बदललेले तंत्रज्ञान आणि नवनवीन प्रयोग करून पाहण्याची हौस याच्या जोरावर भंडारा जिल्ह्यातील लाखांदूर तालुक्यातील खेमराज भुते या तरुणाने कोरफडीचे उत्पादन घेतले. खेमराज औषध निर्मिती कंपनीमध्ये नोकरीला होता. नोकरी करताना वडिलोपार्जित जमिनीत काहीतरी नवीन करून बघण्याच्या इच्छेने त्याने कोरफडीची लागवड केली. त्यातील नफा बघता त्याने नोकरी सोडली आणि गावातच कंपनी काढली.

त्याने उत्पादित केलेल्या कोरफडीचा रस, जेल, खाद्यपदार्थ, सौंदर्य प्रसाधने यांना फक्त भारतातूनच नव्हे, तर जगभरातून मागणी आहे. या कोरफडीच्या शेतीत खेमराज यशस्वी ठरला. अनेक नवनवीन कंपन्या या थेट त्याच्याकडे उत्पादन घ्यायला येऊ लागल्या.

पारंपरिक शेतीपिके न घेता खेमराजने उचललेले कोरफड शेतीचे पाऊल खरोखरच नाविन्यपूर्ण म्हणायला हवे. फक्त शेतीतून उत्पादन न घेता स्वतःचा लघुउद्योग स्थापन केल्याने गावातील १५ ते २० जणांना रोजगार मिळाला. खेमराजने कोरफडीपासून तयार केलेल्या उत्पादनांची किंमतही सामान्य माणसाच्या खिश्याला परवडेल अशी ठेवलेली असल्याने भारतभरातूनच नव्हे, तर जगभरातून त्याच्या उत्पादनांना मागणी आहे.

साडेतीन एकराच्या जमिनीत कोरफडीसाठी अंदाजे ६५ हजार रुपये गुंतवून आज खेमराज तब्बल ३ लाख रुपयांचा नफा कमावत आहे. पहिला प्रयोग यशस्वी झाल्याने खेमराजने गावातील एकरभर जमीन भाड्याने घेतली असून त्यातही त्याने कोरफडीची लागवड केली आहे.

केशराचे पीक मुख्यतः काश्मीर राज्यामध्येच मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. तिथल्या पोषक वातावरणात हे पीक येत असल्याने त्याला जगभरातून चांगली मागणी देखील आहे. मात्र कश्मीरमध्ये मिळणाऱ्या केशराचे यशस्वी उत्पादन घेण्याचा प्रयोग पुण्यात करण्यात आला आहे.

आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने शैलेश मोडक या तरुणाने भन्नाट प्रयोग केला आहे. आणखी विशेष म्हणजे ही केशराची शेती कंटेनरमध्ये केली आहे. त्याला ‘कंटेनर फारमिंग’ असेही म्हणतात. शैलेश हे मूळचे नाशिकचे राहणारे असून त्यांनी हा प्रयोग पुण्यात यशस्वी करून दाखवला आहे. शैलेशच्या या आगळ्या वेगळ्या शेतीची चांगलीच चर्चा होऊ लागली आहे. हा प्रयोग राज्यातला पहिलाच प्रयोग असून या केशर शेतीसाठी मातीची आवश्यकता भासत नाही.
केशर हे फार दुर्मिळ आणि अत्यंत महाग असते. प्रतिग्रॅम 300 ते 1500 रुपयांपर्यंत याची विक्री केली जाते. काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आदी थंड आणि बर्फाळ प्रदेशात केशरचे उत्पादन केले जाते. त्यामुळे केवळ मागणीच्या फक्त 3 ते 4 टक्केच उत्पादन भारतात घेतले जाते. या सर्व गोष्टींचा विचार करून शैलेश मोडक यांनी हा कंटेनर फार्मिंगचा प्रयोग पुण्यात राबवला असून तो यशस्वी देखील केला आहे.

एअरपोनिक पद्धत वापरून हा यशस्वी प्रयोग करण्यात आला आहे. 320 वर्गफूटाच्या कंटेनरमध्ये केशराची लागवड करून त्यासोबत इतर भाज्यांचे पीक घेतले आहे. यात वेगवेगळ्या औषधी वनस्पती, परदेशी भाज्या, मसाले या पिकांना पर्याय शोधत शैलेश मोडक यांनी केशर हे पीक घेण्याचे ठरविले.

काही दिवस काश्मीरमध्ये राहून केशर पिकाच्या लागवडीची पद्धत समजून घेतली. त्यानंतर सुरुवातीला कंटेनरमध्ये केशर लावण्याचा निर्णय शैलेशने घेतला. त्यानुसार कंटेनरमध्ये केशर लावले. तसेच काश्मीरप्रमाणे कंटेनरमध्ये तापमान नियंत्रित करण्याकरता एअर सर्क्युलेटर, चिलर, एसी, डीह्युमिडिफायर, आद्रता कमी – जास्त करण्याकरता चारकोलवर आधारित तंत्र अशा विविध तंत्रज्ञानाचा वापर शेलेशने या कंटेनरमध्ये तयार करण्यात आला. तसेच कृत्रिम प्रकाश संश्लेषणाकरता त्याच्या अवस्थेनुसार लाल, पांढरा आणि निळ्या रंगाचा प्रकाशही याठिकाणी पुरविला जातो. सध्या शैलेश यांनी पुण्यातील वारजे परिसरात हा कंटेनर तयार केला असून एका ट्रेमध्ये आकारानुसार 400 ते 600 कंद बसवले जातात.

ही शेती पाहण्यासाठी देशाच्या कानाकोपऱ्यातून शेतकरी येत आहे. हा कंटेनर फार्मिंगचा आगळा वेगळा प्रयोग सर्वांच्याच कौतुकाचा विषय ठरत आहे. आजच्या युवा शेतकऱ्याने देखील आधुनिक शेतीकडे उतरावे आणि शेतीचे वेगळे प्रयोग करून आधुनिक शेती करावी, अशी अपेक्षा शैलेश मोडकने व्यक्त केली आहे.

अवजड उद्योगामध्ये योगदान देणारी खनिजसंपत्ती
महाराष्ट्रातील उदयोग क्षेत्रात खनिजसंपत्तीचे फार मोठे योगदान आहे.

महाराष्ट्रातील सर्वसाधारण बारा जिल्ह्यांमध्ये लहानमोठ्या प्रमाणात खनिज संपत्ती सापडते. यामुळे देशाच्या औद्योगिक प्रगतीस मोठा हातभार लागत आहे. पूर्व विदर्भ, कोकण आणि दक्षिण महाराष्ट्र या क्षेत्रात प्रामुख्याने महाराष्ट्राची खनिज संपत्ती केंद्रित झालेली आहे. पूर्व विदर्भामध्ये चंद्रपूर, गडचिरोली, भंडारा, नागपूर, गोंदिया व यवतमाळ हे खनिज संपत्तीचे मुख्य क्षेत्र आहे. कोकण व दक्षिण महाराष्ट्रात रत्नागिरी, ठाणे, रायगड, सिंधुदुर्ग व कोल्हापूर हे जिल्हे खनिज संपत्तीचे मुख्य क्षेत्र आहेत. महाराष्ट्रात मॅगनीज, लोहखनिज, बॉक्साइट, डोलोमाईट, क्रोमाइट, कायनाईट, सिलिमनाईट, चुनखडी व इतर खनिजे प्रामुख्याने आढळतात.

मॅगनीज
मॅगनीजचे प्रमुख साठे भंडारा,नागपूर व सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये आहेत. भारतात आढळणाऱ्या एकूण मॅंगनीज साठ्यापैकी ४० टक्के साठा एकट्या महाराष्ट्रात आहे. मॅगनीजचा पट्टा नागपूर जिल्ह्यातील ‘सावनेर’ तालुक्यात ‘खापा’ या गावापासून सुरु होतो. हा पट्टा मध्यप्रदेशात पुढे जातो. सावनेर-रामटेक हा वैशिष्ट्यपूर्ण मॅगनीजचा पट्टा आहे. खापा, पारशिवनी, कांद्री, रामडोंगरी, गुमगाव, मनसळ, कोदेगाव या भागातील मॅगनीजचे साठे नागपूर जिल्ह्यात आहेत. कन्हान व तुमसर येथे फेरो – मॅगनीज बनविण्याची संयंत्रे उभारण्यात आली आहेत. निम्न प्रतीचे मॅगनीज भिलाई पोलाद कारखान्यात वापरतात. उच्च प्रतीच्या मॅगनीजचा थोडा भाग निर्यात केला जातो.भंडारा जिल्ह्यातील प्रमुख साठे ‘तुमसर’ तालुक्यात आहेत. भंडारा जिल्ह्यातील मॅगनीजचे साठे हे भारतातील मोठ्या साठ्यापैकी एक आहेत. भंडारा जिल्ह्यातील मॅगनीजचा साठा हा ‘गोंडाइटमाले’ च्या खडकाशी निगडित आहे. त्यामध्ये ‘सिलोमिलोन’ हे मुख्य खनिज आढळते. कोकणात आढळणारे मॅंगनीज खनिज मात्र जांभा प्रकारच्या खडकांमध्ये असलेले दिसून येते. जांभा खडकांमध्ये विखुरलेल्या धोंड्यांच्या स्वरूपात हे मॅंगनीज आढळते. पूर्व विदर्भामध्ये आढळणारे मॅंगनीज हे कोकणात आढळणाऱ्या मॅंगनीजपेक्षा उच्च प्रतीचे आहे.

लोहखनिज
लोहखनिजाचा साठा भारतात अंदाजे १,३४६ कोटी टन आहे.महाराष्ट्रामध्ये यातील २० टक्के साठे आढळतात. ‘धारवाडी’ संघाच्या खडकाशी निगडीत उत्तम प्रकारचे लोहखनिज असते. यातील महत्वाचे खनिज ‘हेमेटाइट’ आहे. ही खनिजे उघड्या खाणीतून काढली जातात. चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया, सिंधुदुर्ग, नागपूर इत्यादी ठिकाणी लोहखनिजाचा महत्त्वाचा साठा आहे. गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर, नागपूर येथे ‘टॅकोनाईट’ खडकामध्ये लोहखनिज आढळते. रायगड, सातारा, कोल्हापूर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यामध्ये जांभा खडकात लोहखनिज आढळते.औद्योगिक विकासासाठी लागणारे पोलाद बनविण्यासाठी लोहखनिज महत्त्वाचे आहे. लोह-पोलादमध्ये ‘हेमेटाइट’ हे महत्त्वाचे खनिज आहे. गडचिरोली जिल्ह्यातील ‘सुरजागड’ येथे चांगल्या प्रतीचे लोहखनिजाचे साठे आढळतात.

बॉक्साईट
बॉक्साईट हे प्रामुख्याने दक्षिण महाराष्ट्रातील कोकण भागांमध्ये आढळणारे प्रमुख खनिज आहे. बॉक्साईट हे खनिज जांभ्या खडकामध्ये आढळते. बॉक्साईटचा वापर प्रामुख्याने ॲल्युमिनियम निर्मितीसाठी केला जातो. भारतात आढळणाऱ्या एकूण बॉक्साईट साठ्यापैकी २१ टक्के बॉक्साईटचे उत्पादन महाराष्ट्रात होते. महाराष्ट्रातील बॉक्साईट हे उच्च प्रतीचे असून त्याचे राज्यात सुमारे ६८ दशलक्ष साठे आहेत. बॉक्साईटचे साठे हे महाराष्ट्रामधील रायगड,कोल्हापूर, ठाणे, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, सांगली, सातारा आणि पालघर या जिल्ह्यामध्ये आहेत. बॉक्साईटचे साठे हे उष्ण-दमट, आणि भरपूर पर्जन्य हवामान असणाऱ्या जांभा खडकात आढळतात. बॉक्साईटचे साठे हे रायगड जिल्ह्यात प्रामुख्याने श्रीवर्धन, रोहा व मुरुड या तालुक्यात केंद्रीत झाले आहेत. कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी, चंदगड व शाहूवाडी तालुक्यात आहेत. बॉक्साईटचा उपयोग कोल्हापूर जिल्ह्यात ॲल्युमिनियम कंपनीमध्ये व बेळगाव येथील कारखान्यात धातू निर्मितीकरिता करतात.

डोलोमाईट
डोलोमाईटच्या उत्पादनातील ९० टक्के उत्पादन लोह पोलादनिर्मितीसाठी वापरतात. उरलेले खत कारखान्यात वापरले जाते. गडचिरोली, यवतमाळ, रत्नागिरी, नागपूर, चंद्रपूर या जिल्ह्यात डोलोमाईटचे साठे आढळतात.

क्रोमाईट
भारतात क्रोमाईटच्या साठ्यापैकी एकूण दहा टक्के साठा महाराष्ट्रात आहे. ते सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, भंडारा-गोंदिया या जिल्ह्यामध्ये आहेत. क्रोमाईटचा उपयोग हा धातू उद्योग व किंमती खड्यांवर प्रक्रिया करण्यासाठी व रसायन उद्योगात उपयोग करतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात कणकवली, जानवली व बांदा, भंडारा या जिल्ह्यात मौनी व नागपूर जिल्ह्यात टाका येथे क्रोमाईटचे साठे आहेत.

कायनाईट व सिलिमनाईट
भारतात कायनाईटच्या उत्पादनातील एकूण १५ टक्के उत्पादन महाराष्ट्रात होते. कायनाईटचे साठे हे महाराष्ट्रात भंडारा, गोंदिया जिल्ह्यात आहेत. भंडारा जिल्ह्यात ‘साकोली’ तालुक्यातील ‘दहेगाव’ येथे कायनाईटचे साठे आहेत. भंडारा तालुक्यातील ‘ गार्काभोंगा’ येथे कायनाईट व सिलिमनाईटचे साठे आहेत.

चुनखडी
महाराष्ट्रात भारताच्या चुनखडीचा साठा नऊ टक्के व उत्पादन फक्त दोन टक्के आहे. महाराष्ट्रात चुनखडीचे साठेही अनेक ठिकाणी आढळून येतात. चुनखडक हा चुन्याचा मूलभूत पदार्थ आहे. बांधकामात लागणारा चुना हा भाजून तयार केलेला चुनखडक असतो. माती व चुनखडक योग्य प्रमाणात मिसळून पोर्टलॅड सिमेंट तयार केले जाते.चुनखडक हा जास्त प्रमाणात विखुरलेल्या मातीत चुनखडीच्या रूपात असलेल्या कंकरापासून उपलब्ध होतो. चुनखडीचे साठे हे महाराष्ट्रात चार हजार दशलक्ष टन आहेत. सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, सांगली, पुणे, धुळे, नांदेड, नंदुरबार, नागपूर येथे चुनखडी व कंकर आढळतो. यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली या जिल्ह्यात चुनखडीचे साठे विंध्ययन खडकात आहेत.नांदेड, पुणे आणि सांगली या जिल्ह्यात कनिष्ठ दर्जाचे व चुनखडकाचे साठे आहेत.याचा उपयोग चुनाभट्टीत होतो.

गणेशोत्सव म्हणजे एक आनंदी सोहळा असतो. काही ठिकाणचे गणेशोत्सव वैशिष्ट्यपूर्ण असतात. अनेक ठिकाणी आजही सामूहिकरित्या श्री गणेश पूजन केले जाते. पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यात आसनगावमध्ये ‘एक गाव-एक गणपती’ ही संकल्पना राबविली जाते. येथील ग्रामस्थ असा सामूहिक गणेशोत्सव साजरा करीत आहेत. आसनगाव येथील सूर्यवंशी क्षत्रिय समाज गणेशोत्सव मंडळाने गेल्या ८३ वर्षांपासून ही परंपरा अखंडपणे सुरू ठेवली आहे.
सन १९४० साली येथील ग्रामस्थांनी या मंडळाची स्थापना केली. त्यावेळी जिल्हा परिषदेच्या शाळेत गणेशमूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. केवळ दीड दिवसांच्या गणेशाचे पूजन करण्यात आले होते. त्यानंतर सन १९७८ साली ग्रामस्थांनी मिळून एक सभागृह बांधले. आता गौरी आणि गणपती यांना येथून एकत्र निरोप देण्यात येतो. या गावामध्ये सध्या ५२ कुटुंबे आहेत. २५० ते ३०० ची लोकवस्ती आहे. आजही येथील ग्रामस्थ एकाच ठिकाणी जमा होऊन उत्सव साजरा करतात.
नोकरीधंद्यानिमित्त अन्य ठिकाणी गेलेले ग्रामस्थ गणेशोत्सवाला गावी येतात. मंडळातर्फे विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, लहान मुलांसाठी स्पर्धा व वर्षभर सामाजिक उपक्रम राबविण्यात येतात. या उपक्रमांमध्ये सर्वांचा सक्रीय सहभाग असतो. सर्व आबालवृद्ध या सोहळ्यात आनंदाने सहभागी होऊन गणेशोत्सवाची मजा लुटतात. आरती, भजन, नैवेद्य या साऱ्या गोष्टी एकत्रितपणे करताना त्यांना मिळणारा आनंद अवर्णनीय असतो.

वाघाच्या बछड्यांचे संगोपन करणे म्हणजे किती अवघड काम असेल ! वाघ म्हटले तरीही भीतीने अंगावर शहारे येतात ! छत्रपती संभाजीनगर महानगरपालिकेच्या प्राणिसंग्रहालयातील एक कर्मचारी प्रेमाने बछड्यांचे संगोपन करताना दिसतात. हे प्राणिसंग्रहालय ‘वाघांचे प्राणिसंग्रहालय’ म्हणून ओळखले जाते. या प्राणिसंग्रहालयातील एका व्यक्तीने आतापर्यंत वाघांच्या २६ बछड्यांचे संगोपन केले आहे. हे बछडे आता देशातील विविध प्राणिसंग्रहालयात पाठविण्यात आले आहेत.

सध्या या प्राणिसंग्रहालयात तेरा वाघ आहेत, तर महंमद झिया यांचे प्राणिप्रेमवाघ देशभरातील प्राणिसंग्रहालयांसाठी पाठवण्यात आले आहेत. आतापर्यंत या प्राणिसंग्रहालयात बत्तीस बछड्यांचा जन्म झाला. त्यापैकी सव्वीस वाघांचे संगोपन ‘केअर टेकर’ म्हणून काम करणाऱ्या महंमद झिया यांनी केले आहे. बछड्याच्या जन्मापासून तो चांगला फिरेपर्यंत त्याचा सांभाळ करणे, त्यांची स्वच्छता राखणे, पिंजरा स्वच्छ ठेवणे ही कामे जिया यांनी केली आहेत.

त्या-त्या वेळचे महापालिकेचे आयुक्त, उपायुक्त, प्राणिसंग्रहालयाचे प्रमुख आणि अधीक्षक यांचे मार्गदर्शन व सहकार्य मिळाल्यामुळे आपण संगोपन करु शकल्याचे झिया सांगतात. जन्मानंतर बछड काही महिने मातेपाशीच असतात. त्यावेळी त्यांना जपावे लागते. त्यांची स्वच्छता ठेवावी लागते. माता बछड्यांना दूध पाजत नाही, त्यावेळी त्यांना शेळीचे दूध पाजावे लागते. हे काम प्रसंगी जिवावर बेतणारेही असू शकते. झिया ते फार सावधगिरीने करतात. या कामातून त्यांना निव्वळ आनंद आणि मानसिक समाधान मिळते.

सिंधुदुर्गातील जिल्हा कारागृहातील कैद्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्रासमोर एक आदर्श ठेवला आहे. या कारागृहातील बंदिवानांनी भाजीपाला लागवड केली आहे. कारागृहाच्या आतील परिसरामधील दोन एकर क्षेत्रामध्ये या कैद्यांनी भाजीपाल्याची लागवड केली आहे. याठिकाणी मुबलक प्रमाणावर असलेल्या जमिनीवर लागवड करण्याचा निर्णय् घेण्यात आला. खुल्या कारागृहातील बंदी अहोरात्र या लागवडीसाठी श्रम करतात. बंदिवान कैद्यांनी कारागृहाच्या परिसरामध्ये लाल माठ, हिरवा माठ, पालक, मुळा, कोथिंबीर जवळपास २७ प्रकारच्या पालेभाज्या व गवार, शेवगा शेंग, पडवळ, भेंडी, कारले, वाल शेंग, चवळी, दुधी भोपळा, काकडी, हिरवी मिरची, वांगे, दोडके इत्यादी फळभाज्यांची लागवड केली आहे. या कारागृहातील बंदींना भाज्या दिल्या जातात. तसेच सावंतवाडी येथे वर्ग २ च्या कारागृहात भाजी पाठवली जाते. उर्वरित भाजी सरकारी दराप्रमाणे स्थानिक बाजारात विकली जाते. त्यातून ९ महिन्यांमध्ये ३ लाख ९८ हजार रुपये उत्पन्न मिळाले आहे.

कारागृहाचे अधीक्षक रवींद्र टोणगे यांनी कारागृहाच्या आतील जागेचे नंदनवन केले आहे. या कारागृहाच्या आतील जागा जंगलमय असून पडिक होती; टोणगे यांनी भगीरथ प्रतिष्ठानचे डॉ. प्रसाद देवधर यांची सहकार्य घेतले. बंदिवान कैद्यांनी कारागृहाच्या आतील पडिक जमिनीची मशागत करून वेगवेगळ्या प्रकारच्या भाज्यांची लागवड केली आहे. त्यामुळे आता कारागृहाचे नंदनवन झाल्याचे दिसत आहे. राज्याच्या पोलीस महानिरीक्षकांनी या उपक्रमांचे विशेष कौतुक केले आहे. आता येथे एक गाय आणि वासरू आणून गोपालन सुरू केले आहे. शेतीसाठी लागणारे जीवामृत येथे तयार करून शेतीसाठी वापरण्यात येते.

गुजरात सरकार समुद्रात बुडालेले द्वारका शहर पर्यटकांना दाखविणार आहे. यामुळे समुद्राच्या तळाशी तीनशे फूट खालवर असलेल्या श्रीकृष्णाच्या द्वारकेचे भाविकांना दर्शन घेता येणार आहे. देशात प्रथमच अशा प्रकारचे धार्मिक पर्यटन होणार आहे. भारतीय पुरातत्व विभागाने पाच हजार वर्षांपूर्वी समुद्रात बुडालेली श्रीकृष्णाची द्वारका नगरी शोधून काढली आहे. पाणबुडीच्या माध्यमातून ही सफर घडविली जाणार आहे. श्री कृष्ण जन्माष्टमी किंवा दिवाळीपर्यंत द्वारका दर्शन सेवा सुरू करण्याचा गुजरात सरकार प्रयत्न करीत आहे.

गुजरात सरकाराने द्वारका दर्शनासाठी अरबी समुद्रात ‘प्रवासी पाणबुडी’ सेवा सुरू करण्याची घोषणा केली आहे. या पर्यटनासाठी भारत सरकारची कंपनी माझगाव डॉक शिपयार्डसोबत गुजरात सरकारने करार केला. जानेवारीतील व्हायब्रंट संमेलनात याबाबती अधिकृत घोषणा केली जाणार आहे. राज्य पर्यटन विभागाचे प्रमुख सचिव हारित शुक्ला यांनी याबाबतची माहिती दिली.

सिंधुदुर्गात गावपळण ही एक पारंपरिक प्रथा आहे. वैभववाडी तालुक्यातील शिराळे गावात ही प्रथा सुरू आहे. सध्या या गावातील गावपळणीला सुरुवात झाली आहे. आता हे गाव पाच दिवस निर्मनुष्य असणार आहे. येथील ग्रामस्थ पाच दिवस वेशीबाहेर वसणार आहेत. हा गाव चारशे पन्नास वर्षांची परंपरा जपत आहे. सध्या शिराळेवासीय सोबत धान्य, पाळीव प्राणी घेऊन गावातून बाहेर पडले आहेत. आता ते गावाबाहेर डोंगराच्या पायथ्याशी राहुट्या घालून त्यात विसावले आहेत. विशेष म्हणजे गावात शाळासुद्धा भरत नाही. ती सुद्धा गावाबाहेर भरवली जाते.

ही गावपळण करण्यापूर्वी ग्रामस्थ देवाला कौल लावतात. त्यानंतर सर्व लोक गावाबाहेर बाहेर पडतात. गावपळणीच्या वेळी देवाला कौल लावूनच गावाबाहेर लोक पडतात. ही गावपळण तीन, पाच किंवा सात दिवसांची असते. शिराळे गावच्या प्रथेनुसार वर्षातून एकदा गाव सोडावा लागतो. पाच दिवस गावात कोणीही माणूस थांबत नाही. यावेळी जनावरे, पाळीव प्राणी, कोंबड्या, गुरेढोरे, यांना सर्व वेशींबाहेर घेऊन जावे लागते. या गावपळणीसाठी चाकरमानी, माहेरवाशीणी येतात. गावपळणीचा आनंद लुटण्यासाठी चाकरमानी, माहेरवाशीणी देखील उपस्थित असतात. अर्थात, या गावपळणीचा आनंद सगळेजण अगदी आनंदाने घेत असतात.

अमली पदार्थांच्या दुष्परिणामाबाबत जनजागृती करण्यासाठी तसेच या पदार्थांच्या विक्रीला प्रतिबंध करण्यासाठी ठाणे शहरात नुकत्याच झालेल्या एका चर्चासत्रात शहरातील शाळा, महाविद्यालयाचे प्राचार्य, मुख्याध्यापक, शिकवणी वर्गांचे संचालक आणि सामाजिक संस्थांच्या पदाधिकाऱ्यांनी भयानक सत्य मांडले. विद्यार्थ्यांच्या दफ्तरांमध्ये गुटखा पाकिटे, पानटपरीवर मिळणारी नशेची गोळी, ई-सिगारेट आढळत असल्याचे त्यांनी उपस्थित पोलीस सहआयुक्त दत्तात्रय कराळे, अपर पोलीस आयुक्त डॉ. महेश पाटील व अन्य पोलीस अधिकाऱ्यांच्या निदर्शनास आणून दिले.

विद्यार्थी पानटपरीवर मिळणारी नशेची गोळी सेवन करून शाळेत जातात. शाळेतही ही मुले नशेत असतात. काही मुले वर्गात नशेच्या गोळ्या आणून त्या अन्य मुलांना देत असल्याचे सांगितले. शाळकरी मुले अमली पदार्थांकडे आकर्षित होत आहेत. शाळेपासून काही अंतरावर असलेल्या पानटपऱ्यांमधून ई-सिगारेटची विक्री होते. शाळकरी मुलांकडे ई-सिगारेटदेखील आढळल्या आहेत. त्यामुळे पानटपऱ्यांवर कारवाई करावी, अशी मागणी शिक्षकांनी केली. याशिवाय, शाळांमध्ये ये-जा करणाऱ्या मुलींची छेड काढली जात असल्याची गंभीर बाबही शिक्षकांनी मांडली. शाळकरी मुलांचे हे व्यसनाधीन होणे चिंताजनक असल्याचे त्यांनी सांगितले. शाळेच्या आसपास असलेल्या पान टपऱ्यांमधून ई-सिगारेट, गुटखा, तंबाखूजन्य पदार्थांसह ड्रग्जची विक्री होत असल्याचे निदर्शनास आणून दिले. तस्कर मुलांना ड्रग्ज पुरवत आहेत. हुशार मुलेसुद्धा अजाणतेपणाने ड्रग्जकडे वळू लागली असल्याने या चर्चासत्रात केवळ चिंतेचा सूर उमटलेला दिसून आला. प्रत्येक पोलीस ठाण्यात शाळा आणि पोलीस ठाणे यांच्यात समन्वय ठेवण्यासाठी एका महिला पोलिस अधिकाऱ्याची नियुक्ती केली असल्याचे पोलिसांनी सांगितले. असे कोणतेही प्रकार शाळेत आढळल्यास या अधिकाऱ्याशी संपर्क साधून माहिती द्यावी. आम्हाला माहिती मिळताच नक्की कारवाई करू, अशी हमी देऊन नशेचा विळखा दूर करण्यासाठी सर्वांनी मिळून प्रयत्न करणे आवश्यक असल्याचे पोलीस सहआयुक्त दत्तात्रय कराळे यांनी सांगितले.

ठाण्यातील अंबरनाथमधील प्राचीन शिवमंदिर आता कात टाकणार आहे. मंदिराच्या परिसराचे सुशोभीकरण करण्यासाठी सुमारे १५० कोटींचा प्रकल्प राबविला जात आहे. या पुरातन मंदिरावरील शिल्प निखळून पडत असल्याने पुरातत्व विभाग खडबडून जागा झाला असून मंदिराची झीज थांबविण्यासाठी काम सुरू केले आहे.

मंदिरावरील शिल्पांची झीज थांबविण्यासाठी सलाईनद्वारे केमिकलचा मारा केला जात आहे. या प्रक्रियेमुळे भविष्यात शिल्प झिजणार नाहीत आणि ते आणखी टिकाऊ होतील, अशी माहिती मंदिरावर काम करणारे सीनियर मॉड्युलर सुधीर वाघ यांनी दिली आहे. अंबरनाथचे हे शिवमंदिर तब्बल ९६३ वर्षांचे आहे. इसवी सन १०६० मध्ये शिलाहार राजा मंबवाणी यांनी हे मंदिर बांधले होते. हे शिवमंदिर स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून ओळखले जाते. या मंदिरावर अतिशय बारीक शिल्पे, देवतांच्या मूर्ती आहेत.

अंबरनाथचे हे शिवमंदिर आजही इतिहासाची साक्ष देत उभे आहे. या मंदिराची युनेस्कोनेही दखल घेतली आहे. वर्ल्ड हेरिटेज साईट्सच्या यादीत या मंदिराचा समावेश आहे. अंबरनाथचे प्राचीन शिवमंदिर शिल्पजडित आहे. यावर विविध देवदेवतांची शिल्पे साकारलेली आहेत. याच मंदिराच्या अगदी शेजारी पाण्याचा ओढा आहे. या ओढ्याला ‘वालधुनी नदीचा ओढा’ असे म्हटले जाते. या ठिकाणाचे मूळ नाव ‘आम्रनाथ’ असे होते. या मंदिरावर मध्य प्रदेश, गुजरात आणि कर्नाटकच्या शैलींचा प्रभाव पडला आहे, असे सांगितले जाते. बारा ज्योतिर्लिंगांइतकेच हे मंदिर जुने आहे. सध्या असलेले मंदिर दोनच भागात आहे. गाभाऱ्याच्या दरवाजावर गणेशपट्टीवर शिव, सिंह आणि हत्ती यांच्या सुरेख आकृती कोरलेल्या आहेत.

मुंबईतील ‘ओशिवरा’ नदी प्रदूषित होत आहे. या प्रवाहात कारखान्यातील टाकाऊ माल सातत्याने टाकला जात असल्याचे स्थानिकांना आढळून आले आहे. येथे सीसीटीव्ही कधी बसवले जातील, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. सीसीटीव्हीमुळे नैसर्गिक स्थळांची होणारी हानी थांबू शकेल, अशा प्रतिक्रिया व्यक्त होत आहेत.

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मुंबईमध्ये दरवर्षी नालेसफाई केली जाते. नद्यांच्या स्वच्छतेसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च होतात. या नद्यांमध्ये कचरा टाकू नये यासाठी कोणतेही प्रयत्न केले जात नाहीत. यावर कुणाचेही नियंत्रण नसल्याची तक्रार गोरेगावमधील स्थानिक रहिवासी आणि पर्यावरणवादी कार्यकर्ते संदीप सावंत यांनी केली आहे.

नदी-नाल्यांमध्ये कचरा टाकणाऱ्यांवर सीसीटीव्हीद्वारे लक्ष ठेवले जाणार होते. मात्र आजपावेतो कॅमेरे लावण्यात आलेले नाहीत. कचरा टाकणाऱ्यांवर कारवाई होत नसल्याने पर्यावरणप्रेमी कार्यकर्ते नाराजी व्यक्त करीत आहेत.

नागपुरातील पोद्दारेश्वर राम मंदिराची शोभायात्रा म्हणजे विलक्षण आकर्षण असते. रामनवमीला ही यात्रा निघत असते. ती पाहण्यासाठी विदर्भासह शेजारील राज्यांतूनही नागरिक येत असतात. यावर्षी रामनवमीला १७ एप्रिल रोजी मंदिरातून शोभायात्रा दुपारी ४ वाजता निघणार आहे. या शोभायात्रेत १०८ मंगलकलश डोक्यावर घेऊन चालणाऱ्या कन्या दिसतील.

पौराणिक प्रसंग तसेच सामाजिक संदेश देणारे चित्ररथ, शहनाई वादक, ढोल-ताशा व ध्वजधारी पथक, गांधीबाग स्केटिंग क्लब व शंखनाद करणारे पाचशे सदस्य आदींचा समावेश राहील. शोभायात्रेतील मुख्य रथावरील बॅकग्राऊंड हे अयोध्येतील राम मंदिराचे असेल.

शोभायात्रेचे हे ५८वे वर्ष आहे. या सोहळ्यात शंखनाद, तांडव नृत्यासह चित्ररथांचा समावेश असणार आहे, अशी माहिती पुनित पोद्दार यांनी सोमवारी पत्रपरिषदेत दिली. ही शोभायात्रा पोद्दारेश्वर राम मंदिर, इतवारी शहीद चौक, महाल, कॉटन मार्केट, सीताबर्डी असा राहील. जागोजागी शोभायात्रेचे विविध संस्था, संघटनांद्वारे स्वयंस्फूर्तीने स्वागत होणार आहे. महाप्रसादाचे वितरण होईल.