सह्याद्री मराठी वाहिनी

Category: भटकंती

विविध तीर्थक्षेत्रे, प्रेक्षणीय स्थळे, गडकिल्ले आणि समुद्र किनाऱ्यांवर जायचंय? पर्यटनाची संपूर्ण माहिती ‘भटकंती’ या सदरात!

  • पांडुरंगाचे पंढरपूर

    पांडुरंगाचे पंढरपूर

    🛕 🔔 🥁
    🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩
    भटकंती · तीर्थक्षेत्र

    पंढरपूर

    पांडुरंगाचे पंढरपूर

    एका नजरेत

    📍ठिकाणपंढरपूर
    🏰प्रकारतीर्थक्षेत्र
    🗓️जाण्याचा उत्तम काळऑक्टोबर–फेब्रुवारी
    ⏱️आवश्यक वेळ५–६ तास
    💰अंदाजे खर्च₹५००–₹१,५००/व्यक्ती*
    ⭐खास आकर्षणविठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर
    चंद्रभागा नदीचा घाट, पंढरपूर महाराष्ट्राचं आराध्य दैवत श्री विठ्ठल रुख्मिणी
    🛕

    महात्म्य

    भीमा नदीच्या (चंद्रभागेच्या) काठावर वसलेलं पंढरपूर हे महाराष्ट्राचं आध्यात्मिक हृदय आहे. “विठ्ठला”चं हे गाव कोट्यवधी वारकऱ्यांच्या श्रद्धेचं केंद्रबिंदू आहे — जिथे देव स्वतः भक्तासाठी विटेवर उभा राहिला, तिथे आजही लाखो पावलं दरवर्षी चालत येतात.

    📜

    इतिहास / पार्श्वभूमी

    पंढरपूरचा उल्लेख अनेक प्राचीन शिलालेख व ताम्रपटांमध्ये आढळतो. यादव राजवटीच्या काळात या मंदिराला राजाश्रय मिळाल्याचे पुरावे आहेत. पुढे विविध राजसत्तांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार व विस्तार केला. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत तुकाराम, संत एकनाथ यांसारख्या संतांनी याच भूमीतून भागवत धर्माची शिकवण महाराष्ट्रभर पोहोचवली.

    🛈मंदिराच्या नेमक्या स्थापनाकाळाबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत — प्रकाशनापूर्वी स्थानिक/अधिकृत संदर्भाने पडताळणी आवश्यक.
    🕉️

    आख्यायिका व लोककथा

    पुंडलिक आपल्या वृद्ध आई-वडिलांची सेवा करत असताना साक्षात भगवान विष्णू त्याच्या दारी येऊन उभे राहिले. मातृ-पितृ सेवेत मग्न असलेल्या पुंडलिकाने देवाकडे एक वीट फेकली आणि सांगितलं, “थोडं थांबा, यावर उभे राहा.” देव तेथेच युगानुयुगे विटेवर उभे राहिले — तेच हे “विठ्ठल.” कमरेवर हात ठेवून उभी असलेली मूर्ती हीच त्या प्रतीक्षेची खूण मानली जाते.

    ⭐

    मुख्य आकर्षणे

    • श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर — काळ्या पाषाणातील मूर्ती
    • चंद्रभागा नदी व घाट — पवित्र स्नानासाठी प्रसिद्ध
    • पुंडलिक मंदिर — नदीच्या पात्रातच वसलेलं
    • गोपाळपूर — जवळचं छोटं तीर्थस्थान
    • वाळवंट परिसर — सतत सुरू असणारं कीर्तन-भजन
    चंद्रभागा नदीचा घाट, पंढरपूर चंद्रभागा नदीचा घाट, पंढरपूर
    🎯

    न चुकवण्यासारखे

    विठ्ठलाच्या चरणस्पर्श दर्शनाचा अनुभव (गर्दीनुसार शक्य असल्यास), पहाटेची चंद्रभागा स्नान परंपरा, आणि संध्याकाळची मंदिरातील आरती — हे तिन्ही अनुभव पंढरपूरला खऱ्या अर्थाने समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहेत.

    📅

    सर्वोत्तम काळ

    आषाढी व कार्तिकी एकादशी हा भक्तिसोहळ्याचा कळस असतो — पण याच काळात प्रचंड गर्दी असते. निवांत, शांत दर्शनासाठी ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हे दिवस उत्तम. पावसाळ्यात चंद्रभागेला पूर येण्याची शक्यता असल्याने ती वेळ टाळावी.

    ☀️

    एका दिवसाची भटकंती

    पहाटे चंद्रभागा स्नान → विठ्ठल-रुक्मिणी दर्शन → पुंडलिक मंदिर → वाळवंट परिसरात कीर्तन → स्थानिक महाप्रसाद → संध्याकाळी आरती दर्शन करून परतीचा प्रवास.

    🌗

    दोन दिवसांचा मुक्काम

    पहिला दिवस मंदिर परिसर व नदीघाटासाठी राखीव ठेवावा. दुसऱ्या दिवशी गोपाळपूर, नजीकची छोटी मंदिरे व निवांत परिसर भ्रमण करता येईल, तसंच वारकरी सांप्रदायिक जीवन जवळून अनुभवता येईल.

    🚗 रस्तामार्गे

    पुणे–सोलापूर महामार्गावरून उत्तम जोडणी.

    🚆 रेल्वेमार्गे

    पंढरपूरचं स्वतःचं स्थानक, मिरज–कुर्डुवाडी मार्गावर.

    ✈️ विमानमार्गे

    सर्वात जवळचे पुणे व सोलापूर विमानतळ.

    🛺

    स्थानिक प्रवास

    रेल्वे स्थानक व बसस्थानकापासून मंदिर परिसर रिक्षाने किंवा चालत सहज गाठता येतो. मुख्य मंदिर परिसर पायी फिरण्यासारखा आहे.

    🕒

    प्रवेश, दर्शन व वेळा

    सर्वसाधारणपणे दर्शन पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत सुरू असतं, मात्र पूजा/नैवेद्याच्या वेळी काही काळ दर्शन बंद ठेवलं जातं. एकादशी व उत्सवकाळात वेळा व नियम बदलतात.

    🛈नेमक्या दर्शन वेळा व विशेष दर्शन शुल्क प्रकाशनापूर्वी अधिकृत स्रोतावरून पडताळून घ्या.

    🛏️ राहण्याची सोय

    मंदिर परिसरात असंख्य धर्मशाळा, भक्तनिवास व लॉज. एमटीडीसीचे निवासस्थानही जवळपास.

    🍽️ खाण्यापिण्याची खासियत

    मंदिर परिसरातील महाप्रसाद, साधी महाराष्ट्रीयन थाळी, गरम वडा-भजी.

    💰 अंदाजे खर्च

    साध्या राहण्या-जेवणासह माफक बजेट. धर्मशाळेत मुक्काम केल्यास खर्च अजून कमी.

    📍

    जवळपास आणखी काय?

    पंढरपूरजवळील ही तीर्थस्थळेही एका दिवसाच्या अंतरावर भेट देण्यासारखी आहेत : (साधारण अंतर)

    तुळजापूर श्री तुळजाभवानी 120 किमी
    अक्कलकोट श्री स्वामी समर्थ 117 किमी
    गाणगापूर दत्त क्षेत्र 192 किमी
    📸

    छायाचित्रांसाठी उत्तम ठिकाणे

    चंद्रभागा घाटावरील गर्दी व नौका, आणि वारीच्या काळातील पालखी सोहळा.

    👨‍👩‍👧‍👦

    कुटुंबासाठी आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी योग्य आहे का?

    होय, सर्वसाधारण काळात कुटुंब व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सोयीचं आहे — मात्र एकादशीच्या गर्दीच्या काळात चालणे व रांगेत उभे राहणे कष्टदायक ठरू शकते.

    ⚠️ आवश्यक काळजी

    ✓गर्दीच्या काळात गर्दी व्यवस्थापनाबाबत सतर्कता
    ✓पावसाळ्यात नदीच्या पातळीकडे लक्ष
    ✓उन्हाळ्यात रांगेत उष्माघातापासून बचाव

    🎒 काय सोबत न्यावे?

    ✓आरामदायक चालण्याचे पादत्राणे
    ✓पाण्याची बाटली
    ✓लहान प्रथमोपचार साहित्य व ओळखपत्र
    📞

    संपर्क व उपयोगी माहिती

    मंदिर व्यवस्थापन समिती तसेच स्थानिक पर्यटन कार्यालयाशी संपर्क साधून अद्ययावत माहिती घेणे उत्तम.

    🛈नेमके संपर्क क्रमांक प्रकाशनापूर्वी अधिकृत स्रोतावरून पडताळून घ्या.
    💡

    भटकंती टिप

    गर्दी टाळायची असल्यास पहाटे लवकर दर्शनासाठी जा — त्या वेळी रांग तुलनेने कमी असते आणि मंदिर परिसराचं शांत रूपही अनुभवता येतं.

    🙏

    मनात राहणारा अनुभव

    पंढरपूरचं वेगळेपण हे इथल्या भव्यतेत नाही, तर इथल्या भावसमर्पणात आहे. लाखो वारकरी पायी चालत येतात, ते केवळ एक मूर्ती पाहण्यासाठी नाही, तर शतकानुशतकांच्या भक्तिपरंपरेशी जोडलं जाण्यासाठी.

    💬 तुमची आवडती भटकंती आम्हाला सांगा

    तुम्ही पंढरपूरला भेट दिली आहे का? तुमचा अनुभव आम्हाला नक्की सांगा!

    अनुभव शेअर करा

    ❓
    तुम्हाला माहीत आहे का?
    विठ्ठलाची मूर्ती कमरेवर हात ठेवून उभी असलेली दाखवली जाते — पुंडलिकाने फेकलेल्या विटेवर देव प्रतीक्षा करत उभा राहिल्याच्या आख्यायिकेचं हे प्रतीक मानलं जातं.

  • दिवर बेट – शांततेचा अद्भुत अनुभव

    दिवर बेट – शांततेचा अद्भुत अनुभव

    गोव्याच्या गजबजलेल्या किनाऱ्यांपासून जरा दूर, पण मनाच्या अगदी जवळ येणारं एक शांत ठिकाण म्हणजे दिवर बेट. मंडोवी नदीच्या कुशीत विसावलेलं हे ठिकाण जणू वेळेच्या प्रवाहाला थोडं थांबवून ठेवतं. फेरीने या बेटावर पोहोचताना सभोवतालचं पाणी, दूरवर दिसणारी हिरवाई आणि मंद वारा मनाला एक वेगळीच शांतता देतो. शहरातील गोंगाट मागे पडतो आणि एका निवांत जगाची सुरुवात होते.

    दिवर बेटावर पाऊल टाकताच पहिली जाणीव होते ती इथल्या साधेपणाची. लाल कौले असलेली घरं, अरुंद पण स्वच्छ रस्ते आणि अंगणात डोलणारी नारळाची झाडं—हे सगळं एखाद्या जुन्या चित्रासारखं वाटतं. इथली प्रत्येक वाट जणू एखादी कथा सांगते. लोकांचं साधं, निवांत आयुष्य पाहताना मन नकळत हळवं होतं. येथे घाई नाही, स्पर्धा नाही—फक्त जगण्याची शांत लय आहे.

    या बेटावरचा सण-उत्सवांचा रंगही वेगळाच. पारंपरिक पद्धतीने साजरे होणारे उत्सव, गावकऱ्यांची एकजूट आणि आनंदाने भरलेलं वातावरण पाहताना आपणही त्या आनंदाचा भाग होतो. विशेषतः ‘बोंडेराम’ उत्सवात रंग, संगीत आणि परंपरा यांचा सुंदर मिलाफ अनुभवायला मिळतो. हे केवळ सण नसून, इथल्या संस्कृतीचं जिवंत रूप आहे.

    दिवर बेटाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे इथली निसर्गसंपन्नता. हिरवीगार शेतं, शांत नदीकिनारे आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट—हे सगळं मनाला ताजेतवाने करतं. संध्याकाळच्या वेळी सूर्य मावळताना आकाशात उमटणारे रंग आणि पाण्यावर पडणारी त्याची छाया पाहणं म्हणजे जणू एखाद्या कवितेत हरवून जाण्यासारखं आहे.

    दिवर बेट म्हणजे फक्त एक पर्यटनस्थळ नाही, तर एक अनुभव आहे—शांततेचा, साधेपणाचा आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचा. शहराच्या धकाधकीतून थोडा विराम घ्यायचा असेल, स्वतःला पुन्हा शोधायचं असेल, तर हे छोटंसं बेट तुम्हाला नक्कीच आपलं करून टाकेल.

  • उत्तन समुद्र किनारा

    उत्तन समुद्र किनारा

    उत्तन समुद्र किनारा हा किनारा मुंबई शहराच्या जवळ असूनही गजबजाटापासून दूर, शांत आणि निवांत वातावरणासाठी ओळखला जातो. भायंदर परिसरात वसलेला हा किनारा नैसर्गिक सौंदर्य, साधेपणा आणि स्थानिक मच्छीमार जीवनशैली यामुळे पर्यटकांना आकर्षित करतो. शहरातील धावपळीपासून थोडा विरंगुळा हवा असणाऱ्यांसाठी उत्तन हा उत्तम पर्याय ठरतो.

    उत्तन समुद्र किनाऱ्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे शांत आणि स्वच्छ वातावरण. इतर लोकप्रिय किनाऱ्यांप्रमाणे येथे फारशी गर्दी नसल्याने पर्यटकांना निवांत वेळ घालवता येतो. किनाऱ्यावर नारळाची झाडे, मंद वारा आणि सुर्यास्ताचे मोहक दृश्य अनुभवायला मिळते. तसेच येथे असलेले मच्छीमार गाव पर्यटकांना पारंपरिक जीवनशैलीची ओळख करून देते. किनाऱ्यावर उभ्या असलेल्या बोटी, जाळी आणि मासेमारीचे दैनंदिन काम हे पाहणेही एक वेगळा अनुभव ठरतो.

    या ठिकाणी भेट देणाऱ्यांसाठी आणखी एक आकर्षण म्हणजे स्थानिक खानावळींमध्ये मिळणारे ताजे समुद्री अन्न. कोळी समाजाच्या पारंपरिक पद्धतीने बनवलेले मासे आणि इतर पदार्थ चाखण्याची संधी येथे मिळते. त्यामुळे खाद्यप्रेमींसाठीही हा किनारा विशेष ठरतो. याशिवाय छायाचित्रणाची आवड असणाऱ्यांसाठीही उत्तन हे एक उत्तम ठिकाण आहे, कारण येथे निसर्ग आणि ग्रामीण जीवन यांचे सुंदर मिश्रण पाहायला मिळते.

    उत्तन समुद्र किनाऱ्यावर पोहोचणेही सोपे आहे. जवळचे भायंदर रेल्वे स्थानक येथे उतरून पुढे बस किंवा रिक्षाने सुमारे आठ ते दहा किलोमीटर अंतर पार करून किनाऱ्यावर जाता येते. तसेच बेस्ट बस सेवा तसेच स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत. खासगी वाहनाने जाणाऱ्यांसाठी घोडबंदर मार्ग हा सोयीचा मार्ग आहे. मुंबईपासून हे ठिकाण साधारण तीस ते चाळीस किलोमीटर अंतरावर आहे.

    भेट देण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वात योग्य मानला जातो, कारण या काळात हवामान आल्हाददायक असते. पावसाळ्यात येथे हिरवाई अधिक खुलते, मात्र समुद्र खवळलेला असण्याची शक्यता असते. पर्यटकांनी येथे भेट देताना स्वच्छता राखणे, सुरक्षिततेची काळजी घेणे आणि स्थानिक नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे उत्तन समुद्र किनारा हा शांतता, निसर्गसौंदर्य आणि पारंपरिक जीवनाचा अनुभव देणारे एक सुंदर पर्यटनस्थळ आहे.

  • मुंबईतील कान्हेरी गुंफा

    मुंबईतील कान्हेरी गुंफा

    कान्हेरी गुंफा या मुंबईतील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक व पर्यटनस्थळांपैकी एक असून, बोरीवली परिसरात वसलेल्या संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानच्या हिरव्यागार परिसरात या गुंफा आहेत. शहराच्या गजबजाटापासून दूर, निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेल्या या गुंफा पर्यटकांना इतिहास, संस्कृती आणि शांततेचा अनोखा अनुभव देतात.

    कान्हेरी गुंफा या प्राचीन बौद्धकालीन गुंफा असून, त्यांची निर्मिती साधारणपणे इ.स.पूर्व पहिल्या शतकापासून इ.स.च्या दहाव्या शतकापर्यंत झाली आहे. या गुंफांमध्ये एकूण शंभरहून अधिक गुंफा असून, त्या बौद्ध भिक्षूंच्या वास्तव्य, ध्यान आणि शिक्षणासाठी वापरल्या जात असत. गुंफांमधील शिल्पकला, स्तूप, चैत्यगृह आणि शिलालेख हे त्या काळातील समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहेत.

    पर्यटनाच्या दृष्टीने कान्हेरी गुंफा अत्यंत आकर्षक ठरतात. येथे मुख्य चैत्यगृह, विशाल स्तूप, तसेच खडकात कोरलेली सुंदर शिल्पे पाहण्यासारखी आहेत. गुंफांच्या परिसरात पाण्याचे टाके आणि प्राचीन जलव्यवस्थापनाची उत्कृष्ट उदाहरणेही आढळतात. पावसाळ्यात येथे निसर्ग अधिकच खुलतो आणि हिरवाईने नटलेला परिसर पर्यटकांना विशेष आकर्षित करतो.

    कान्हेरी गुंफांकडे जाण्याचा प्रवासही तितकाच रमणीय आहे. बोरीवली स्थानकापासून बस किंवा खासगी वाहनाने सहज पोहोचता येते. उद्यानाच्या आत सुमारे सात किलोमीटर अंतर पार करून या गुंफा गाठाव्या लागतात. मार्गात डोंगर, झाडे आणि कधीकधी वन्यप्राण्यांचे दर्शनही घडते, त्यामुळे हा प्रवास साहसी आणि आनंददायी ठरतो.

    एकंदरीत, कान्हेरी गुंफा हे इतिहासप्रेमी, निसर्गप्रेमी आणि शांततेचा शोध घेणाऱ्या पर्यटकांसाठी आदर्श ठिकाण आहे. येथे भेट दिल्यास प्राचीन भारतीय संस्कृतीची ओळख तर होतेच, पण त्याचबरोबर मनाला शांतता आणि समाधानही मिळते. त्यामुळे मुंबईत येणाऱ्या प्रत्येकाने या ऐतिहासिक स्थळाला अवश्य भेट द्यावी.

  • नवश्या गणपती मंदिर

    नवश्या गणपती मंदिर

    श्री नवश्या गणपती मंदिर हे नाशिकमधील गंगापूर रोडवरील आनंदवल्ली भागात, पवित्र गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि जागृत देवस्थान आहे.

    या मंदिराचा इतिहास सुमारे तीनशे ते चारशे वर्षांपूर्वीचा आहे. हे मंदिर पेशवेकालीन स्थापत्यकलेचा एक महत्त्वाचा नमुना आहे. १७७४ मध्ये, राघोबा दादा पेशवा आणि त्यांची पत्नी आनंदीबाई यांनी या मंदिराची स्थापना केली. आनंदीबाईंना पुत्रप्राप्तीचा नवस करायचा होता. त्यांची ही इच्छा पूर्ण झाल्यावर, त्यांनी नवसपूर्ती म्हणून येथे गणपतीचे मंदिर बांधले. त्यामुळे, या गणपतीला ‘नवसाला पावणारा’ म्हणून नवश्या गणपती हे नाव पडले आणि तेव्हापासून हे मंदिर भक्तांचे श्रद्धास्थान बनले आहे. आनंदीबाईंना पुत्र झाल्यावर आनंद व्यक्त करण्यासाठी, राघोबादादांनी जवळच्या ‘चांदवडस’ गावाचे नाव बदलून ‘आनंदवल्ली’ असे ठेवले आणि येथे एक भव्य राजवाडा देखील बांधला होता. दुर्दैवाने १८१८ मध्ये इंग्रजांनी हा राजवाडा नष्ट केला, पण मंदिर मात्र आजही सुरक्षित आहे.

    मंदिरातील गणपतीची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे आणि ती अत्यंत आकर्षक व तेजस्वी आहे. ही मूर्ती बसलेल्या स्थितीत आहे. गणेशमूर्ती चतुर्भुज असून, वरील दोन हातात पाश आणि फुले आहेत. खालील एका हातात मोदक असून, दुसरा हात अभय मुद्रेत आहे. मूर्तीच्या शेजारी गणेशाचे वाहन मूषक देखील आहे. मूर्तीच्या मागे चांदीचे सुंदर नक्षीदार मखर आहे. नवस पूर्ण झाल्यावर भक्त येथे छोटी-छोटी घंटी बांधतात. त्यामुळे मंदिराच्या परिसरात अनेक घंटा बांधलेल्या दिसतात, जे नवसपूर्तीच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे.

    मंदिराची रचना भव्य असून, त्यात प्रशस्त सभामंडप आहे. या सभामंडपात दोन्ही बाजूला अष्टविनायकांच्या मूर्तींची स्थापना करण्यात आली आहे, ज्यामुळे एकाच ठिकाणी महाराष्ट्रातील आठ गणपतींच्या दर्शनाचा लाभ मिळतो. हे मंदिर गोदावरी नदीच्या अगदी काठावर असल्याने येथील वातावरण अतिशय शांत, पवित्र आणि निसर्गरम्य आहे. संकष्ट चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी आणि गणेशोत्सव या काळात येथे मोठी यात्रा भरते आणि भाविकांची प्रचंड गर्दी असते. मंदिर प्रशासन अशा वेळी महाप्रसादाचे वाटप करते. नाशिक रोड रेल्वे स्टेशन हे मंदिरापासून सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन आहे. स्टेशनबाहेरून नवश्या गणपती मंदिरासाठी खासगी टॅक्सी किंवा ऑटो रिक्षा सहज उपलब्ध असतात. मंदिराला भेट दिल्यावर भाविक मंदिराजवळील गोदावरी नदीच्या शांत काठावर काही क्षण घालवू शकतात.

  • खवणे सागरकिनारा

    खवणे सागरकिनारा

    सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ शहराजवळ वसलेला खवणे सागरकिनारा हा कोकणातील सर्वात शांत, स्वच्छ आणि नयनरम्य किनाऱ्यांपैकी एक मानला जातो. डोंगररांगांनी वेढलेला हा किनारा, निळ्या समुद्राच्या उसळणाऱ्या लाटा आणि उंचच उंच नारळांची रांग यामुळे पाहताक्षणी मन मोहून टाकतो. अनेक लोकप्रिय समुद्रकिनाऱ्यांप्रमाणे येथे गर्दी नसल्याने खऱ्या अर्थाने शांतता आणि एकांत अनुभवण्यास इच्छुक असणाऱ्यांसाठी हे ठिकाण विशेष ठरते.

    खवणे समुद्रकिनारा अजूनही नैसर्गिक आणि अबाधित स्वरूपात टिकून आहे. व्यापारीकरणाच्या स्पर्शापासून दूर असल्याने किनाऱ्यावर निसर्गाशी संवाद साधण्याचा अद्वितीय अनुभव मिळतो. सूर्योस्ताच्या वेळी पसरलेली संध्याकाळची सोनसळी छटा, लाटांचा मंद आवाज आणि सागरकिनारी वाहणारी वाऱ्याची झुळूक—ही सगळीच अनुभूती मनाला अवर्णनीय शांती देते.

    येथील सर्वात जवळचे विमानतळ सिंधुदुर्गातील चिपी आणि गोव्यातील मोपा ही आहेत. रेल्वेने प्रवास करणाऱ्यांसाठी कुडाळ हे सर्वात जवळचे स्टेशन पडते. तेथून किनाऱ्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी रस्त्याने सहज जाता येते. मार्गातील कोकणी निसर्गसौंदर्य ही प्रवासाची आणखी एक भेट ठरते.

    या समुद्रकिनाऱ्याची वर्दळ कमी असल्याने येथे भोजनगृहे किंवा दुकाने कमी प्रमाणात दिसतात. त्यामुळे येथे जाण्यापूर्वी आवश्यक कोरडे खाद्यपदार्थ व पाणी सोबत घेणे हितावह ठरते. गर्दी नसल्याने कुटुंब, मित्रमंडळी किंवा स्वतःसाठी काही शांत क्षण शोधणाऱ्या प्रवाशांसाठी हा सागरकिनारा एक शांत आश्रयस्थानच आहे.

    निसर्गप्रेमी, फोटोग्राफी रसिक, तसेच मनात साठलेला ताण दूर करून समुद्राच्या सान्निध्यात वेळ घालवू इच्छिणाऱ्यांनी खवणे सागरकिनारी नक्की भेट द्यावी. कोकणातील सौंदर्याचा एक अप्रतिम कोपरा आजही आपल्या निरागस रूपात येथे पाहायला मिळतो.

  • प्राचीन कोकण संग्रहालय

    प्राचीन कोकण संग्रहालय

    प्राचीन कोकण हे गणपतीपुळे येथे वसलेले एक अनोखे आणि महत्त्वपूर्ण संग्रहालय आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील या संग्रहालयात आपल्याला गेल्या काही शतकांतील कोकणी जीवनशैली, संस्कृती आणि इतिहासाचे जिवंत दर्शन घडते.

    प्राचीन कोकण संग्रहालय महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र गणपतीपुळे येथे आहे. हे गणपतीपुळे मंदिरापासून फक्त एक किलोमीटर अंतरावर आहे. तर रत्नागिरी शहरापासून हे सुमारे चोवीस किलोमीटर अंतरावर आहे. प्राचीन कोकण हे केवळ एक संग्रहालय नसून, ते एका भूतकाळातील संस्कृतीचे जिवंत सादरीकरण आहे. हे संग्रहालय मोकळ्या जागेत आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात वसवलेले आहे, ज्यामुळे पाहण्याचा अनुभव अधिक नैसर्गिक आणि आनंददायी बनतो. येथे कोकणातील पारंपारिक घरे, व्यवसाय, सण-समारंभ आणि रोजचे जीवन दर्शवणारे वास्तववादी पुतळे आणि देखावे मांडलेले आहेत. यामुळे कोकणचा इतिहास डोळ्यासमोर उभा राहतो. तुम्हाला संपूर्ण माहिती देण्यासाठी प्रशिक्षित स्थानिक मार्गदर्शक उपलब्ध असतो. या मार्गदर्शकामुळे प्रत्येक देखाव्याची माहिती आणि त्यामागचे सांस्कृतिक महत्त्व समजून घेणे सोपे होते.

    या संग्रहालयाचे एक खास वैशिष्ट्य म्हणजे आसपासच्या गावातील मुलींना प्रशिक्षण देऊन त्यांना मार्गदर्शक म्हणून रोजगार दिला गेला आहे, ज्यामुळे स्थानिक रोजगाराला प्रोत्साहन मिळते. या परिसरात नक्षत्र गार्डन आहे, जिथे दुर्मिळ कोकणी वृक्ष, फळझाडे आणि विविध औषधी वनस्पतींची माहिती दिली जाते. विविध पारंपारिक भांडी, शेतीची उपकरणे, वेशभूषा आणि जीवनशैलीतील वस्तूंचे प्रदर्शन येथे पाहायला मिळते.

    कोकणचा समृद्ध सांस्कृतिक वारसा, परंपरा आणि साधे जीवन जवळून अनुभवण्यासाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे. एकाच ठिकाणी कोकणची संस्कृती, इतिहास आणि कला यांचा त्रिवेणी संगम पाहायला मिळतो. मुलांसाठी आणि अभ्यासकांसाठी हे संग्रहालय खूप महत्त्वाचे आहे. पुस्तकात वाचलेल्या किंवा ऐकलेल्या कोकणी इतिहासाचे प्रत्यक्ष चित्रण इथे पाहता येते. मूर्ती आणि देखाव्यांच्या माध्यमातून इतिहास जाणून घेणे हा एक मनोरंजक आणि आकर्षक अनुभव आहे, जो कंटाळवाणा वाटत नाही. गणपतीपुळ्याच्या जवळ आणि निसर्गरम्य वातावरणात असल्यामुळे, इथे भेट देणे हा एक शांत आणि सुंदर अनुभव ठरतो. नक्षत्र गार्डनमुळे परिसरातील दुर्मिळ वनस्पतींची माहिती मिळते. स्थानिक महिलांना मिळालेल्या रोजगाराला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि कोकणी संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी या प्रकल्पाला भेट देणे उपयुक्त ठरते.

    हे संग्रहालय दररोज सकाळी साडेआठ ते संध्याकाळी सहापर्यंत खुले असते. येथे प्रौढ व्यक्तींसाठी प्रवेश शुल्क हे चाळीस रुपये आहे. तर लहान मुलांसाठीही सारखेच प्रवेश शुल्क आकारण्यात येते. याठिकाणी प्रवेश शुल्कात मार्गदर्शकाची सेवा आणि स्वागत पेय-प्रसाद यांचा समावेश असू शकतो.

  • धारूर किल्ला

    धारूर किल्ला

    मराठवाड्यातील बीड जिल्ह्यात वसलेले धारूर हे प्राचीन काळापासून व्यापारी देवाणघेवाणीचे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. या भागाचे रक्षण करण्यासाठी राष्ट्रकूटांनी येथे उभारलेला किल्ला त्या काळातील रणनीतीची आणि स्थापत्यकलेची साक्ष देतो. ‘महादुर्ग’ या नावाने ओळखला जाणारा हा गड साध्या दगडी रचनेत बांधला गेला असल्याने त्याला प्राचीन भारतीय किल्ल्यांच्या तटबंदीचे स्वरूप लाभले.

    काळाच्या ओघात अनेक सत्ताधाऱ्यांनी या किल्ल्याला अधिक सक्षम बनवण्यासाठी बांधकामे केली. बहामनी साम्राज्याच्या उत्कर्षकाळात धारूरची व्यापारी प्रगती वेगाने वाढली आणि किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व अधिक दृढ झाले. बरीदशाहीच्या काळात धारूर, औसा, उदगीर आणि कंधार ही प्रमुख सुरक्षा केंद्रे मानली जात आहेत.

    नंतर आदिलशाहीतील सरदार किश्वरखान लारीने जुन्या महादुर्गाचे दगड वापरून अधिक मोठा व भक्कम किल्ला उभारला. तोच आजचा ‘धारूर किल्ला’ म्हणून ओळखला जातो. मराठा इतिहासातही या किल्ल्याचा वेगळा ठसा उमटलेला दिसून येतो. पन्हाळगडाच्या संघर्षाच्या काळात शिवाजी महाराज व नेताजी पालकर यांच्यातील दुरावा निर्माण झाल्यानंतर नेताजी पालकर काही काळ याच किल्ल्यात वास्तव्यास होते, अशी ऐतिहासिक नोंद आढळते.

    किल्ल्याला भेट देणाऱ्यांसाठी येथे अनेक आकर्षणस्थळे आहेत. अंबेजोगाई देवीचे प्राचीन मंदिर, लेणी, धर्मापुरीचा किल्ला आणि केदारेश्वर मंदिर ही परिसरातील महत्त्वाची स्थळे आहेत. किल्ल्यापर्यंत पोहोचणेही सोयीस्कर आहे. मुंबई व पुणे येथून धारूरसाठी थेट बससुविधा उपलब्ध आहे. गावातील प्राथमिक आरोग्य केंद्र व पोलिस ठाण्याच्या मागील भागातून किल्ल्याच्या प्रवेशमार्गाला जाता येते. पायी चढाईही करता येते आणि वाहनाने थेट किल्ल्याच्या दारापर्यंत जाण्याचीही व्यवस्था आहे.

    धारूर किल्ल्याचा संपूर्ण परिसर शांत, ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य आहे. साधारण दोन ते तीन तासांत किल्ला पाहून होतो. इतिहास, पुरातत्त्व आणि जुने किल्ले यांमध्ये रस असणाऱ्यांसाठी धारूर किल्ला हा एक न चुकवण्यासारखा ठेवा आहे. 

  • पुण्यातील रामदरा मंदिर

    पुण्यातील रामदरा मंदिर

    पुणे शहरापासून जवळच, पुणे-सोलापूर महामार्गावर लोणी काळभोर गावाजवळ वसलेले रामदरा मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून, ते निसर्गरम्य शांतता आणि प्राचीन वारसा यांचे एक अनोखे मिश्रण आहे. हे मंदिर भाविक आणि निसर्गप्रेमी अशा दोघांनाही आकर्षित करते.

    रामदरा मंदिर एका शांत आणि घनदाट वृक्षराजीने नटलेल्या परिसरात आहे. मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते एका तलावाच्या मधोमध आहे. भाविकांना मंदिरात जाण्यासाठी या तलावावरून एका छोट्या पुलावरून जावे लागते. हा अनुभव खूपच रमणीय आणि शांतता देणारा आहे. तलावात कमलपुष्पे आणि बदकांचा किलबिलाट मंदिराच्या सौंदर्यात भर घालतो.

    मंदिराचे बांधकाम मुख्यत्वे घडीव दगडांचे आहे. मंदिराच्या भिंतींवर विविध देवतांची आणि पौराणिक कथांमधील घटनांची शिल्पचित्रे कोरलेली आहेत. यामध्ये तांडवनृत्य करणाऱ्या शंकराचे शिल्प विशेष लक्ष वेधून घेते. गर्भगृहात मूळ शिवलिंगासोबतच प्रभू राम, सीता, लक्ष्मण आणि श्री दत्तगुरू यांच्या सुंदर मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आलेली आहे. सभामंडपात मंदिराचा जीर्णोद्धार करणारे धुंदीबाबा यांची संगमरवरी मूर्ती आहे. मंदिरासमोर एका चबुतऱ्यावर संगमरवरी नंदी आणि दुसऱ्या चबुतऱ्यावर हनुमानाची मूर्ती आहे. मंदिर परिसरात चारही दिशांना दुर्गादेवी, महाकाली, गायत्री आणि पार्वती यांची छोटी मंदिरे आहेत. परिसरातील दाट वृक्षराजीमुळे येथे विविध प्रजातींच्या पक्ष्यांचा राबता असतो, ज्यामुळे मन प्रसन्न होते.

    रामदरा मंदिराचा इतिहास प्राचीन आहे. हे मूळचे महादेवाचे स्थान असल्याचे मानले जाते. या परिसराला ‘रामदरा’ नाव पडण्यामागे एक सुंदर आख्यायिका सांगितली जाते. प्रभू रामचंद्र त्यांच्या वनवासाच्या काळात काही काळ याच ठिकाणी वास्तव्याला होते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. त्यांच्या वास्तव्यामुळेच या ठिकाणाला ‘रामदरा’ म्हणजे रामाचा दरा किंवा रामाचे निवासस्थान हे नाव मिळाले. प्राचीन काळात हे शंकराचे स्थान होते. शिवकालात आणि नंतर पेशवे काळात या मंदिराची डागडुजी करण्यात आली होती, पण कालांतराने ते दुर्लक्षित होऊन भग्नावस्थेत पोहोचले. मंदिराच्या सध्याच्या सुंदर स्वरूपामागे श्री देवपुरी महाराज ऊर्फ धुंदीबाबा यांचा फार मोठा सहभाग आहे. इ.स. १९५४-५५ च्या सुमारास ते येथे आले. त्यावेळी ओढ्याकाठी फक्त श्रीराम पादुका आणि शिवलिंग होते. धुंदीबाबांनी स्थानिक लोकांच्या मदतीने १९७० च्या दशकात मंदिराचा कायापालट केला आणि मंदिराला त्याचे वर्तमान भव्य स्वरूप प्राप्त झाले. धुंदीबाबांनी स्थापन केलेला आश्रमही मंदिर परिसरात जवळच आहे.

    रामदरा मंदिर हे केवळ ऐतिहासिक किंवा धार्मिकच नाही, तर आध्यात्मिक आणि निसर्गरम्य शांतता प्रदान करणारे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. येथे शिवलिंगासह राम, सीता, लक्ष्मण आणि दत्तगुरूंच्या मूर्ती असल्याने हे स्थान शिवभक्त आणि रामभक्त दोघांसाठीही अत्यंत पवित्र मानले जाते. श्री देवपुरी महाराज ऊर्फ धुंदीबाबा यांच्यामुळे या स्थळाला एक विशेष आध्यात्मिक अधिष्ठान मिळाले आहे. मनःशांती आणि आत्मिक समाधानासाठी लोक येथे येतात. मंदिराभोवतीचा तलाव, घनदाट वृक्षराजी आणि पक्ष्यांचे वास्तव्य यामुळे हे ठिकाण एकदिवसीय सहलीसाठी किंवा शहराच्या गजबजाटातून थोडा विसावा घेण्यासाठी एक उत्कृष्ट आणि शांत ठिकाण बनले आहे.

    रामदरा मंदिर पुणे शहरापासून अगदी जवळ आणि सहज पोहोचता येईल अशा ठिकाणी आहे. हे मंदिर पुण्यापासून सुमारे सव्वीस ते पन्नास किलोमीटर अंतरावर, लोणी काळभोर गावाजवळ आहे. पुणे-सोलापूर महामार्गावरून लोणी काळभोर येथे पोहोचल्यावर पुढे रामदरा मंदिराकडे जाणारा रस्ता धरावा लागतो. खासगी वाहन किंवा टॅक्सीने जाणे सोयीचे ठरते. पुणे स्टेशन किंवा हडपसर येथून लोणी काळभोरकडे जाणाऱ्या पीएमपीएल बसेस उपलब्ध असतात. लोणी काळभोर येथून मंदिरापर्यंत स्थानिक रिक्षा उपलब्ध होऊ शकते.

    रामदरा मंदिर हे पुणे परिसरातील एक शांतताधाम असून, इतिहास, अध्यात्म आणि निसर्गसौंदर्य यांचा अनुभव घेण्यासाठी हे एक आदर्श ठिकाण आहे.

  • आरवी समुद्रकिनारा

    आरवी समुद्रकिनारा

    आरवी समुद्रकिनारा हा महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील श्रीवर्धन तालुक्यात, दिवेआगर आणि श्रीवर्धन यांच्या मधोमध वसलेला एक शांत, स्वच्छ आणि निसर्गरम्य किनारा आहे. कोकण किनारपट्टीच्या सौंदर्याचा अनुभव घेण्यासाठी हे एक आदर्श ठिकाण आहे.

    आरवी बीच त्याच्या काही खास वैशिष्ट्यांमुळे कोकणातील इतर समुद्रकिनाऱ्यांपेक्षा वेगळा ठरतो. आरवी किनाऱ्याची वाळू अतिशय स्वच्छ आणि काही ठिकाणी पांढऱ्या रंगाची आहे. यामुळे समुद्राचे पाणी अधिक निळसर आणि स्वच्छ दिसते. येथे पर्यटकांची गर्दी कमी असते. शांतता, निरव शांतता आणि समुद्राच्या लाटांचा आवाज यात विरून जाण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे. किनाऱ्याच्या एका बाजूला सुरुच्या झाडांची घनदाट वनराई आहे. ही वनराई किनाऱ्याला एक सुंदर हिरवीगार पार्श्वभूमी देते आणि सावलीसाठी नैसर्गिक जागा उपलब्ध करते. येथील पाणी अत्यंत स्वच्छ असल्यामुळे या किनाऱ्यावर स्थलांतरित सीगल्स पक्ष्यांचे वास्तव्य दिसून येते, जे निसर्गप्रेमींसाठी एक खास आकर्षण आहे.

    आरवी समुद्रकिनाऱ्याला भेट देण्यासाठी मुंबई-पुण्याहून माणगावला पोहोचावे लागते. माणगाव हे जवळचे मुख्य ठिकाण आहे, ते रेल्वे स्टेशनही आहे. माणगावहून बस किंवा खासगी टॅक्सीने पुढे प्रवास करावा लागतो. खासगी वाहन हे सर्वात सोयीचे साधन आहे. माणगाववरून श्रीवर्धन-दिवेआगरकडे जाणारा रस्ता धरून आरवी गावी पोहोचता येते.

    आरवी किनारा व्यावसायिकरित्या विकसित झालेला नसल्यामुळे, येथे मोठे हॉटेल नाहीत, पण स्थानिक आणि अस्सल कोकणी चवीचा अनुभव मिळतो. आरवी आणि आसपासच्या गावात अनेक होम स्टे आणि खानवळी आहेत, जिथे स्थानिक जेवणाची सोय आहे. येथे ताजे मासे उपलब्ध असतात, ज्यात पापलेट, सुरमई आणि कोळंबी फ्रायचा समावेश असतो. शाकाहारी जेवणही उपलब्ध होते. किनाऱ्यावर काही छोटे स्टॉल्स असू शकतात, जिथे लिंबू सरबत, चहा मिळू शकतात. या किना-याजवळ कपडे बदलण्यासाठी सरकारी किंवा सुसज्ज जागा उपलब्ध नाही. मात्र, जवळच्या होम स्टे किंवा हॉटेल्समध्ये ही सोय उपलब्ध होऊ शकते. राहण्याच्या सोयीसाठी होम स्टे उपलब्ध आहेत.

    आरवी समुद्रकिनारा हे एक शांत ठिकाण आहे. तुम्ही जर निसर्गाच्या सान्निध्यात शांतता आणि कोकणी आदरातिथ्याचा अनुभव घेऊ इच्छित असाल, तर हे ठिकाण नक्कीच अविस्मरणीय ठरेल.

  • रत्नागिरीचा थिबा राजवाडा

    रत्नागिरीचा थिबा राजवाडा

    रत्नागिरी शहरात स्थित असलेला थिबा राजवाडा ही एक ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण वास्तू आहे. ब्रिटीश राजवटीने बर्मा, जे सध्या म्यानमार म्हणून ओळखले जाते. येथील राजा थिबा मिन याला नजरकैदेत ठेवण्यासाठी हा राजवाडा बांधला होता. हा राजवाडा राजा थिबाच्या शोकांतिकेचा आणि भारतामध्ये आलेल्या एका परदेशी राजघराण्याच्या हद्दपारीचा साक्षीदार आहे.

    थिबा मिन हा म्यानमारचा शेवटचा राजा होता. १८८५ मध्ये तिसऱ्या इंग्रज-बर्मी युद्धात ब्रिटिशांनी त्याचा पराभव केला आणि त्याला सिंहासन सोडावे लागले. स्वकियांपासून पूर्णपणे अलग ठेवण्यासाठी ब्रिटिशांनी राजा थिबाला त्याच्या कुटुंबियांसह थेट रत्नागिरी येथे नजरकैदेत ठेवण्याचा निर्णय घेतला. १६ एप्रिल १८८६ रोजी तो रत्नागिरीत दाखल झाला. सुरुवातीला त्याला धरणगाव येथील एका बंगल्यात ठेवण्यात आले होते. राजाच्या मागणीनुसार, ब्रिटिशांनी १९१० मध्ये रत्नागिरी शहरात सत्तावीस एकर जागेवर एक लाख सदतीस हजार रुपये खर्चून हा भव्य राजवाडा बांधला. १९११ पासून १९१६ मध्ये राजाच्या मृत्यूपर्यंत त्याचे आणि राणीचे वास्तव्य याच राजवाड्यात होते.

    राजा थिबाच्या मृत्यूनंतर हा राजवाडा पुरातत्व खात्याच्या ताब्यात आला. सध्या येथे प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय आहे. या संग्रहालयात राजा थिबाने वापरलेल्या वस्तू, कपडे आणि त्याच्या जीवनातील काही आठवणी जतन करून ठेवलेल्या आहेत. म्यानमारमधील नागरिक आणि उच्चपदस्थ व्यक्ती वेळोवेळी या राजवाड्याला भेट देण्यासाठी येतात, ज्यामुळे या ठिकाणाचे आंतरराष्ट्रीय महत्त्व टिकून आहे.

    थिबा राजवाडा ब्राह्मी आणि युरोपीयन स्थापत्यशैलीचा संगम दर्शवतो. राजवाडा तीन मजली असून, त्याची रचना अतिशय आकर्षक आहे. राजवाड्याच्या दर्शनी भागाचा लाल रंग आणि छतावरील मंगलोरी कौले दूरूनच लक्ष वेधून घेतात. या संरचनेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे सुंदर कोरीव काम केलेल्या लाकडी खिडक्या तसेच लाकडी तुळ्या, खांब आणि सज्जे यांवर केलेले सुतारकाम अप्रतिम आहे. पहिल्या मजल्यावर संगमरवरी मजला असलेला एक प्रशस्त नृत्य कक्ष आणि मोठे दरबार सभागृह आहे, जे तत्कालीन राजेशाही थाटाची कल्पना देते. हा राजवाडा एका विस्तीर्ण कातळावर वसलेला आहे, जिथून अरबी समुद्राचे आणि शेजारच्या भाट्ये खाडीचे विलोभनीय दृश्य दिसते. राजवाड्याच्या गच्चीवरून दिसणारा समुद्रकिनारा हा या वास्तूच्या सौंदर्यात भर टाकतो. राजवाड्याच्या मागच्या बाजूला एक बुद्ध मूर्ती स्थापित केलेली आहे, जी राजा थिबा यांनी भारतात आणली होती, असे मानले जाते.

    यापासून जवळच असलेला थिबा पॉईंट हे रत्नागिरीतील एक सुंदर पाहण्यासारखे ठिकाण आहे. हा पॉईंट थिबा राजवाड्याच्या जवळच आहे. या ठिकाणाहून समुद्राचे, भाट्ये खाडीचे आणि रत्नागिरी शहराच्या काही भागांचे नयनरम्य दृश्य दिसते. थिबा पॉईंट हे मुख्यतः सूर्यास्त पाहण्यासाठी प्रसिद्ध आहे, कारण येथून क्षितिजावर मावळणाऱ्या सूर्याचे दृश्य खूपच विलोभनीय असते.

    थिबा राजवाडा आणि थिबा पॉईंट हे दोन्ही रत्नागिरीतील महत्त्वपूर्ण पर्यटनस्थळे असून, ते ऐतिहासिक आठवणी आणि कोकण किनारपट्टीच्या नैसर्गिक सौंदर्याचा अनुभव देतात.

  • रेवदंडा किल्ला

    रेवदंडा किल्ला

    मुंबईपासून जवळच असलेले रेवदंडा हे ऐतिहासिक काळापासून एक महत्त्वाचे बंदर राहिले आहे. या ठिकाणी असलेला रेवदंडा किल्ला हा सोळाव्या शतकात बांधण्यात आलेला आहे. या किल्ल्याच्या तटबंदीवरून आजूबाजूच्या परिसराचे आणि अथांग समुद्राचे अतिशय सुंदर आणि विहंगम दृश्य दिसते. विशेषतः सूर्यास्त पाहण्यासाठी हे ठिकाण खूप प्रसिद्ध आहे.

    महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यात, अलिबाग जवळ असणारा हा किल्ला ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा आहे. खाडीच्या मुखावर वसलेला हा किल्ला पोर्तुगीज आणि मराठा साम्राज्याच्या सत्ता संघर्षाचा मोठा साक्षीदार आहे. पोर्तुगीज व्हाइसरॉय डॉम कॉन्स्टँटिनो डी ब्रागांझा याने १५५८ मध्ये या किल्ल्याच्या बांधकामास सुरुवात केली, हे बांधकाम १५७० मध्ये पूर्ण झाले. या किल्ल्याला फोर्ट सेंट एंजेलो किंवा फोर्टलेझा डी चोल या नावानेही ओळखले जात होते. हा किल्ला चौल या प्राचीन बंदराचे आणि शहराचे संरक्षण करण्यासाठी बांधण्यात आला होता. तब्बल दीडशे वर्षे हा किल्ला पोर्तुगीजांच्या ताब्यात राहिला. पोर्तुगीजांनी येथे तटबंदी, चर्च आणि वसाहत उभारली. १७४० मध्ये, बाळाजी विश्वनाथ यांचे पुत्र चिमाजी अप्पा यांनी एका निर्णायक लढाईनंतर पोर्तुगीजांचा पराभव केला आणि रेवदंडा किल्ला मराठा साम्राज्यात समाविष्ट केला. हा विजय मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

    रेवदंडा किल्ला पोर्तुगीज स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना आहे. हा किल्ला आयताकृती असून, त्याचा विस्तार सुमारे पाच किलोमीटरच्या परिघामध्ये होता. हा किल्ला मजबूत विटा आणि चुन्याचा वापर करून बांधलेला आहे. किल्ल्याची तटबंदी तीस ते चाळीस फूट उंच असून, तिला अनेक मजबूत बुरूज आहेत. समुद्राकडून येणाऱ्या हल्ल्यांपासून बचाव करण्यासाठी समुद्राच्या बाजूची तटबंदी अधिक भक्कम आणि उंच बनवण्यात आली होती. किल्ल्याला एकूण अकरा बुरुज आणि चार प्रवेशद्वार होती. पोर्तुगीज काळात किल्ल्याच्या आत अनेक इमारती होत्या, ज्यात चर्च, शाळा, पाण्याची टाकी आणि सरकारी कार्यालये यांचा समावेश होता. त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे सेंट बारबरा चर्च.

    सध्या रेवदंडा किल्ला अत्यंत जीर्ण अवस्थेत आहे. मात्र, आजही किल्ल्याच्या भव्य तटबंदीचे काही भाग, बुरुजांचे अवशेष, जुन्या इमारतींचे पाया आणि पोर्तुगीजांनी बांधलेले सेंट बारबरा चर्चचे अवशेष ज्यामध्ये घंटा बुरुज आपल्याला पाहायला मिळतात. हा किल्ला इतिहासप्रेमी, स्थापत्यशास्त्रज्ञ आणि निसर्गप्रेमींसाठी एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीवरून रेवदंडा खाडी आणि समुद्राचे सुंदर दृश्य दिसते.

    रेवदंडा किल्ला मुंबई आणि पुणे या दोन्ही शहरांपासून सहज पोहोचण्यासारख्या अंतरावर आहे. जवळचे शहर अलिबाग असून ते सतरा किमी आहे. मुंबई-गोवा महामार्गावरून किंवा पुणे-मुंबई द्रुतगती मार्गावरुन पेण गाठावे लागते. तिथून अलिबागच्या दिशेने जावे लागते. रेवदंडा हे अलिबाग-मुरुड रस्त्यावर स्थित आहे. एसटी बस, खासगी टॅक्सी किंवा स्वत:चे वाहन हे प्रवासासाठी सर्वोत्तम पर्याय आहेत. मुंबईतील गेटवे ऑफ इंडिया येथून मांडवापर्यंत बोटीने प्रवास करता येतो. मांडवा येथून रेवदंडा किल्ल्यापर्यंत बस किंवा रिक्षाने जाता येते.

    रेवदंडा किल्ला हा महाराष्ट्रातील असा ऐतिहासिक वारसा आहे, जो पोर्तुगीज आणि मराठा या दोन संस्कृतींच्या खुणा आजही जपून ठेवलेल्या आहेत.

  • नरसी मंदिर

    नरसी मंदिर

    संत नामदेव महाराज हे महाराष्ट्रातील एक महान भक्त, कवी आणि कीर्तनकार होते. त्यांचा जन्म इ.स. १२७० शके ११९२ मध्ये हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी- बामणी या गावी झाला. त्यांचे मूळ नाव दामाजी रेलेकर होते. संत नामदेवांचे जीवन भक्तिरसाने आणि विठोबाच्या भक्तीने भरलेले होते. आपल्या कीर्तनकलेमुळे प्रत्यक्ष पांडुरंगाला डोलायला लावणारी अशी त्यांची कीर्ती होती. महाराष्ट्रातील भक्त परंपरेत आपला अमोल ठसा उमठवला.

    नरसी हे संत नामदेवांचे जन्मस्थान असून येथे त्यांचे मंदिर स्थापन आहे. हे मंदिर कयाधू नदीच्या काठावर वसलेले असून ते हिंदू तसेच शीख धर्मीयांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. येथे नियमित पूजा, अभंगवाचन आणि भक्तिपर कार्यक्रम पार पाडले जातात. तसेच संत नामदेव यांच्या मंदिराचा लोकवर्गणीतून जीर्णोद्धार सुरू आहे. य मंदिरात नव्याने उभारण्यात आलेली संत नामदेवाची पूर्णाकृती मुर्ती आकर्षणाचे केंद्रबिंदू ठरत आहे. मूर्ती दृष्टीस पडल्यानंतर प्रत्येक भाविकाला संधान मिळते. तसेच मंदिराचे  नक्षीकाम भाविकांना आकर्षित करीत आहे.  

    येथे दरवर्षी संत नामदेव यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये भक्तगण कीर्तन, अभंगवाचन, भजन आणि पूजा यांमध्ये भाग घेतात. या धार्मिक मेळ्यामुळे नरसी गावाला धार्मिक पर्यटनाचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. तसेच, येथे येणाऱ्या पर्यटकांना आध्यात्मिक अनुभवाबरोबरच परिसरातील निसर्गसौंदर्याचा आनंदही मिळतो.

    नरसी गाव हे आज धार्मिक पर्यटनाचे केंद्र मानले जाते. येथे संत नामदेवांच्या जीवनकार्याशी संबंधित विविध स्थळे आहेत आणि राज्य सरकारने गावाला ‘पवित्र स्थान’ म्हणून घोषित केले आहे. या ठिकाणी धार्मिक पर्यटनाची सुविधा वाढवण्यासाठी सतत उपाययोजना चालू आहेत. संत नामदेव संस्थान हे भक्तिरसिकतेचे प्रतीक असून दरवर्षी होणारे कार्यक्रम भक्तांच्या श्रद्धेला वाव देतात. संत नामदेवांच्या जीवनकार्यामुळे नरसी गावाला एक विशेष धार्मिक ओळख प्राप्त झाली आहे.

    संत नामदेवांनी पंढरपूरच्या विठोबा मंदिराच्या महाद्वाराजवळील पहिल्या पायरीवर समाधी घेतली, ज्याला आज ‘नामदेव पायरी’ म्हणून ओळखले जाते. या पायरीवर भक्त विठोबाच्या चरणधूळीचा लाभ घेण्यासाठी येतात. येथे नित्य पूजा, नैवेद्य अर्पण आणि कीर्तन आयोजित केले जाते. संत नामदेवांच्या कीर्तनामुळे पंढरपूर मंदिरात भक्तिरसाचा महापूर आला आणि त्यांच्या अभंगांमधून भक्तांना ‘नामवेद’ व ‘नामविद्या’ यांचे महत्त्व समजते.

    संत नामदेवांचे योगदान आजही महाराष्ट्रातील भक्तिरसिकतेत जिवंत आहे. नरसी व पंढरपूर येथील त्यांच्या समाधी स्थळांवर त्यांचा भक्तिरस अनुभवता येतो. संत नामदेव महाराज हे भक्तिरसिकतेचे प्रतीक असून त्यांच्या जीवनामुळे महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा समृद्ध झाला आहे.

  • नांदगाव समुद्रकिनारा

    नांदगाव समुद्रकिनारा

    रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा किल्ल्याजवळ वसलेले नांदगाव हे कोकणातील एक सुंदर व शांत गाव आहे. येथे असलेला नांदगाव समुद्रकिनारा हा लांबच लांब पसरलेला, पांढऱ्या वाळूमुळे आकर्षक दिसणारा आणि गर्दीपासून दूर असा किनारा आहे. अलिबागपासून सुमारे पन्नास किलोमीटर व मुंबईपासून अंदाजे एकशे पन्नास किलोमीटर अंतरावर असल्याने मुंबई व पुण्यातील पर्यटक इथे सहज पोहोचू शकतात.

    हा किनारा गर्दीच्या गजबजाटापासून दूर असल्याने इथे शांत वातावरण अनुभवायला मिळते. नारळ, सुपारी व काजूच्या झाडांच्या रांगा किनाऱ्यावरची शोभा वाढवतात. सकाळ-संध्याकाळ फिरण्यासाठी, फोटोग्राफीसाठी आणि समुद्रसफरीसाठी हे ठिकाण उत्तम मानले जाते.

    नांदगाव गावाला सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व आहे. आजही त्यांची परंपरा, संस्कृती आणि जीवनशैली नांदगाव गावात दिसून येते. त्यामुळे किनाऱ्याबरोबरच गावाचे ऐतिहासिक महत्त्वही पर्यटकांना आकर्षित करते.

    नांदगाव समुद्रकिनाऱ्याजवळच अनेक महत्त्वाची पर्यटनस्थळे आहेत. मुरुड-जंजिरा किल्ला, रेवदंडा किल्ला, काशिद समुद्रकिनारा, श्रीवर्धन-हरिहरेश्वर ही ठिकाणे सहज गाठता येतात. त्यामुळे नांदगावला भेट देताना जवळपासची अनेक ऐतिहासिक व निसर्गरम्य ठिकाणेही पाहण्याची संधी मिळते. पावसाळ्यात व हिवाळ्यात किनाऱ्याचे सौंदर्य अधिक खुलते.

    येथे थांबण्यासाठी छोटे होम-स्टे, गेस्ट हाऊस तसेच मुरुड किंवा अलिबागमधील हॉटेल्स व रिसॉर्ट्स उपलब्ध आहेत. स्थानिक खानावळीत पारंपरिक कोकणी जेवण, विशेषतः मासेमारीतून मिळणारे ताजे मासे व नारळावर आधारित पदार्थ पर्यटकांच्या पसंतीस उतरतात.

    मुंबईहून येथे पोहोचण्यासाठी गेटवे ऑफ इंडिया येथून मांडवा जेट्टीपर्यंत फेरीबोट सेवा उपलब्ध असून, तेथून रस्त्याने अलिबागमार्गे नांदगाव गाठता येते. पनवेलमार्गेही थेट रस्त्याने प्रवास करता येतो. रेल्वेने जाणाऱ्यांसाठी पेण हे जवळचे स्थानक आहे.

  • सेमिनरी हिल्स

    सेमिनरी हिल्स

    सेमिनरी हिल्स हे नागपूर शहराच्या पश्चिमेस सुमारे सहा किमी अंतरावर वसलेले एक निसर्गरम्य डोंगररांगा असलेले ठिकाण आहे. हे ठिकाण निसर्गप्रेमी, ट्रेकर्स, फोटोग्राफर्स आणि भक्तांसाठी आदर्श ठिकाण मानले जाते. सेमिनरी हिल्सचे नाव ‘सेंट चार्ल्स सेमिनरी’ या धार्मिक शिक्षण संस्थेवरून पडले आहे, जी ब्रिटिश काळात येथे स्थापन केली गेली होती. या सेमिनरीच्या स्थापनेमुळे या परिसराला धार्मिक तसेच शैक्षणिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. आजही या परिसरात सेंट फ्रान्सिस झेव्हियर कॉलेज आणि ऑर लेडी ऑफ द रोजरी चर्च ,हनुमान मंदिर यांसारखी प्रतिष्ठित शैक्षणिक आणि धार्मिक स्थळे आहेत.

    सेमिनरी हिल्सचे निसर्ग सौंदर्य अतुलनीय आहे. या डोंगररांगेवर चढाईसाठी चांगले मार्ग असून शिखरावरून नागपूर शहराचे विहंगम दृश्य पाहता येते. परिसरात जपानी बाग  आणि सत्तपूरा वनस्पती उद्यान सारखी आकर्षणे आहेत, ज्यामुळे येथे पर्यटकांना विविध अनुभव घेता येतात. पावसाळ्यात परिसरात भरपूर हिरवाई, घनदाट जंगल आणि लहान धबधबे परिसराचे सौंदर्य अधिक खुलवतात.

    सेमिनरी हिल्स परिसरात शैक्षणिक महत्त्व देखील आहे. सेंट फ्रान्सिस झेव्हियर कॉलेज येथे स्थित असून, या परिसरात शैक्षणिक वातावरण निर्माण झाले आहे. विद्यार्थ्यांसाठी तसेच अभ्यासकांसाठी येथे शांतता आणि नैसर्गिक सान्निध्य लाभदायक ठरते.

    निसर्ग आणि वन्यजीवांच्या दृष्टीने देखील सेमिनरी हिल्स महत्त्वाचे आहे. येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती, पक्षी आणि प्राणी आढळतात. अलीकडेच परिसरात अल्बिनो पाच पट्टी असलेली पाम स्क्विरल दिसली होती, जी या परिसरातील जैवविविधतेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

    या जागेला भेट देण्याची सर्वोत्तम वेळ सकाळी सहा ते सायंकाळी सहा अशी आहे. येथे प्रवेश शुल्क नाही, त्यामुळे पर्यटकांना येथे सहजपणे भेट देता येते. सेमिनरी हिल्स नागपूर शहरापासून जवळ असल्यामुळे सार्वजनिक वाहतूक, टॅक्सी किंवा खाजगी वाहनांचा वापर करून येथे पोहोचणे सोपे आहे.

    एकंदरीत, सेमिनरी हिल्स हे नागपूरकरांसाठी तसेच शहराबाहेरून येणाऱ्या पर्यटकांसाठी धार्मिक, शैक्षणिक आणि निसर्गसौंदर्याचा मिलाफ अनुभवण्याचे आदर्श ठिकाण आहे. येथे येऊन पर्यटक निसर्गाच्या सान्निध्यात शांतता अनुभवू शकतात, भव्य दृश्यांचे फोटो काढू शकतात आणि धार्मिक स्थळांचा आध्यात्मिक अनुभव घेऊ शकतात.

  • रांगणा किल्ला

    रांगणा किल्ला

    रांगणा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यात, महाराष्ट्र–गोवा सीमेवर वसलेला आहे. तो समुद्रसपाटीपासून सुमारे दोन हजार दोनशे पन्नास फूट उंचीवर आहे. सह्याद्री पर्वतरांगांतील हा एक महत्त्वाचा व उंच गड मानला जातो. किल्ल्यावरून कोकण किनारपट्टी, गोवा भाग आणि आजूबाजूचा डोंगर परिसर नजरेत भरतो.

    ऐतिहासिक महत्त्व :

    या किल्ल्याचा उल्लेख चौदाव्या शतकापासून आढळतो. यादव, बहामनी, आदिलशाही, मराठेशाही व इंग्रज अशा विविध सत्तांनी या किल्ल्यावर आपला ताबा ठेवला. इ.स. १६५८ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रांगणा किल्ला जिंकला. पुढे संताजी घोरपडे यांनी इ.स. १७०१ मध्ये किल्ला पुन्हा मराठ्यांच्या अखत्यारीत आणला. अखेरीस इ.स. १८१८ मध्ये हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.

    किल्ल्याची रचना :

    रांगणा किल्ल्याला दुहेरी तटबंदी, बुरुज आणि मजबूत दरवाजे आहेत. महाद्वार, गणेशद्वार, अंबाबाईचे मंदिर, पाण्याच्या टाक्या व इतर अवशेष आजही पाहायला मिळतात. किल्ल्यावर अनेक नैसर्गिक झरे आहेत.

    नैसर्गिक व धार्मिक वैशिष्ट्ये :

    किल्ल्याभोवती दाट जंगल असून विविध झाडे, औषधी वनस्पती व वन्यजीव आढळतात. पावसाळ्यात किल्ला धुक्याने वेढलेला दिसतो आणि निसर्गरम्य दृश्य मन मोहून टाकते. किल्ल्यावर श्री रांगणादेवीचे मंदिर असून त्यावरूनच या किल्ल्याला रांगणा नाव मिळाले आहे. याशिवाय अंबाबाई व गणेश मंदिरेही येथे आहेत.

    आजची स्थिती व पर्यटन :

    आज किल्ल्याचा काही भाग जीर्ण झाला असला तरी दरवाजे, मंदिरं आणि पाण्याच्या टाक्या चांगल्या स्थितीत आहेत. पायथ्यापासून किल्ल्यावर पोहोचण्यासाठी साधारण दोन तासांची चढाई करावी लागते. इतिहासप्रेमी व गिर्यारोहकांसाठी हा गड आजही आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे.

  • हिरण्यकेशी मंदिर

    हिरण्यकेशी मंदिर

    हिरण्यकेशी मंदिर हे महाराष्ट्रातील शांत आणि निसर्गरम्य आंबोली गावात वसलेले एक पवित्र मंदिर आहे, जे शंकराला समर्पित आहे. हे मंदिर फक्त धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्वासाठीच नाही तर त्याच्या नयनरम्य परिसरासाठीही प्रसिद्ध आहे. मंदिर हिरण्यकेशी नदीच्या उगमाजवळ स्थित आहे, जी पश्चिम घाटातील हिरवळीतून सुंदर प्रवाहाने वाहते. विशेषतः नवरात्र, महाशिवरात्र यांसारख्या सणांमध्ये मंदिर भाविकांनी भरलेले असते आणि परिसरात एक पवित्र धार्मिक  वातावरण तयार होते.

    मंदिराची वास्तुकला बाराव्या शतकातील हेमाडपंती शैलीत केलेली आहे, जी काळ्या दगडाच्या नक्षीकामासाठी प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात गणपती ,देवी हिरण्यकेशी आणि शंकर यांच्या मूर्त्या प्रतिष्ठित आहेत. प्रवेशद्वाराजवळील दगडी शिल्पकला आणि भिंतीवरील कोरीव नक्षीकाम पाहणे अत्यंत मनोहारी आहे. स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने हे मंदिर त्या काळातील उत्कृष्ट दगडी बांधकामाचे नमुने दर्शवते. सभोवतालचा परिसर शांत आणि निसर्गरम्य असून, ध्यान आणि साधनेसाठी आदर्श वातावरण निर्माण करतो.

    हिरण्यकेशी नदीचा उगम या मंदिराच्या गुहेतून होतो. ही नदी पश्चिम घाटातील महत्त्वाची जलस्रोत आहे.सभोवतालच्या भागात पायवाटा आणि नैसर्गिक चढ-उतार असलेले रस्ते आहेत, जे भक्त आणि पर्यटकांना मंदिरापर्यंत पोहोचण्यास सोयीस्कर आहेत. रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंनी झाडांनी रांगाने छाया दिलेली असते, ज्यामुळे उन्हाळ्यातही येथे चालणे आरामदायी ठरते. परिसरात आंबोलीतील स्थानिक पक्षी, कीटक आणि प्राणीही सहज दिसतात, जे निसर्गप्रेमींसाठी अनुभवला जाणारा आनंद वाढवतात.

    मंदिराजवळील परिसरात काही खुल्या मैदाने देखील आहेत, जिथे भक्त बैठकीसाठी येतात किंवा ध्यान आणि प्रार्थनेसाठी वेळ घालवतात. या मैदानी भागातून संपूर्ण परिसराचे दृश्य, हिरण्यकेशी नदीचा शांत प्रवाह आणि आसपासच्या पर्वतरांगा एकत्र दिसतात. पावसाळ्यात परिसरात धबधबे भरलेले असतात, जे दृश्याला जिवंत आणि रोमांचक बनवतात.हिरण्यकेशी मंदिर आणि आंबोली परिसर एकत्रितपणे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि पर्यटनात्मक दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण ठरतात. येथील शांत वातावरण, निसर्गरम्य सौंदर्य आणि प्राचीन स्थापत्यकला एकत्र येऊन पर्यटकांना आणि भक्तांना अविस्मरणीय अनुभव देतात. मंदिराजवळील रस्ते आणि सुविधा पर्यटकांना आरामदायी प्रवास सुनिश्चित करतात, तसेच भक्त आणि पर्यटक या ठिकाणी वेळ घालवताना आध्यात्मिक तसेच मानसिक समाधान अनुभवतात.

  • संत राऊळ महाराज मठ

    संत राऊळ महाराज मठ

    महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात श्री संत राऊळ महाराजांचा छानसा मठ आहे. सन 1905 मध्ये कोजागिरी पौर्णिमेला हे सिद्धपुरुष जन्मास आले. कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी गावात एका गरीब शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. 4 भाऊ आणि 4 बहिणींमध्ये ते सर्वात मोठे होते. त्यांचे वडील अप्पा राऊळ आणि आई सावित्रीबाई यांनी त्यांचे नाव ‘कृष्ण’ ठेवले. बालपणी प्राथमिक शिक्षणाच्या पलीकडे कृष्णाने शिक्षण घेतले नाही. मोठे झाल्यावर शेती किंवा इतर कोणतेही काम करण्यात रस दाखवला नाही. भक्तिगीते गाणे हाच त्याचा छंद होता. गात असताना हे बालक तहानभूक विसरून जायचे.

    जरा मोठा झाल्यावर त्याला काम शोधण्यासाठी मुंबईला पाठविण्यात आले. 2 -3 नोकऱ्या केल्यावर त्यांच्या एका मालकाने ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ मध्ये नोकरीसाठी शिफारस केली. त्याच दरम्यान प्रेमळ आणि शांत स्वभावाच्या राधाबाईशी कृष्णाचे लग्न लाऊन देण्यात आले. लग्नानंतर कृष्णा भजनगाणे बंद करेल आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या समजून घेईल, असे त्यांच्या आई-वडिलांचे मत होते. कामावरून परत आल्यावर पहाटेपर्यंत घरी भजने गाणे त्याने सुरू ठेवले. यामुळे शेजाऱ्यांना त्रास होऊ लागला. ते दुसऱ्या दिवशी पत्नीशी भांडण करू लागले. तक्रारी वाढल्यानंतर ते आपली खोली बदलून त्याच परिसरात इतरत्र जाऊ लागले.

    याच तक्रारींमुळे त्यांना अशा 34 खोल्या बदलाव्या लागल्या. दरम्यान, राधाबाईंचा पिंगुळी येथे मृत्यू झाला. कृष्णाने माझगाव येथे सद्गुरू श्री बाळकृष्ण महाराज यांची भेट घेतली, आणि ते त्यांचे मुख्य शिष्य बनले. श्री बाळकृष्ण महाराजांनाही आबांच्या दर्जाचा शिष्य मिळाल्याने खूप आनंद झाला. काही वर्षांतच आबा मुंबईला निरोप देऊन पिंगुळीला परत आले. इथे कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळण्याऐवजी ते गावोगाव फिरू लागले, भक्तिगीते गाऊ लागले. जिथे गेले तिथे भक्तीगीतांची मालिका चालू राहिली. अविश्वसनीय चमत्कार घडू लागले. आबांचे दर्शन घेण्यासाठी लोक पिंगुळीला जाऊ लागले. लोकही त्यांना ‘महाराज’ मानू लागले, कारण त्यांचा शब्द कधीच फसला नाही.

    भजने गाण्याबरोबरच त्यांनी वर्षभरात सलग 2 ते 3 महिने अन्न-पाणी न घेता दोनवेळा ध्यान केले. त्यानंतर, ते मुंबई आणि इतर ठिकाणी भेट देऊ लागले. भक्तांच्या समस्या सोडवू लागले. त्यांनी आपल्या हयातीत मृत व्यक्तींना जिवंत करणे, प्रसंगी पेट्रोलऐवजी पाण्यावर वाहने चालवणे, मुंबईला जाणारी बोट गोव्यात मानसिक शक्तीने धरून परत आणणे असे महान चमत्कार केले.

    सद्गुरु या नात्याने त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट भक्तांना मोक्ष मिळवून देणे हे होते. 31 जानेवारी 1985 रोजी माहीम येथे त्यांनी देह सोडला. त्यांना 2 फेब्रुवारी 1985 रोजी पिंगुळी येथे समाधी देण्यात आली. आजही त्यांची प्रचिती त्यांची भक्तमंडळी घेतात. राऊळ महाराजांनी भक्तांना कधीही निराश केले नाही. आजही या मठात भक्तमंडळी मोठ्या श्रद्धेने येतात. येथे जायचे झाल्यास जवळचे रेल्वेस्थानक कोकण रेल्वे मार्गावरील कुडाळ स्थानक आहे. जवळचे विमानतळ चिपी आणि गोव्यातील मोपा हे आहे.

  • अलिबाग समुद्रकिनारा

    अलिबाग समुद्रकिनारा

    अलिबाग समुद्रकिनारा हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील अलिबाग या किनारी शहरामध्ये असलेले एक लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे. हे मुंबईपासून ३० किमी अंतरावर असून शहरात राहणाऱ्या लोकांसाठी एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. हा समुद्रकिनारा स्वच्छ वाळू आणि उथळ पाण्यासाठी ओळखला जातो. पोहण्याबरोबरच सूर्यस्नानासाठी हे एक आदर्श स्थान बनले आहे.

    समुद्रकिनाऱ्याव्यतिरिक्त, या परिसरात कुलाबा किल्ला, उंदेरी किल्ला यासह इतर अनेक आवर्जून पहावीत अशी ठिकाणे आहेत. हे क्षेत्र पारंपरिक स्थानिक खाद्यपदार्थांसाठीदेखील ओळखले जात. स्नॅक्स आणि फराळाचे पदार्थ विकणारी अनेक स्थानिक दुकाने येथे आहेत. शांततापूर्ण आणि निसर्गरम्य किनाऱ्याच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी हा उत्तम किनारा आहे.

  • रसाळगड किल्ला

    रसाळगड किल्ला

    रसाळगड हा महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. सह्याद्रीला समांतर जाणाऱ्या डोंगररांगेच्या दक्षिण टोकावर हा किल्ला आहे. हा किल्ला सुमारे ५ एकर परिसरात पसरलेला आहे. किल्ल्यावर ‘सोलाई’ आणि ‘वाघाई’ या दोन देवींची मंदिरे आहेत. गडावर सुरेख कोरीवकाम आहे. किल्ल्याच्या उत्तर-पश्चिम बाजूस एक जुनी वास्तू आणि पाण्याची टाकी आहे.

    येथे एक दगडी शिलालेख आहे. त्याच कोपऱ्यात बालेकिल्ला असून त्यात ‘भांडार’ आणि ‘राजवाडा’ आहे. दक्षिणेकडील गुहेत एक पाण्याची टाकी असून त्याला 4 खांब आहेत. किल्ल्याच्या काही बुरुजांवर तोफा आहेत. येथे एक मोठी दगडी दीपमाळ आहे. प्रवेशद्वारावर हनुमानाचे दुर्मिळ दगडी शिल्पदेखील आहे.

    हा किल्ला प्राचीन आहे. किल्ल्याचा ज्ञात इतिहास शिवरायांच्या काळापासून सुरू होतो. जेव्हा शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला, त्यावेळी तो जावळीच्या मोरेंच्या हद्दीत होता. त्यानंतर १८१८ मध्ये पेशव्यांच्या हातून ब्रिटिशांच्या हाती गेला.

    सन २००३ मध्ये भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने ‘रसाळगडा’ला संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले. विभागाकडून किल्ल्यात काही जीर्णोद्धाराचे काम करण्यात आले आहे; परंतु मूळ वास्तू खराब झाल्याच्या तक्रारी आहेत. या कामात सौंदर्याचा अभाव आहे. येथे विमानाने जायचे झाल्यास मुंबई सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. रेल्वेने गेल्यास खेड हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. रस्त्याने गेल्यास मुंबई, पुणे आणि कोल्हापूर येथून थेट एसटी बसने खेडला जाता येते.

  • गौताळा अभयारण्य

    गौताळा अभयारण्य

    महाराष्ट्रात औरंगाबाद आणि जळगाव जिल्ह्याच्या सीमेवर ‘गौताळा’ अभयारण्य वसलेले आहे. औरंगाबादपासून 65 कि.मी अंतरावर असलेले हे अभयारण्य जैवविविधतेने संपन्न आहे. विविध प्रजातींची हिरवीगर्द वृक्षराजी, मुक्त संचार असणारे विविध प्राणी आणि किलबिलणाऱ्या पक्ष्यांचा अधिवास असलेले 261 चौ.कि.मी.चे हे क्षेत्र महाराष्ट्र शासनाने दि. 25 फेब्रुवारी 1986 रोजी अभयारण्य म्हणून जाहीर केले. या अभयारण्याच्या राखीव वनक्षेत्रात औरंगाबाद आणि जळगाव जिल्ह्याचे क्षेत्र समाविष्ट आहे.

    ‘गौताळा घाट’ अभयारण्य ‘कन्नड’ गावापासून 15 कि.मी अंतरावर तर चाळीसगावपासून 20 कि.मी अंतरावर आहे. या अभयारण्यात वाहनाने फिरता येते. तळ्याभोवती बांबू, पळस, रानपिंपळ, रानशेवगा, कडुनिंब, चिंच असे वृक्ष आहेत. तळ्यात पाणडुबा, पाणकोंबडी आणि इतर पक्षी दिसतात. तळ्याशेजारी एक निरीक्षण मनोरा आहे.

    या मनोऱ्यावरून गौताळा परिसरातील निसर्ग अनुभवता येतो. साग, चंदन, खैर, सिरस, शिसे, धावडा, पिंपळ, पळस, करवंद, बोर, सीताफळ, अंजन, शेवगा या वनस्पती, प्राणी, पक्षी येथून पाहता येतात.
    या अभयारण्यात बिबट्या, लांडगे, चितळ, तरस, कोल्हे, काळवीट, रानडुकरे, सांबर, गवे, भेकर असे प्राणी पाहता येतात.

    प्रसिद्ध गणितज्ज्ञ भास्कराचार्यांची कुटी, पुरातन मंदिरे, लेणी, महादेव मंदिर, हेमाडपंथी पाटणदेवी मंदिर, सीताखोरे आणि धवलतीर्थ धबधबा अशा विविध स्थळांनी या अभयारण्य परिसराची शोभा वाढविली आहे.
    पाटणा येथे निकुंभ राजवंशानी बांधलेले बाराव्या शतकातील पुरातन मंदिर आहे. पुढे एक मारुतीचे मंदिर आहे. या मंदिरासमोर ‘गौताळा तलाव आहे. हेच नाव या अभयारण्यालाही मिळाले.

    येथे गेल्यावर पितळखोरा लेणी, ‘गौताळा’ तलावाच्या पुढे असलेल्या टेकडीवरील गुहेत गौतम ऋषींची दगडी मूर्ती आहे. या गुहेत गौतम ऋषींनी तप केले असे म्हटले जाते. यामुळेच या टेकडीला ‘गौतम टेकडी’ असेदेखील म्हणतात.

  • चंद्रपूरचे श्री महाकाली मंदिर

    चंद्रपूरचे श्री महाकाली मंदिर

    चंद्रपूरमधील महाकाली मंदिर हे ताडोबातील एक प्रेक्षणीय धार्मिक स्थळ आहे. हे चंद्रपूर शहराचे भूषण आहे. महाकाली मंदिरात दररोज भाविकांची गर्दी असते. मंगळवारी विशेष गर्दी असते. महाकाली मंदिरात जाण्यासाठी दोन प्रवेशद्वार आहेत. मागील प्रवेशद्वाराजवळ श्री गणेश आणि हनुमान मंदिर आहे. दोन्ही प्रवेशद्वारांवर पूजेचे समान मिळणारी छोटी दुकाने आहेत. याशिवाय मागच्या दरवाज्याजवळ शनिमंदिर आहे. ताडोबात गेल्यावर या मंदिरास अवश्य भेट द्यावी.

    विदर्भातील अष्ट शक्तिपीठांपैकी एक म्हणजे चंद्रपूरचे महाकाली मंदिर आहे. या महाकाली देवीचे संदर्भ स्कंदपुराणातही आढळतात. मध्य भारतातील एक महत्त्वाचे तीर्थस्थळ म्हणून या महाकाली मंदिराचा उल्लेख होतो. वर्षभर येथे भाविकांचा राबता असतो . महाकाली मंदिर चंद्रपुरातील गोंडकालीन इतिहासाची साक्ष देते. या मंदिराला वाकाटक काळाचेही संदर्भ सांगितले जातात. हे गुंफा मंदिर आहे. रंगीत चित्रकला हे या मंदिराचे सर्वांत मोठे आणि अनोखे वैशिष्ट्य आहे.

    चंद्रपूरच्या महाकाली मंदिरात दोन मूर्ती सापडतात. दरवर्षी एप्रिलमध्ये येथे जत्रा भरते. राज्यातील अनेक भाविक महाकाली मंदिरात येतात. मंदिर व्यवस्थापन हाताळण्यासाठी आता ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली आहे. गेल्या दहा वर्षांत, मंदिराच्या सुविधांमध्ये लक्षणीय नूतनीकरण झाले आहे. दूरवरच्या भागातून येणाऱ्या यात्रेकरूंना मंदिराजवळ राहण्यासाठी मोकळी जागा मिळावी यासाठी मंदिर प्रशासनाने धर्मशाळा बांधली आहे.

  • मोचेमाड समुद्रकिनारा

    मोचेमाड समुद्रकिनारा

    मोचेमाड हा समुद्रकिनारा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यात आहे. अत्यंत मनमोहक असा हा किनारा पर्यटकांच्या गर्दीपासून लांब आहे. या किनारपट्टीवर सुमारे २०० फूट उंचीपर्यंतच्या आकाराच्या लहानमोठ्या टेकड्या आहेत. स्वच्छ व सुंदर सागरी किनार्‍याबरोबरच पांढरीशुभ्र वाळू हे या किनारपट्टीचे वैशिष्ट्य आहे.

    या परिसरात किनार्‍यांवरील लाटा व सागरी वारे यांच्यामुळे नैसर्गिक वाळूच्या भिंती तयार झालेल्या असून त्याचा उपयोग वाळूवरील ‘स्केटींग’ या क्रिडाप्रकारासाठी करता येण्यासारखा आहे. हा किनारा शांत असून गजबजाटापासून फार दूर आहे. मनाला प्रसन्नता देणारा हा किनारा निसर्गरम्यतेचा सुखद अनुभव देणारा आहे. स्वच्छ पाणी, शांत परिसर यामुळे एकदा गेलेला पर्यटक पुन्हा येथे आवर्जून जातोच.

  • चंदेरी किल्ला

    चंदेरी किल्ला

    ठाणे जिल्ह्यातील माथेरान डोंगररांगेत चंदेरी किल्ला आहे. हा किल्ला गिरीदुर्ग प्रकारातील असून ट्रेकर्सच्या दृष्टीने अवघड समजला जातो. मुंबई-पुणे लोहमार्गावरून कल्याणहून कर्जतकडे जाताना एक डोंगररांग आहे. त्या डोंगरावर चंदेरीचा हा मोठा सुळका दिसतो. बदलापूर-कर्जत रस्त्यावर गोरेगाव नावाचे गाव असून येथूनच या चंदेरी किल्ल्याची वाट आहे. चंदेरीच्या पायथ्याशी घनदाट वृक्षराजी व चढण्यासाठी निसरडी वाट आहे. ‘तामसाई’ गावाच्या हद्दीत असणारा हा दुर्ग गिर्यारोहकांचे खास आकर्षण आहे.

    किल्ल्यावरील गुहेच्या अलिकडे एक पडक्या अवस्थेतील तटबंदी दिसते. शिवरायांनी कल्याण भिवंडी-रायरी पर्यंतचा सारा मुलुख घेतला. तेव्हा त्यात हा गडही मराठ्यांच्या ताब्यात आला. येथे एक गुहा आहे. या गुहेत पूर्वी एक शिवलिंग व नंदी होता. ही शिवपिंड भंगलेल्या अवस्थेत असून नंदी गायब आहे. गुहेच्या अलीकडेच एक पाण्याचे तळे आहे. ऑक्टोबरच्या शेवटपर्यंतच त्यात पाणी असते. ८ ते १० जणांच्या मुक्कामासाठी ही गुहा उत्तम आहे.

    या सुळक्यावरून पूर्वेला माथेरानचे मनोहर दृश्य दिसते. पश्चिमेला भीमाशंकरचे पठार, सिद्धगड, गोरक्षगड, पेठचा किल्ला इ. दिसतात. गडाच्या पायथ्याचा परीसर पावसाळ्यात फारच रमणीय असतो. येथील धबधब्याचा आनंद घ्यायला अनेक पर्यटक येथे येतात.

  • अंबाबरवा अभयारण्य

    अंबाबरवा अभयारण्य

    महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात अंबाबरवा अभयारण्य विसावलेले आहे. इंग्रज काळापासून हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणून विशेष प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्राचा प्रसिद्ध मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प हा गुगामल राष्ट्रीय उद्यान, मेळघाट वन्यजीव अभयारण्य, नर्नाळा वन्यजीव अभयारण्य, वान वन्यजीव अभयारण्य आणि अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य मिळून अस्तित्वात आला आहे.

    अंबाबरवा अभयारण्यात जाताना बदरारा, चिंचखाडी, पिंपळखेड अशी अनेक निर्सगरम्य ठिकाणे मार्गात मिळतात. सूर्यास्ताचे अप्रतिम दर्शन होते. समुद्रसपाटीपासून हे ठिकाण उंचीवर आहे. महाराष्ट्र शासनाने ९ एप्रिल १९९७ च्या आदेशाने अंबाबरवा वनक्षेत्राला अभयारण्याचा दर्जा दिला.

    हे अभयारण्य पर्यटकास अक्षरशः वेड लावते. भाविकांच्या दृष्टीनेही अंबाबरवा अभयारण्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. अभयारण्यात ‘मांगेरी’ याठिकाणी डाव्या बाजूला उंच असा दुर्गम डोंगर दिसतो. यालाच ‘मांगेरी महादेवाचा डोंगर’ असे म्हणतात. सातपुडय़ाच्या हिरव्यागार पर्वतरांगेमध्ये वसलेले हे महादेवाचे मंदिर हे या अभयारण्यातील एक आकर्षण आहे.

    या सातपुडाच्या जंगलात विविध वृक्षांच्या जाती आहेत. मोहा, सागवन, टैमरू, आंबा, घामोडा, साल, अंजन पिंपळ, वड, कविट, चिंच, निंब, आळी, बेल, इत्यादी झाडे आहेत. कनिहाकंद, रामकंद, कलाकंद, मिस्वकंद, शंकरकंद, जामीकंद अशी कंदमुळे येथे मिळतात. त्याचप्रमाणे सातपुड्यात वाघ, हरीण, रानडुक्कर, सांबर, निलगाय, अस्वल, रोही या प्राण्यांचे येथे दर्शन होते. मोर, लांडोर, तितर, कबुतर, कोकिळा, पोपट, मैना, पारवा, होलगी, असे अनेक पक्षी या जंगलात दिसतात. त्याबरोबरच येथे अनेक वनौषधीसुद्धा उपलब्ध आहेत.