विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र मिळवण्याची प्रक्रिया आता पूर्णपणे सुलभ झाली आहे. नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क विभागाने संगणक प्रणालीचे डिजिलॉकरशी एकत्रीकरण केल्यामुळे नागरिकांना शासकीय कार्यालयात हेलपाटे मारावे लागणार नाहीत.
१.०८
लाख प्रमाणपत्रे
८७
हजार विशेष विवाह
३५
हजार वार्षिक संख्या
३
वर्षांचा काळ
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क विभागाने विवाह नोंदणी प्रणालीचे डिजिलॉकरशी थेट एकत्रीकरण केले आहे. २०२३ पासून तयार केलेली सर्व विवाह नोंदणी प्रमाणपत्रे आता डिजिलॉकरवर ऑनलाइन पाहता आणि डाऊनलोड करता येत आहेत. नागरिकांना घरबसल्या ही सुविधा उपलब्ध झाली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क विभागाचे सहमहानिरीक्षक राजेंद्र मुठे यांनी या नव्या सुविधेची सविस्तर माहिती जाहीर केली आहे. राज्य सरकारच्या या महत्त्वपूर्ण निर्णयामुळे नागरिकांचा वेळ आणि श्रम वाचणार आहेत.
तात्कालिक परिणाम
प्रमाणपत्रांच्या कागदपत्रांची देवाणघेवाण आणि प्रत्यक्ष कार्यालयात जाण्याची गरज संपली आहे. नागरिकांना आता एका क्लिकवर मोबाईल किंवा संगणकावरून थेट अधिकृत डिजिटल प्रत मिळणे सुलभ झाले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
शासकीय सेवा पूर्णपणे डिजिटल आणि पारदर्शक करण्याच्या उद्देशाने हे पाऊल उचलले आहे. विशेष विवाह अधिनियम १९५४ अंतर्गत होणाऱ्या नोंदणी प्रक्रियेला यामुळे अधिकृत आणि सुरक्षित डिजिटल स्वरूप मिळाले आहे.
विवाह नोंदणी प्रमाणपत्रांची डिजिटल सुविधा
पुणे विभागातून मिळालेल्या माहितीनुसार, विवाह नोंदणीचे कामकाज आता अतिशय गतिमान झाले आहे. नागरिकांना प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी कोणत्याही त्रासाला सामोरे जावे लागत नाही.
- डिजिलॉकर प्रणालीद्वारे सुरक्षित आणि अधिकृत कागदपत्रे तात्काळ मिळतात.
- कार्यालयातील चकरा मारण्याची आणि रांगेत उभे राहण्याची प्रथा संपुष्टात आली आहे.
डिजिलॉकर एकत्रीकरण आणि आकडेवारीचा तपशील
राज्याच्या नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क विभागाने विशेष विवाह अधिनियम १९५४ अन्वये विवाह झालेल्या व नोंदणीकृत जोडप्यांसाठी आधुनिक सेवा सुरू केली आहे. २७ मे २०२३ पासून ऑनलाइन पद्धतीने सुरू झालेल्या या प्रक्रियेअंतर्गत आतापर्यंत एक लाख आठ हजार २५८ विवाह प्रमाणपत्रे तयार झाली आहेत. यामध्ये विशेष विवाह प्रक्रियेतून ८७ हजार ३२६, तर पूर्वी झालेल्या विवाहांच्या नोंदणीतून २० हजार ९३२ प्रमाणपत्रांचा समावेश आहे. २०२३ मध्ये सात हजार ८८८, २०२४ मध्ये ३१ हजार ९३६, २०२५ मध्ये ३५ हजार ९५, तर २०२६ मध्ये २३ ऑक्टोबरपर्यंत ३३ हजार ३३९ प्रमाणपत्रे तयार करण्यात आली आहेत. या सर्व दस्तऐवजांचे डिजिलॉकरशी एकत्रीकरण केल्यामुळे नागरिकांना कागदपत्रे सांभाळण्याची चिंता उरलेली नाही.
“विवाह नोंदणी विभागाच्या प्रणालीचे डिजिलॉकरशी एकत्रीकरण केल्यामुळे नागरिकांना आता विवाह प्रमाणपत्र थेट ऑनलाइन डाऊनलोड करता येणार आहे.”
— राजेंद्र मुठे, सहमहानिरीक्षक, नोंदणी आणि मुद्रांक शुल्क विभाग“शासकीय कागदपत्रे डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध करून देण्याच्या या निर्णयामुळे प्रशासकीय पारदर्शकता वाढून नागरिकांची होणारी पायपीट पूर्णपणे थांबली आहे.”
— अनिकेत जोशी, प्रशासकीय अभ्यासक- २०२३ पासूनची सर्व प्रमाणपत्रे ऑनलाइन उपलब्ध आहेत.
- डिजिटल स्वाक्षरीमुळे दस्तऐवजाची वैधता कायम राहते.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रणाली एकत्रीकरण | डिजिलॉकर | कार्यरत |
| एकूण प्रमाणपत्रे | १.०८ लाख | पूर्ण |
| ऑनलाइन सेवा | पुणे विभाग | कार्यरत |
| कायदेशीर मान्यता | डिजिटल स्वाक्षरी | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
कागदपत्रांच्या सुविधेसाठी प्रशासनाने ऑनलाइन पावले का उचलली?
पूर्वीच्या काळात विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी नागरिकांना संबंधित कार्यालयात वारंवार फेऱ्या माराव्या लागत असत. कागदपत्रे गहाळ होणे किंवा खराब होणे यांसारख्या समस्यांमुळे नागरिकांना नाहक त्रास सहन करावा लागत असे. या प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि नागरिकांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचा लाभ देण्यासाठी शासनाने विवाह नोंदणी प्रणाली ऑनलाइन केली. आता डिजिलॉकरशी जोडल्यामुळे दस्तऐवजांची सुरक्षा आणि सुलभता अधिक वाढली असून भविष्यात इतर नागरिक सेवा देखील याच पद्धतीने डिजिटल केल्या जाणार आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन, डिजिटल इंडिया अभियानाला बळ मिळाले असून शासकीय कार्यालयांवरील प्रत्यक्ष गर्दी व कागदी कामाचा ताण उल्लेखनीयरीत्या कमी झाला आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर, डिजिटल दस्तऐवजीकरण आणि ऑनलाइन सेवा पुरवणाऱ्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सेवांचा विस्तार होण्यास मदत मिळत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होऊन, नागरिकांना शासकीय कागदपत्रे एका क्लिकवर उपलब्ध झाल्यामुळे वेळ, पैसा आणि श्रम यांची मोठी बचत झाली आहे.
सर्वसामान्य नागरिक व शासकीय कर्मचारी
सर्वसामान्य नागरिक व शासकीय कर्मचारी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून, यामुळे अर्जदारांचे दस्तऐवज सुरक्षित राहून कार्यालयीन कामकाजात सुटसुटीतपणा आला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
विवाह नोंदणी प्रमाणपत्रांचे डिजिलॉकरशी केलेले एकत्रीकरण ही प्रशासकीय सुधारणांमधील अत्यंत कौतुकास्पद पायरी आहे. कागदाच्या प्रती सांभाळण्याच्या कटकटीतून नागरिकांची मुक्तता होत असून शासनाच्या पारदर्शक कारभाराची प्रचिती याद्वारे येत आहे. विशेष विवाह कायद्यांतर्गत नोंदणी करणाऱ्या जोडप्यांसाठी ही सुविधा वरदान ठरली आहे. अशाच प्रकारच्या इतर शासकीय सेवा देखील डिजिटल व्यासपीठावर आणणे गरजेचे आहे. प्रशासनाने घेतलेला हा निर्णय डिजिटल साक्षरतेच्या दिशेने एक भक्कम पाऊल असून यामुळे शासकीय यंत्रणेवरील अविश्वास दूर होण्यास मदत होत आहे.