श्री नवश्या गणपती मंदिर हे नाशिकमधील गंगापूर रोडवरील आनंदवल्ली भागात, पवित्र गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि जागृत देवस्थान आहे.
या मंदिराचा इतिहास सुमारे तीनशे ते चारशे वर्षांपूर्वीचा आहे. हे मंदिर पेशवेकालीन स्थापत्यकलेचा एक महत्त्वाचा नमुना आहे. १७७४ मध्ये, राघोबा दादा पेशवा आणि त्यांची पत्नी आनंदीबाई यांनी या मंदिराची स्थापना केली. आनंदीबाईंना पुत्रप्राप्तीचा नवस करायचा होता. त्यांची ही इच्छा पूर्ण झाल्यावर, त्यांनी नवसपूर्ती म्हणून येथे गणपतीचे मंदिर बांधले. त्यामुळे, या गणपतीला ‘नवसाला पावणारा’ म्हणून नवश्या गणपती हे नाव पडले आणि तेव्हापासून हे मंदिर भक्तांचे श्रद्धास्थान बनले आहे. आनंदीबाईंना पुत्र झाल्यावर आनंद व्यक्त करण्यासाठी, राघोबादादांनी जवळच्या ‘चांदवडस’ गावाचे नाव बदलून ‘आनंदवल्ली’ असे ठेवले आणि येथे एक भव्य राजवाडा देखील बांधला होता. दुर्दैवाने १८१८ मध्ये इंग्रजांनी हा राजवाडा नष्ट केला, पण मंदिर मात्र आजही सुरक्षित आहे.
मंदिरातील गणपतीची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे आणि ती अत्यंत आकर्षक व तेजस्वी आहे. ही मूर्ती बसलेल्या स्थितीत आहे. गणेशमूर्ती चतुर्भुज असून, वरील दोन हातात पाश आणि फुले आहेत. खालील एका हातात मोदक असून, दुसरा हात अभय मुद्रेत आहे. मूर्तीच्या शेजारी गणेशाचे वाहन मूषक देखील आहे. मूर्तीच्या मागे चांदीचे सुंदर नक्षीदार मखर आहे. नवस पूर्ण झाल्यावर भक्त येथे छोटी-छोटी घंटी बांधतात. त्यामुळे मंदिराच्या परिसरात अनेक घंटा बांधलेल्या दिसतात, जे नवसपूर्तीच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे.
मंदिराची रचना भव्य असून, त्यात प्रशस्त सभामंडप आहे. या सभामंडपात दोन्ही बाजूला अष्टविनायकांच्या मूर्तींची स्थापना करण्यात आली आहे, ज्यामुळे एकाच ठिकाणी महाराष्ट्रातील आठ गणपतींच्या दर्शनाचा लाभ मिळतो. हे मंदिर गोदावरी नदीच्या अगदी काठावर असल्याने येथील वातावरण अतिशय शांत, पवित्र आणि निसर्गरम्य आहे. संकष्ट चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी आणि गणेशोत्सव या काळात येथे मोठी यात्रा भरते आणि भाविकांची प्रचंड गर्दी असते. मंदिर प्रशासन अशा वेळी महाप्रसादाचे वाटप करते. नाशिक रोड रेल्वे स्टेशन हे मंदिरापासून सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन आहे. स्टेशनबाहेरून नवश्या गणपती मंदिरासाठी खासगी टॅक्सी किंवा ऑटो रिक्षा सहज उपलब्ध असतात. मंदिराला भेट दिल्यावर भाविक मंदिराजवळील गोदावरी नदीच्या शांत काठावर काही क्षण घालवू शकतात.
