्व संबंधित विभागांनी तातडीने समन्वय बैठक बोलावली आहे. हवेच्या प्रदूषणाबाबत चुकीची माहिती पसरवणाऱ्या घटकांवर लक्ष ठेवून कायदेशीर बाबींची पूर्तता केली जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन मिळण्याची चिन्हे दिसत आहेत. उद्योगांना प्रदूषण नियंत्रանիकांचे पालन करणे बंधनकारक केले जात असून बाजारात हरित तंत्रज्ञानाची मागणी वाढली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम आरोग्याची काळजी घेण्याच्या दृष्टिकोनातून होत आहे. प्रदूषणाची नेमकी पातळी समजल्यामुळे नागरिकांना घराबाहेर पडताना योग्य ती खबरदारी घेणे सुलभ झाले आहे.
विद्यार्थी आणि नागरिक
विद्यार्थी आणि नागरिक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून शुद्ध हवा मिळण्याचा अधिकार सुरक्षित ठेवण्यासाठी जनजागृती मोहीम राबवली जात आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये प्रदूषणाविरोधी उपाययोजनांवर विशेष भर दिला जात आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
मुंबईसारख्या महानगरात हवेची गुणवत्ता तपासणाऱ्या यंत्रणांमध्ये एकवाक्य असणे काळाची गरज आहे. वेगवेगळ्या निकषांमुळे निर्माण होणारा संभ्रम दूर करण्यासाठी प्रशासनाने पुढाकार घेतला पाहिजे. वैज्ञानिक निकषांचा आधार घेऊन अचूक आकडेवारी जाहीर करणे ही काळाची मागणी आहे. नागरिकांचे आरोग्य सर्वोच्च असून पर्यावरण रक्षणासाठी सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. पारदर्शक माहिती मिळाल्यास प्रदूषणाविरुद्धच्या लढाईला बळ मिळेल.