सिंचनासाठीच्या पाण्याचा तुटवडा आणि खलावलेली पाणीपातळी या कारणांमुळे राज्यातील रब्बी हंगामातील पेरण्या अत्यंत संथगतीने सुरू आहेत. धरणांतून आवर्तने न सोडण्याच्या भूमिकेमुळे शेतकरी अडचणीत आले असून ऐन हिवाळ्यात लागवडीचे प्रमाण जेमतेम १२ टक्क्यांवर पोहोचले आहे.
१२ टक्के
रब्बी पेरणी
६.७६ लाख
हेक्टर
२ लाख ७६ हजार
हेक्टर ज्वारी
३५ हजार
हेक्टर गहू
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
राज्यातील रब्बी हंगामातील पेरण्यांवर पाण्याचा तुटवडा आणि खलावलेली भूजल पातळी यांचा तीव्र परिणाम झाला आहे. तीन नोव्हेंबरपर्यंत राज्यात केवळ १२ टक्के म्हणजेच ६.७६ लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरण्या पूर्ण झाल्या आहेत. पुरेशा सिंचनाअभावी शेतकऱ्यांनी गहू आणि ऊस या पिकांकडे पाठ फिरवली असून ज्वारी, मका व हरभरा लागवडीला प्राधान्य दिले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
राज्य शासन, कृषी विभाग आणि राज्यातील शेतकरी वर्ग या घडामोडीशी थेट संबंधित आहेत. कृषी विभागाचे अधिकारी आणि जलसंपदा विभागाचे प्रतिनिधी या संपूर्ण परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहेत. धरणांमधील पाणीसाठा पिण्यासाठी राखून ठेवण्याच्या भूमिकेमुळे शेती सिंचनाचे नियोजन कोलमडले आहे.
तात्कालिक परिणाम
सिंचनाचे पाणी उपलब्ध नसल्यामुळे रब्बी पिकांची लागवड लांबली आहे. ग्रामीण भागातील कृषी अर्थव्यवस्थेवर याचे गंभीर परिणाम दिसून येत असून, ज्वारी आणि मका यांसारख्या पिकांचा आधार घेत जनावरांच्या चार्‍याची सोय कशी करायची, या विवंचनेत शेतकरी वर्ग सापडला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
रब्बी हंगामासाठी धरणांतून पाण्याचे सिंचन आवर्तन न सोडण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे. पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न प्राधान्याने सोडवण्यासाठी पाणीसाठा आरक्षित ठेवण्यात आला असून, कृषी विभागामार्फत शेतकऱ्यांना उपलब्ध ओलाव्यानुसार पीक नियोजन करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
पाण्याचा तुटवडा आणि संथ पेरण्या
राज्यात यंदाच्या रब्बी हंगामात सिंचनाचे पाणी न मिळाल्यामुळे लागवड मोहीम वेळेत पुढे सरकत नाही. नोव्हेंबर महिन्याच्या सुरुवातीपर्यंत जेमतेम १२ टक्के क्षेत्रावरच पेरण्या नोंदवल्या गेल्या आहेत. धरणातील पाणीसाठा पिण्याच्या पाण्यासाठी राखून ठेवला गेल्याने शेतीला पाणी मिळणे कठीण झाले आहे.
- सिंचन पाण्याचा अभाव
- खलावलेली पाणी पातळी
अन्नधान्य व चारा पिकांना प्राधान्य
पाण्याच्या तीव्र संकटामुळे शेतकऱ्यांनी कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांकडे आपला मोर्चा वळवला आहे. गहू आणि नगदी पिकांऐवजी ज्वारी, मका आणि हरभरा या पिकांच्या पेरण्यांवर भर दिला जात आहे. मका किंवा ज्वारीचे दाणे भरले नाहीत तरी जनावरांना चारा उपलब्ध होईल, या उद्देशाने शेतकरी वर्ग या पिकांची निवड करत आहे. डिसेंबर अखेरपर्यंत पेरण्या चालण्याची शक्यता कृषी विभागाने व्यक्त केली आहे.
“पाण्याची टंचाई आणि धरणांमधून सिंचनाचे आवर्तन न मिळण्याच्या भूमिकेमुळे रब्बी हंगामाच्या सुरुवातीच्या पेरण्यांवर विपरीत परिणाम झाला आहे. उपलब्धता पाहूनच शेतकरी पिकांची निवड करत आहेत.”
— रफीक नाईकवाडी, कृषी विभाग संचालक- ज्वारी पिकाचा सर्वाधिक पेरा
- डिसेंबरअखेरपर्यंत पेरण्या सुरू राहण्याचा अंदाज
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| ज्वारी पेरणी | २ लाख ७६ हजार हेक्टर | नोंदवले |
| मका पेरणी | ७० हजार ३४६ हेक्टर | नोंदवले |
| हरभरा पेरणी | २ लाख ८० हजार हेक्टर | नोंदवले |
| गहू पेरणी | ३५ हजार ४६१ हेक्टर | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
अपुऱ्या पावसाचा रब्बी हंगामावर कोणता परिणाम होतो?
राज्यात मागील काही महिन्यांत पावसाची तूट आणि परतीच्या पावसाची अनिश्चितता यामुळे भूजल पातळी खालावली आहे. मागील वर्षांच्या तुलनेत धरणांमधील पाणीसाठा कमी असल्याने सिंचनाचे नियोजन बिघडले आहे. आगामी काळात डिसेंबर अखेरपर्यंत हवामान आणि पाण्याच्या उपलब्धतेचा अंदाज घेऊन शेतकरी पेरण्या पूर्ण करतील. कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशीनुसार जमिनीतील ओलावा टिकवून योग्य पिकांची निवड करण्याचे मोठे आव्हान प्रशासनासमोर उभे ठाकले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पिण्याच्या पाण्याचे योग्य नियोजन आणि धरणातील उपलब्धसाठ्याचे संतनियंत्रण करण्याचे पावले उचलण्यात आली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर आगामी काळात अन्नधान्य व भाजीपाल्याच्या उत्पादनात घट होऊन बाजारपेठेत तीव्र दर वाढीची शक्यता निर्माण झाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम म्हणून अन्नधान्य आणि रोजच्या गरजेच्या शेतमालाच्या महागाईचा सामना सामान्य कुटुंबांना करावा लागू शकतो.
शेतकरी
शेतकरी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरत उपलब्ध ओलाव्यावर हंगाम कसा पार पाडावा, या आर्थिक संकटाचा सामना त्यांना करावा लागत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राज्यातील रब्बी हंगामातील संथ पेरण्या हे आगामी पाणीटंचाईचे मोठे संकेत आहेत. पिण्याच्या पात्राला प्राधान्य देणे शासनासाठी आवश्यक असले तरी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या कृषी क्षेत्राला पूर्णपणे दुर्लक्षित चालणार नाही. शाश्वत जलव्यवस्थापन आणि आपत्कालीन पीक पद्धतीचा अवलंब करण्याची वेळ आता आली असून प्रशासनाने शेतकऱ्यांना योग्य मार्गदर्शन आणि तांत्रिक साहाय्य त्वरित उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.