सह्याद्री मराठी वाहिनी

Category: भटकंती

विविध तीर्थक्षेत्रे, प्रेक्षणीय स्थळे, गडकिल्ले आणि समुद्र किनाऱ्यांवर जायचंय? पर्यटनाची संपूर्ण माहिती ‘भटकंती’ या सदरात!

  • सिंधुदुर्गातील घडीवाडीचा किनारा

    सिंधुदुर्गातील घडीवाडीचा किनारा

    महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्गात देवगडमध्ये असलेला विजयदुर्ग किल्ला म्हणजे देवगड तालुक्याचे उत्तर टोक आहे. या किल्ल्यासमोर असलेला किनारा सुंदर आहेच; परंतु येथून दक्षिणेच्या दिशेने गेल्यावर ‘दामलेमळा’, ‘कोठारवाडी’, ‘कालवशी’ वगैरे किनारे असून येथील ‘घडीवाडीचा किनारा’ प्रसिद्ध आहे.

    गिर्ये गावाच्या रामेश्वर मंदिरामागे असलेला एक कच्चा रस्ता आपल्याला याठिकाणी घेऊन जातो. हा किनारा म्हणजे ही वाळूची पुळण नाही. हा खडकाळ किनारा आहे; परंतु इतर किनाऱ्यापेक्षा वेगळा असल्याने मनाला मोठा आनंद देऊन जातो. समुद्रापर्यंत असलेली लाल माती आणि जांभा खडकाचे वेगवेगळे आकार येथे दिसतात. हे खडकाळ किनारे आणि तिथली डबकी हे जैववैविध्याचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठिकाण आहे. येथे प्रवाळ, शैवाल, कालवे, विविध प्रकारचे खेकडे, समुद्री गोगलगायी यांचा मुक्त अधिवास असतो.

    येथील लाटांची खळखळ अगदी सौम्य असते. तो आवाज मन वेडावून सोडणारा असतो. हा किनारा पर्यटकांच्या गर्दीपासून खूप दूर आहे. एकांत देणारा, मन लुब्ध करणारा हा किनारा नक्की पहावा.

  • वरळी किल्ला

    वरळी किल्ला

    मुंबई परिसरात ऐतिहासिक वारसा समृद्ध करणारे काही किल्ले आहेत. एके काळी हे किल्ले पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होते. पुरातत्व आणि वस्तुसंग्रहालय खात्याने या किल्ल्यांचे नुतनीकरण केल्यामुळे आजही हे किल्ले दिमाखात उभे अहेत. वरळी-कोळीवाड्यामध्ये आदर्श नगरच्या बसथांब्यावरुन समुद्रकिनाऱ्याकडे जाणारी एक अरुंद गल्ली आहे. या गल्ल्लीतून सुमारे 10 मिनिटे चालत गेल्यानंतर वरळीचा किल्ला लागतो.

    हा किल्ला पोर्तुगीजांनी इसवी सन 1561 साली बांधला. या किल्ल्याच्या भिंती तळभागाकडे अधिकाधिक जाड होत जाणाऱ्या आहेत. किल्ल्याच्या दक्षिणेस त्रिकोणाकृती बुरुज असून या बुरुजावर घंटा बांधण्यासाठी असलेला मनोरा ही खास पोर्तुगीज स्थापत्याची वैशिष्ट्ये या किल्ल्यामध्ये दिसून येतात.

    मुंबईच्या बेटांवर एकूण ११ किल्ले होते. त्यापैकी वरळी बेटाच्या भूशिरावर असलेल्या छोट्याशा टेकडीवर इंग्रजांनी ‘वरळीचा किल्ला’ बांधला. या किल्ल्याचा उपयोग समुद्रीमार्गाने होणाऱ्या व्यापारावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि संरक्षणासाठी केला गेला.

    या भागातून लहान होड्या, जहाजे यांची मोठ्या प्रमाणावर वाहतूक होत असे. त्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि या भागाचे रक्षण करण्यासाठी इंग्रजांनी इसवी सन १६७५ साली वरळीचा किल्ला बांधला. या किल्ल्याची डागडुजी पुरातत्व खात्याने केली असून त्यामुळे किल्ला सुस्थितीत आहे. किल्ल्यावर पाण्याची विहीर असून त्याच्या बाजूला छोटे मंदिर आणि व्यायामशाळा आहे. किल्ल्याच्या तटावर जाण्यासाठी जिना बांधलेला आहे.

    या जिन्यावरून किल्ल्याच्या तटबंदीवर जाता येते. किल्ल्याच्या तटबंदीवरुन बांद्रा, माहीमपर्यंतचा प्रदेश दृष्टीक्षेपात येतो. किल्ल्याच्या बाहेर समुद्रकिनारी तोफांसाठी बांधलेले ३ चौथरे दिसतात. इसवी सन १७ व्या शतकाच्या अखेरीस समुद्री चाच्यांच्या वाढलेल्या उपद्रवाला आळा घालण्यासाठी इंग्रजांनी तोफांची योजना केली होती. या किल्ल्यावरून वरळी-बांद्रे सागरी पुल पाहता येतो.

  • टिपेश्वर अभयारण्य

    टिपेश्वर अभयारण्य

    विदर्भातील यवतमाळ जिल्ह्यात वाघांचे मनसोक्त दर्शन घडविणारे टिपेश्वर अभयारण्य आहे. मुख्यालयापासून अवघ्या ८० किलोमीटर अंतरावर ही अभयारण्य आहे. नागपूरच्या पेंच व्याघ्र प्रकल्पाअंतर्गत संरक्षित क्षेत्रामध्ये या अभयारण्याचा समावेश होतो. येथील ‘तिपाई’ देवीच्या नावावरून या अभयारण्याला ‘टिपेश्वर अभयारण्य’ असे नाव देण्यात आले. अभयारण्यात टेकडीवर हे तिपाईचे मंदिर आहे. हे अभयारण्य जैवविविधतेने समृद्ध आहे.

    या अभयारण्यात पट्टेदार वाघांचे वास्तव्य आहे. वाघांसोबतच अस्वल, चांदी अस्वल, नीलगाय, रोही, सांबर, चितळ, काळवीट, रानडुक्कर, लांडगा, कोल्हा, सायाळ, काळतोंड्या माकड, रानमांजर, खवले मांजर इत्यादी प्रकारचे प्राणीसुद्धा येथे आढळतात. याशिवाय मोर, हरीयाल, पोपट, गरूड, घार, गिधाड, ससाणा, घुबड, तीतर, पानकोंबडी इत्यादी प्रकारचे पक्षीही मोठ्या प्रमाणात पहावयास मिळतात.

    वनस्पतींचा विचार करता साग या जातीची झाडे मोठ्या प्रमाणात आहेत. नीम, भुईनीम, बेल, वड, पिंपळ, बेहाळा, चंदन, पळस, खैर, धावडा, सालई, अंजन, आवळा, चिंच, बोर, जांभुळ इत्यादी प्रकारच्या वृक्षांसह मोठ्या प्रमाणावर औषधी वनस्पतीही येथे मुबलक प्रमाणात आहेत.

  • मार्कंडेश्वर देवस्थान

    मार्कंडेश्वर देवस्थान

    महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्ह्यात वास्तुशिल्प शैलीसाठी प्रसिद्ध असलेले फार सुंदर मंदिरांचा समूह आहे. येथील श्रीमार्कंडेश्वर मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. ‘वैनगंगा’ नदीच्या डाव्या तीरावर ‘चामोर्शी’ या गावाच्या पश्चिमेला हे मंदिर उभे आहे. येथील अन्य मंदिरे आणि त्यांवरील शिल्पकला पाहण्यासाठी आवर्जून येथे पर्यटक येत असतात. महाशिवरात्रीला तर येथे दरवर्षी मोठी यात्रा भरते.

    वैनगंगेच्या तीराजवळ उंच खडकावर हे प्राचीन श्री मार्कंडेश्वर देवस्थान आहे. आयताकार प्रकारामध्ये हा नागरशैलीत बांधलेला हा एक मंदिर-समूह आहे. एका सर्वेक्षणात येथे चोवीस मंदिरे असल्याचा उल्लेख आढळतो. सद्यस्थितीत या समुहात १८ मंदिरे आहेत. मार्कंडेय ऋषी, यमधर्म, मार्कंडेयाचा पिता मृकंड ऋषी आणि शिवशंकर अशी 4 मंदिरे अप्रतिम आहेत.

    मार्कंड मंदिराला अर्धमंडप असून सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह असे इतर भाग आहेत. पूर्वेला नंदीमंडप आहे. पावणेतीनशे वर्षापूर्वी वीज पडून या मंदिराचे फार नुकसान झाले. शिखर सभामंडपावर कोसळून त्याचेही नुकसान झाले. तत्कालीन गोंड राजांनी त्याचा जिर्णोद्धार केला; परंतु पूर्ववत छत आणि शिखर ते बंधू शकले नाहीत.

    मुख्य मंदिरातील शिल्पे पाहण्यासारखी आहेत. शिखरांवर वानरांच्या क्रीडा, बदकांचे खळप, हत्तिणींची प्रसूती, पक्ष्यांची शिकार वगैरे दृश्ये दाखविली आहेत. या मंदिरांच्या स्तंभांवर, छतावर तसेच अधिष्ठान व शिखर यांमधील भागावर तीन रांगांमध्ये सुमारे चारशे स्वतंत्र शिल्पे आहेत. त्यांत देवदेवता, प्राणी यांची शिल्पे आहेत. सातवाहन, राष्ट्रकूट, चालुक्य, यादव, गोंड यांच्या आधिपत्याखाली हा प्रवेश असल्याचे उल्लेख ताम्रपट व शिलालेख यांतून मिळतात.

    वाली-सुग्रीव युद्ध, लव-कुश आणि अश्व, भीम-दुर्योधन मल्लयुद्ध यांसारखे प्रसंग काही ठिकाणी दाखविले आहेत. मंदिरांच्या परिसरात एक शिल्पखंड आहे. त्यावर मुरलीधर कृष्ण, राम-लक्ष्मण, सती जाणारी स्त्री वगैरे प्रतिमा आहेत. मुख्य मंदिराच्या पश्चिमेला आदिशक्ती महिषासुरमर्दिनी व पूर्वेला नंदिकेश्वराचे छोटे मंदिर आहे. दशावताराचेही एक सुंदर मंदिर आहे. याशिवाय या समूहात घृणेश्वर, भुवनेश्वर, गणपती वगैरे अन्य मंदिरे आहेत. निसर्गसौंदर्याने भारलेली ही मंदिरे पाहण्यासाठी भाविकांचा येथे विशेष ओढा असतो.

  • हेदवीचा सागरकिनारा

    हेदवीचा सागरकिनारा

    शांत, रम्य असणारा रत्नागिरीच्या गुहागरजवळचा किनारा म्हणजे ‘हेदवीचा सागरकिनारा’ होय. हा किनारा आकर्षक आहेच; शिवाय किनाऱ्यावरच सुंदर असे ‘उमामहेश्वर मंदिर’ आहे. हेदवी समुद्र किनाऱ्याचा खडकाळ भाग सुरु होतो, तिथेच हे मंदिर आहे. या मंदिरामागे एक झरा आहे.

    येथे बसून शांतपणे समुद्राची गाज ऐकता येते. सभामंडपाच्या सावलीत बसून लाटांचे खेळ पाहता येतात. ‘रोहिले’चा छोटासा किनाराही येथून पाहता येतो. समुद्राच्या लाटांमुळे हेदवीजवळच्या खडकाळ किनाऱ्यावर एक घळ तयार झाली आहे. समुद्राच्या लाटा वेगाने या घळीत शिरतात. लाटा तिथे आपटल्या की 3 ते 4 मीटर उंचीचा फवारा या घळीतून उंच उडतो. फवाऱ्याची उंची ही लाटांच्या जोरावर अवलंबून असते. त्यामुळे उधाणाच्या वेळी पाण्याच्या उंच फवाऱ्याचे दृश्य मन लुब्ध करते. असा हा वैशिष्ट्यपूर्ण किनारा पहावाच!

  • मलंगगड किल्ला

    मलंगगड किल्ला

    ठाणे जिल्ह्याच्या दक्षिणेला सुमारे 15 कि.मी. अंतरावर ‘मलंगगड’ किल्ला आहे. एका उंच डोंगरावर शिलाहार राजाने हा किल्ला बांधलेला असून तो पनवेल-वरुण-वावंजे गावापासून २ कि.मी.च्या अंतरावर आहे. हा भाग एकेकाळी लढाईच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा होता. मलंगगड हे धार्मिक स्थान आहे. ते ‘श्री मलंग’ किंवा ‘हाजी मलंग’ या नावाने ओळखले जाते. येथे मच्छिंद्रनाथांचे पुरातन मंदिर आणि हाजीमलंग या मुसलमान साधूची कबर आहे. या कबरीच्या पूजेचा मान आजही हिंदूकडेच आहे. माघ पौर्णिमेला येथे मोठी यात्रा भरते.

    रायगड जिल्ह्यातील अन्य किल्ल्याप्रमाणेच माथ्यावर अवघड सुळका आणि खाली थोडी माची आहे. ठाणे आणि रायगड जिल्ह्याच्या सरहद्दीवर असलेल्या या किल्यावर बाबामलंग यांची समाधी आहे. किल्ल्यावर तटबंदी, प्रवेशद्वार, पाण्याची तळी, बुरुज आढळतात. किल्ल्याचा शिरोभाग तसा लहान आहे. छप्पर उडालेले, भिंती शाबूत असलेला एक वाडा येथे दिसतो. त्याच्या मागे खोदलेल्या 7 टाक्या आहेत. बालेकिल्याच्या मध्यभागी औदुंबराचे झाड आहे. श्री गणेश मंदिर असून काही ठिकाणी तटबंदीही आहे.

    बालेकिल्याच्या समोरच देवणीचा सुळका आहे. येथे येणारे भाविक या समोरच्या देवणीवर एक दगड फेकून मारण्याचा सोपस्कार करतात. दगड जर देवणीवर पोहोचला तर मनातली गोष्ट साध्य होते, असे मानतात. अगदी उंचावरुन सभोवताली पाहिल्यास कुर्ला-मुंबईचा परिसर, पनवेलपर्यंतचा प्रवेश तसेच माथेरानचा प्रदेश दिसतो. कल्याण स्थानकावरुन गडाच्या पायथ्याशी बसने जाता येते. मध्य रेल्वेच्या कल्याण स्थानकाहून अर्ध्या तासात बसने गडाच्या पायथ्याशी पोहचता येते.

  • नांदूरमधमेश्वर अभयारण्य

    नांदूरमधमेश्वर अभयारण्य

    नांदूर मधमेश्वेर हे पक्षी अभयारण्य महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यात आहे. पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने हा परिसर अगदी मंत्रमुग्ध झालेला असतो. त्यांच्या हालचाली, त्यांचे मंजूळ आवाज आणि एकंदरच निसर्गसौंदर्य न्याहाळण्यासाठी येथे पर्यटक मोठ्या संख्येने येत असतात. या अभयारण्यात स्थानिक पक्ष्यांबरोबर विदेश पक्षीही पाहता येतात.
    हिमालय, काश्मीर, युरोप खंड, श्रीलंका, म्यानमार, बांग्लादेश, पाकिस्तान या भागांतून हजारो किलोमीटर अंतर कापून हे पक्षी येथे दाखल होतात. वन खाते आणि पक्षी निरीक्षकांनी आतापर्यंत 240 ते 250 वेगवेगळ्या जातीच्या पक्ष्यांची नोंद केली आहे.

    ब्रिटीशांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात ‘कडवा’ आणि ‘गोदावरी’ नदीच्या संगमावर नांदूर मधमेश्वरला एक उत्कृष्ट धरण बांधले. शंभर वर्षापासून अनेकांची तृष्णा भागवणारे हे जलाशय हजारो स्थलांतरीत पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेले असते. जांभळी पाणकोंबडी, लाल डोक्याची टिटवी, चक्रवाक, तरंग, वैष्णव, हळदीकुंकू, चांदवा, नयनसरी, तलवार, पांढरा शरारी, मोरशरारी मुग्धबलाक, चिमण्या, नदी सूर्य, खंड्या असे हजारो पक्षी येथे वास्तव्यासाठी असतात.

    व्हिसलिंग डक, मलार्ड पोचार्ड, गढवाल, मिनटेल, रेड क्रिस्टेड पोचार्ड, रिव्हर टर्न, पर्पल हेरॉन, ग्रे हेरॉन, इंडियन सिल्व्हर बिल, ग्रीन बिटर, कॅपविंग, ओरियन्टल, हनी बझार्ड, इंडियन रोलर, किंग फिशर, पाईड किंगफिशर, मार्शल हेरियर, स्पूनबिल, कुट, कॉमनटिल, पिग्मी गुस, ग्रेटर फ्लेमिंगो, कॉमन क्रेन, व्हाईट नेक्ड स्टॉर्क, ओपन बिल स्टॉर्क, स्पॉड बिल डक, ब्राह्मणी डक, कोम डक, जिकाना, लेटर, असे काही विदेशी पक्षी येथे येतात.

    पक्षी निरीक्षकांना या रंगीबेरंगी, मनमोहक पक्ष्यांचे मनसोक्त निरीक्षण करता यावे, त्यांच्या छबी टिपता याव्यात यासाठी वन विभागाने 5 मनोऱ्यांच्या परिसरात ‘नेचर ट्रॅक’ ची निर्मिती केली आहे. या परिसरात पक्ष्यांना बसण्यासाठी कृत्रिम दगडी उंचवटे निर्माण केले आहेत. त्यामुळे पक्षी निरीक्षकांच्या दृष्टीक्षेपात पक्षी येतात. येथे जायचे झाल्यास आधी नाशिकला जावे लागेल.

  • महाराष्ट्रातील तळाशील किनारा

    महाराष्ट्रातील तळाशील किनारा

    महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात अनेक सागरकिनारे आहेत. यातील काही किनारे आपल्याकडे गर्दी खेचून आणतात, तर काही किनारे आपल्याच मस्तीत एकांतात दिसतात.
    येथील प्रत्येक किनारा अनुपम आहे. मालवणमधील ‘तळाशील किनारा’ हा देशातील सुंदर समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. मालवणात मोठ्या संख्येने पर्यटक येत असले, तरीही या किनाऱ्यावर फारशी गर्दी दिसत नाही.

    नारळाच्या झाडांनी आच्छादलेला हा सोनेरी वाळूचा लांब पल्ला आहे. निवांत किनाऱ्यांच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी हा समुद्रकिनारा एक उत्तम ठिकाण आहे. येथील स्थानिक मंडळी विशेषतः युवा वर्ग आवर्जून या किनाऱ्याला भेट देतात. माडांच्या झाडाखाली बसून मस्तपैकी लाटांचे खेळणे अनुभवता येते. समुद्राची गाज ऐकता येते.
    कधीतरी या किनाऱ्याला नक्की भेट द्यावी. पर्यटकांची गर्दी नसल्याने छानपैकी एकांतात वाळूत चालण्याचा अनुभव घेता येतो.

  • कुणकेश्वर मंदिर

    कुणकेश्वर मंदिर

    महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्गात देवगडमध्ये असलेले कुणकेश्वर मंदिर सुप्रसिद्ध आहे. शिवशंभूचे हे देवस्थान भाविकांनी नेहमी गजबजलेले असते. हे मंदिर सागरकिनाऱ्यावर आहे. सागराच्या खळाळणाऱ्या लाटा भाविकांना पर्यटनाचाही मनमुराद आनंद देतात. येथे भाविकांना शांततेचा अनुभव मिळतो. हे मंदिर समुद्रकिनाऱ्यावर असल्यामुळे मंदिराची उभारणी 10 मीटर दगडी भिंतीने मजबूत केली आहे.

    या ठिकाणाबाबत एक कथा सांगितली जाते. एकाच्या म्हणण्यानुसार, कुणकीच्या जंगलात एक गाय होती. ती दगडावर तिच्या दुधाचा वर्षाव करीत असे. हे वारंवार होऊ लागल्यावर संतप्त गाय मालकाने हातोड्याने दगडावर वार केले. वार करताच त्यातून रक्त वाहू लागले. हा दगड दैवी असल्याचे त्याच्या लक्षात आले. त्याने प्रार्थना केली. त्याच वेळी त्याला साक्षात्कार होऊन हे मंदिर अस्तित्वात आले असल्याचे भाविक सांगतात. भगवान कुणकेश्वरचे निवासस्थान म्हणून हे ओळखले जाऊ लागले.

    आणखी एका कथेनुसार, इराणी खलाशांचे जहाज किनारपट्टीपासून चक्रीवादळात अडकले. किनाऱ्यावरील दिव्याच्या प्रकाशाने त्यांचे लक्ष वेधून घेतले. तो दैवी प्रकाश असल्याचे खलाशाच्या लक्षात आले. या परिस्थितीतून सुटण्यासाठी त्या प्रकाशाच्या स्त्रोताकडे तो प्रार्थना करू लागला. तेथे मंदिर बांधण्याचे आश्वासन दिले. काही वेळाने त्याचे जहाज कोणत्याही समस्येशिवाय समुद्रकिनारी आले. तेथे आल्यावर टेकडीवर शिवलिंग असल्याचे त्याने पाहिले. खलाशी गैर-हिंदू असल्यामुळे मंदिर बांधल्यानंतर आपला धर्म आपल्याला स्वीकारणार नाही, असे त्याला वाटले.

    त्यामुळे त्याने मंदिराच्या माथ्यावरून आत्महत्या केली. मंदिराच्या परिसरात, नाविकाच्या स्मरणार्थ बांधलेली एक स्मृती पहायला मिळते. येथे सहा दीपमाळा आहेत. नंदीची मूर्ती भाविकांचे स्वागत करते. मंदिराच्या मुख्य शिखरावर कामधेनूच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. कुणकेश्वर हे शिव पंचायतन मंदिर आहे. येथे शिव पिंडी आणि पार्वतीची मूर्ती पहायला मिळते. मंदिरातील गणेश प्रतिमा वैशिष्ट्यपूर्ण असून तिला 3 हात आहेत. या किनाऱ्यावर डॉल्फिन दिसण्याची शक्यता असते. या मंदिरात शिवरात्री मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. शिवरात्रीला जगाच्या कानाकोपऱ्यातून मोठ्या संख्येने भाविक खास मंदिराला भेट देतात.

  • भांगसी गड

    भांगसी गड

    छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून १६ किमी अंतरावर अजिंठा डोंगररांगेपासून वेगळा झालेला एक लहानसा डोंगर आहे. या डोंगरावर कातळात कोरलेला ‘भांगसी गड’ हा सुंदर किल्ला आहे. या किल्ल्यावरील कातळात कोरून काढलेल्या भुयारात असलेल्या भांगसाई देवी मंदिरामुळे औरंगाबाद परिसरातील लोक या गडाला ‘भांगसाई गड’ या नावानेही ओळखतात. भांगसाई देवी ट्रस्टने भुयारी मंदिरावर नवीन मंदिर आणि गडावर जाण्यासाठी पायऱ्या बांधल्यामुळे या गडावर औरंगाबाद परिसरातील लोकांचा वावर वाढलेला आहे.

    भांगसी गड हा किल्ला औरंगाबाद-देवगिरी रस्त्यावर आहे. हा गड पाहण्यासाठी साधारणपणे १ तास लागतो. भांगसी गडाचा इतिहास उपलब्ध नाही. या गडावर कातळात खोदलेली टाकी आणि गुहा आहे. ‘भांगसी’ गड चढताना गडमाथ्याच्या उजव्या बाजूला कातळात कोरलेली एक गुहा आहे. गुहेच्या पुढे सिमेंटच्या पायऱ्या संपून कातळात खोदलेल्या पायऱ्या लागतात. या पायऱ्या चढून गेल्यावर कातळात कोरून काढलेल्या उत्तराभिमुख प्रवेशद्वारातून आपला गडावर प्रवेश होतो. प्रवेशद्वाराची कमान उध्वस्त झालेली आहे.

    प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूस तटबंदीचे अवशेष आहेत. गडमाथ्यावर प्रवेश केल्यावर चिंचोळा गडमाथा दिसतो. गडावरील सर्व अवशेष पश्चिमेला असल्यामुळे उजव्या बाजूला भांगसाई देवी मंदिराकडे चालत जावे लागते. वाटेत मंदिरासमोर एक बुजलेली टाकी पहायला मिळते. भांगसाई देवीच्या मुळच्या भुयारी मंदिरावर नवीन मंदिर बांधण्यात आले आहे.

    मुर्तीच्या डाव्या बाजूच्या असलेल्या झरोक्यातून रांगत गेल्यावर प्रशस्त गुहेत पोहोचतो. या कातळात कोरुन काढलेल्या गुहेला २५ खांब आहेत. या गुहेचे तोंड दक्षिणेला आहे. ही गुहा 2 स्तरात खोदलेली आहे. उजव्या बाजूस पाण्याचे विशाल तळे खोदलेले आहे. या रचनेमुळे उन्हाळ्याच्या दिवसात गडावरील शिबंदीला पाणी आणि थंडावा एकाच ठिकाणी उपलब्ध होत असे. या गुहेच्या उजव्या बाजूला गणपतीची मुर्ती, शिवलिंगआणि नंदी आहेत.

    भांगसाई देवीच्या मंदिरामागे एक कोरडे तळे आहे. गडाच्या दुसर्याध बाजूला दक्षिणाभिमुख दरवाजाचे अवशेष पहायला मिळतात. या दरवाजासमोर कातळात खोदलेल्या गुहा आहेत. त्यांचा उपयोग देवडीप्रमाणे होत असावा. आज या गुहा बुजलेल्या आहेत.

    छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून ‘शरणपूर’ गाव साधारण १० किमीवर आहे. येथून डाव्या बाजूच्या रस्त्याने पलिकडे गेल्यावर ‘भांगसी’ गडाचा एकमेव डोंगर आहे. येथे गडाची दिशा दाखवणारे फलक लावलेले आहेत. या रस्त्यावर डावीकडे जाणारा रस्ता ‘भांगसी’ गडाच्या पायथ्यापर्यंत जातो. पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी १५ मिनिटे ते ३० मिनिटे लागतात. छत्रपती संभाजीनगरहून वेरूळ, मनमाड, चाळीसगावकडे जाणाऱ्या एसटीने शरणपूर फाट्याला उतरावे. तेथून चालत पाऊण तासात किल्ल्यावर जाता येते.

  • मयूर अभयारण्य

    मयूर अभयारण्य

    महाराष्ट्रातील बीडमध्ये असलेले नायगावचे मयूर अभयारण्य म्हणजे पक्षीप्रेमींसाठी एक पर्वणीच आहे. पहाटे पाच-साडेपाचला अभयारण्याजवळच्या नायगाव रस्त्यावरून गेल्यास दुतर्फा मोर-लांडोरांच्या लक्षवेधी जोड्या डोळ्यांना सुखद आनंद देतात. येथे मोरांची संख्या खुप मोठी आहे. त्यामुळेच या अभयारण्याला ‘मयूर अभयारण्य’ असे नाव देण्यात आले आहे. येथे १०० हून अधिक प्रकारच्या पक्षांच्या प्रजाती आढळतात.

    या अभयारण्यात पाणवठ्यावर आलेले, झाडाच्या फांद्यांवर भला मोठा पिसारा लोंबकळत सोडून आरामात बसलेले मोर दिसतात. डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले मोरांचे थवे चित्त आकर्षून घेतात. पिसारा फुलवून थुई-थुई नाचणारे मोरही नकळत चित्त आकर्षून घेतात.

    बीड शहराच्या पश्चिमेस २० किमी अंतरावर डोंगराळ भागात वसलेले हे अभयारण्य आहे. पावसाळ्यात हिरवेगर्द झालेले डोंगर मनास तजेला देऊन जातात. या भागात मुळातच मोठ्या प्रमाणात आढळून येणाऱ्या मोरांची संख्या लक्षात घेऊन शासनाने २९.९० चौ.कि.मी चा हा प्रदेश ८ डिसेंबर १९९४ रोजी ‘नायगाव मयूर अभयारण्य’ या नावाने संरक्षित केला. या परिसरात मदरशा दर्गा, डोंगरीचे गुरुकुल, डोंगकरकिन्हीचे नागेश्वर मंदिर ही पाहण्यासारखी स्थळे आहेत.

    हे मयूर अभयारण्य दक्षिण उष्ण कटिबंधीय शुष्क पानगळीच्या आणि काटेरी वनाच्या प्रकारात मोडते. प्रादेशिक वन विभागाने या क्षेत्रात अंदाजे १२०० हेक्टर क्षेत्रावर विविध झाडांची लागवड केली आहे. यामध्ये प्रामुख्याने सुबाभूळ, लिंब, ग्लेरिसिडीया, शिरस, बोर, यासारख्या झाडांचा समावेश आहे. नैसर्गिकरित्या दिसणाऱ्या झाडांपैकी बेल, मोहा, आवळा, साग, बहावा, बिबा, पळस, खैर, तेंदू, सालई, मोवई, ऐन, मेडशिंग, बेहडा, चंदन यासारखी झाडे येथे मोठ्या प्रमाणावर आहेत.

    येथे पवना, कुसळी, शेडा यासारख्या गवताच्या प्रमुख जाती असून करवंद, घाणेरीची झडुपे आणि सिताफळाची जाळी दिसून येते. या अभयारण्यात मोराबरोबर कोल्हा, रानमांजर, काळवीट, तरस, लांडगा, ससे यासारख्या वन्यप्राण्यांचे अस्तित्त्व जाणवते.
    उन्हाळ्यात मोरांची तहान भागवण्याचे आणि त्यांची भूक भागवण्याचे काम गावकरी मोठ्या उत्साहाने करतात. नायगाव अभयारण्याचे मुख्यालय बीड येथे आहे. या रस्त्यावर एस.टी. बस सेवा तसेच खासगी वाहनांची नेहमीच वर्दळ असते.

  • मुंबईतील ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा

    मुंबईतील ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा

    मुंबई हे शहर गजबजाट आणि उंच उभ्या असलेल्या वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. मुंबईच्या गजबजाटापासून दूर असलेली आणि खासगीरित्या विकसित केलेली ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ ही वास्तू गौतम बुद्धांच्या शिक्षण व ध्यान स्वरूपावर केंद्रित आहे.

    हे सुप्रसिद्ध विपश्यना ध्यान गुरु आचार्य एस.एन.गोयंका यांची प्रेरणा आहे. भारतातील बौद्ध धर्माच्या शिकवणीचे संरक्षण आणि जतन करण्यात ही वास्तू मोलाची भूमिका बजावत आहे. ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ चे सभागृह ३२५ फूट उंच आहे. हे बांधण्यासाठी 11 वर्षे लागली. म्यानमारमधील श्वेडॅगॉन पॅगोडाची ही प्रतिकृती आहे. ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ बोरीवली-पश्चिम येथे आहे. येथे बुद्धांचे अस्सल केसांचे अवशेष आहेत. यातील काही अवशेष ब्रिटिश सरकारच्या पुरातत्व विभागाने परत मिळवले आहेत. नोंदीनुसार, ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ हा जगातील सर्वात मोठा स्तंभ नसलेला घुमट आहे.

    विशेषत: ध्यानासाठी हा बनविलेला आहे. मध्यभागी असलेल्या मुख्य सभागृहाचा व्यास 280 फूट आहे. त्याची आसन क्षमता 8,000 आहे. मुख्य पॅगोडासह, उत्तर आणि दक्षिणेला बांधलेले 60 फूट 2 लहान पॅगोडा आहेत. उत्तर पॅगोडामध्ये ध्यान शिकवण्यासाठी एक ध्यान कक्ष आहे. दक्षिणेकडे सुमारे 108 ध्यान कक्ष आहेत. शिवाय, भव्य संकुलात ‘धम्मपट्टण’ नावाचे विपश्यना केंद्र आहे, जेथे विद्यार्थ्यांचे अभ्यासक्रम दररोज चालवले जातात. या केंद्रामध्ये सुमारे 100 वातानुकूलित खोल्या, दृकश्राव्य केंद्र आणि एक ध्यान सभागृह आहे. तळमजल्यावर स्वच्छतागृहे, कार्यालये अशा सुविधा आहेत.

    कोरीवकाम केलेले म्यानमार गेट, बुद्धाची एक विशाल संगमरवरी मूर्ती, बेल टॉवर आणि गोंग टॉवर हे ग्लोबल विपश्यना पॅगोडाचे मुख्य आकर्षण आहे. ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा बनविण्याची योजना सन 1997 मध्ये सुरू झाली; परंतु बांधकाम 2000 मध्ये सुरू झाले. पॅगोडाचे 3 उपविभाग आहेत. घुमट या तिघांपैकी पहिला आणि सर्वात मोठा असून सन 2006 मध्ये पूर्ण झाला. पहिला घुमट म्हणजे बुद्धाचे अवशेष असलेली जगातील सर्वात मोठी रचना आहे. तिसऱ्या घुमटाचे बांधकाम 21 नोव्हेंबर 2008 रोजी संरचनात्मकदृष्ट्या पूर्ण झाले. 8 फेब्रुवारी 2009 रोजी भारताच्या तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या हस्ते पॅगोडाचे उद्घाटन झाले.

  • वसईतील सुरूची समुद्र किनारा

    वसईतील सुरूची समुद्र किनारा

    वसईतील सुरूची समुद्र किनारा हा सुरूची बीच म्हणून प्रसिद्ध आहे. सुरुची बीच हा एक पर्यावरणास अनुकूल आणि स्वच्छ समुद्रकिनारा आहे. वसई नगर मध्ये स्थित, सुरुची बीच हा समुद्रकिनार्यावरील प्रेमींसाठी एक उत्तम पर्याय आहे ज्यांना जीवनातील रोजच्या धावपळीपासून दूर वेळ घालवायला आवडते. हे ठिकाण आश्चर्यकारक सूर्यास्त आणि सूर्योदयाची दृश्ये देते, म्हणून ते नेहमीच पर्यटकांनी गजबजलेले असते. तुम्ही दिवसभराच्या सहलीची योजना देखील करू शकता. सुंदर संध्याकाळ किंवा मॉर्निंग वॉकसाठी हा उत्तम पर्याय आहे.

    संध्याकाळी येथे खाण्यापिण्यासाठी बरेच पर्याय उपलब्ध आहेत. चौपाटी वर जाऊन खाद्यभ्रमंती करण्यात वेगळीच गंमत येते . किनाऱ्याच्या आसपास बरीच झाडे आहेत ज्यामुळे या समुद्र किनाऱ्याचे सौन्दर्य अगदी खुलून दिसते.
    येथील अतिशय नयनरम्य वातावरणाने मन प्रफुल्लित होते. आजूबाजूचा स्वच्छ परिसर आणि मनमोहून टाकणारा असा हा समुद्र किनारा एक वेगळाच आनंद देतो.

  • मकरंदगड किल्ला

    मकरंदगड किल्ला

    महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात पुण्यापासून १५६ किमी अंतरावर ‘मकरंदगड’ किल्ला आहे.किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव घोणसपूर हे प्रतापगडापासून २७ किमी अंतरावर आहे. प्रतापगड किल्ल्याजवळील प्रसिद्ध जावळीच्या जंगलात हा किल्ला आहे. ‘हातलोट’ आणि ‘घोणसपूर’ गावातून किल्ल्यावर जाता येते. हा किल्ला इसवी सन १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रतापगड बांधतानाच बांधला होता. या किल्ल्याला कोणतेही व्यापारी मार्ग किंवा खिंड नव्हती, परंतु ‘प्रतापगड’ आणि ‘किल्ले वासोटा’ यांना जोडणारा हा दुवा होता. या किल्ल्यापासून सर्वात जवळचे शहर ‘महाबळेश्वर’ आहे. ‘घोणसपूर’ पासून तो 37 किमी अंतरावर आहे.

    महाबळेश्वरमध्ये चांगली उपहारगृह आहेत. घोणसपूरच्या पश्चिमेकडील टेकडीवरून ट्रेकिंगचा मार्ग सुरू होतो. हा मार्ग अतिशय सुरक्षित आणि अरुंद आहे. ट्रेकिंगच्या मार्गावर घनदाट जंगल आहे. उजव्या वाटेने गेल्यावर मलिकार्जुन मंदिर आणि गडावरील पाण्याचा झरा आहे. गडावर पिण्यायोग्य पाणी नसल्याने गडावर रात्रीचा मुक्काम करता येत नाही. गावातील ग्रामस्थ माफक दरात रात्रीचा मुक्काम आणि भोजन व्यवस्था करतात. दुसरा मार्ग हा ‘हातलोट’ गावातून आहे.

    किल्ल्यामध्ये ‘मधुशिखर’ आणि ‘मकरंदगड’ असे 2 भाग असल्याचे सांगितले जाते. ‘मधुशिखर’ ही सातारा, रायगड आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांमधील भौगोलिक सीमा आहे. ‘मकरंदगड’ किल्ल्याचा ताबा एका छोट्याशा शिवारावर आहे. या किल्ल्यावर काही इमारतींचे अवशेष आणि पाण्याच्या टाक्या दिसतात. किल्ल्याला वळसा घालायला अर्धा तास लागतो. किल्ल्याची तटबंदी मोडकळीस आली आहे.

  • वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान

    वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान

    मुंबईच्या मध्यवर्ती भागात 60 एकरांपेक्षा जास्त क्षेत्रावर पसरलेले वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान अर्थात ‘राणीची बाग’ हे देशाच्या आर्थिक राजधानीतील सर्वात जुने सार्वजनिक उद्यान आहे. सन 1861 मध्ये या उद्यानाची निर्मिती करण्यात आली. मुंबईतील या आकर्षक ठिकाणाला भारताच्या तत्कालीन सम्राज्ञी राणी व्हिक्टोरियाचे नाव देण्यात आले. त्यामुळे ‘व्हिक्टोरिया गार्डन’ किंवा ‘राणी बाग’ या नावानेच पुढे कित्येक वर्षे ती सुपरिचित झाली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री जिजाबाई भोसले यांच्या नावावरून अलीकडे या उद्यानाचे ‘जिजामाता उद्यान’ असे नामकरण करण्यात आले.

    या उद्यानामध्ये प्राणीसंग्रहालय, डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय आणि इंग्लंडचा राजा एडवर्ड सातवा यांचा पुतळा आहे. मुंबईत भायखळा येथे हे उद्यान आहे. येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि पक्षी-प्राणी आढळतात. वनस्पतींच्या 800 पेक्षा जास्त प्रजाती आणि 3,000 पेक्षा जास्त झाडे येथे आहेत. येथील जैवविविधतेमुळे ते निसर्गप्रेमी आणि छायाचित्रकारांसाठी एक लोकप्रिय ठिकाण बनले आहे.

    हे उद्यान म्हणजे 330 प्राणी आणि पक्ष्यांचे घर आहे. राणीबाग हे असे ठिकाण आहे, जिथे तुम्ही पेंग्विन, मगरी, बिबट्या, हत्ती, जिराफ आणि हरिण पाहू शकता. रहिवाशांच्या समृद्ध विविधतेमुळे, प्राणीसंग्रहालयाला सर्व वयोगटातील लोक वारंवार भेट देतात. हे प्राणीसंग्रहालय लोकांसाठी सकाळी 9:00 ते संध्याकाळी 5:30 या वेळेत नाममात्र शुल्कासह खुले असते. येथे हरीण, हत्ती, पाणघोडे, निळा बैल आणि इतर अनेक प्राणी आहेत.

    प्राणीसंग्रहालयात मगरी, अजगर बघायला मिळतील. हे 24 विविध प्रजातींच्या पक्ष्यांचेही घर आहे. येथे पेंग्विनसुद्धा पहायला मिळतात. तुम्ही लहान मुलांना सोबत घेऊन जात असाल तर खाण्याचे पदार्थ घेऊन जा. पाण्याची बाटली सोबत ठेवण्याचे लक्षात ठेवा.

  • समर्थ रामदास स्वामी स्थापित मारुती

    समर्थ रामदास स्वामी स्थापित मारुती

    समर्थ रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रात मारुती मंदिरांची स्थापना केली. यापैकी सातारा जिल्ह्यात ७ मारुती मंदिर आहेत. लोकांमध्ये परस्परांविषयी आत्मियता निर्माण करण्यासाठी रामजन्म आणि हनुमान जन्म सोहळे सुरु झाले. ही मंदिरे पाहण्यासाठी भाविकांची गर्दी असते. या मंदिरातील हनुमंताच्या मुर्त्या वैशिष्ट्यपूर्ण आणि वेगवेगळ्या आहेत. या मंदिरांमध्ये रामजन्म तसेच हनुमान जयंतीला मोठी गर्दी असते.

    साताऱ्यात कराड-मसूर रस्त्यावर सुमारे 9 ते 10 कि.मी अंतरावर शहापूरचा फाटा आहे. शहापूरमध्ये इसवी सन १५६६ मध्ये मंदिराची स्थापना झाली आहे. शहापूरच्या मारुतीची मूर्ती चुन्यापासून बनविलेली असून ६ फूट उंच आहे, म्हणून याला ‘चुन्याचा मारुती’ असेही म्हटले जाते.

    दुसरे मंदिर महारुद्र मारुती हे असून ते मसूरच्या ब्रम्हपुरीभागात आहे. चाफळ येथील ‘दास मारुती’ मंदिरात श्रीरामासमोर दोन्ही कर जोडून उभा असलेली मारुती आहे. दास स्वरूपातील हे मंदिर आजही चांगल्या स्थितीत आहे. इसवी सन १५७१ मध्ये खडीचा मारुती शिगणवाडी मंदिराची स्थापना केली. या मारुतीला ‘खडीचा मारुती’ अथवा ‘बालमारुती’ असेही म्हणतात.

    उंब्रज येथील मठातील मारुतीची स्थापना इसवी सन १५७० मध्ये झाली. समर्थ रामदास चाफळहून रोज उंब्रज येथे स्नानाला जात होते. म्हणून येथे मारुतीची स्थापना झाली. माजलगावचा मारुती हा चाफळपासून दीड मैलाच्या अंतरावर आहे.

    श्रीराम मंदिराच्या मागे सुमारे ३०० फूट अंतरावर चाफळ येथे प्रताप मारुतीचे मंदिर आहे. या मारुतीला ‘भीम मारुती’ किवा ‘वीर मारुती’ असेही म्हटले जाते. या मंदिराला ५० फूट उंच शिखर आहे. मूर्तीची उंची 7 ते 8 फूट आहे. ही मूर्ती ‘भीमरुपी महारुद्र’ या स्तोत्रात समर्थांनी वर्णन केल्याप्रमाणे या स्थितीत आहे. याव्यतिरिक्त कोल्हापूर जिल्ह्यातील मनपाडळे, पारगाव, सांगली जिल्ह्यातील शिराळे, बहे बोरगाव याठिकाणी 4 मारुती मंदिर आहेत.

  • मालगुंडचा किनारा

    मालगुंडचा किनारा

    रत्नागिरीतील ‘गणपतीपुळे’ समुद्रकिनाऱ्यापासून अवघ्या 1 किलोमीटरवर असलेले एक छोटे आणि मनोहर असे ‘मालगुंड’ गाव आहे. प्रसिद्ध मराठी कवी केशवसुत यांचे हे जन्मस्थान आहे. अशा या मालगुंडचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील नयनरम्य, विस्तीर्ण असा स्वच्छ समुद्रकिनारा आहे. हा किनारा नैसर्गिक सौंदर्याने समृद्ध आहेच; सोबत जलक्रीडा, पॅरा मोटरिंगचा आनंदही येथे पर्यटकांना घेता येतो. ‘केशवसुतांची भूमी’ म्हणून येथे अनेक पर्यटक भेट देतात.

    या किनाऱ्यावर पर्यटकांची ये – जा असते. मालगुंडमध्ये ‘कवी केशसुत स्मारक’ उभारले आहे. तसेच येथील शांततेमुळे आणि येथे फारसे व्यापारीकरण नसल्यामुळे अनेक पर्यटक गणपतीपुळ्याऐवजी मालगुंडमध्ये राहणे पसंत करतात. मालगुंडमध्ये अनेक खासगी एमटीडीसी मान्यताप्राप्त निवास उपलब्ध आहेत. मालगुंडचा किनारा आल्हाददायक असाच आहे. सागराच्या फेसाळत्या लाटांची गाज ऐकत हे कोकणातील लहानसे गाव शांतपणे कवी केशवसुतांच्या आठवणी गोंजारत उभे आहे.

  • केंजळगड किल्ला

    केंजळगड किल्ला

    केंजळगड किल्ला हा सातारा जिल्ह्यातील वाई येथे आहे. हा किल्ला महादेव डोंगररांगेतील मांढरदेव डोंगरावर वसलेला आहे. जुन्या रायरेश्वराच्या जवळ असलेला हा केंजळगड भोर गावापासून थोड्याच अंतरावर असणारा एक आगळावेगळा असा छोटेखानी किल्ला आहे. वाई आणि रायरेश्वर दरम्यानच्या एका उत्तुंग शिखरावर हा किल्ला वसलेला आहे. उभ्या कातळात खोदून काढलेल्या ५७ पायऱ्या हे या किल्ल्याचे वैशिष्ट्य आहे. केंजळगडची किल्लेदारी पिलाजी गोळे यांच्याकडे असल्याची नोंद मिळते. हंबीरराव मोहिते यांची शेवटची लढाई याच परिसरात झाली. एकनिष्ठ गोळे घराण्याने या गडासाठी भरपूर योगदान दिले आहे.

    केंजळगडास भेट देण्यासाठी प्रथम भोर या गावी जावे लागते. भोरवरुन केंजळगडाच्या पायथ्याच्या कोर्ले गावात जायला हवे. त्यासासाठी 2- 2 तासाच्या अंतरावर बस आहेत. हा १९ कि.मी. अंतराचा प्रवास करून आपण कोर्ले गावात उतरायचे येथून चालण्यास सुरुवात करावी.

    साधारण दीड तासाच्या वाटचालीनंतर केंजळगडाच्या पायथ्याला असलेल्या ‘केंजळमाची’ या गावात पोहोचाल. येथे असलेल्या मंदिरात तुम्ही मुक्काम करू शकता. इथे देवळात मुक्कामाला जागा आहे, .गडावर मात्र रहाण्यास जागा नाही. माचीहून उजव्या हाताने वर चढून गेल्यावर एक सपाटी लागते. इथूनच दगडात खोदून काढलेल्या प्रशस्त चौपन्न पायऱ्या आहेत. हा एक अतिशय उत्तम कोरीव जिना आहे. डाव्या बाजूला आधार असलेली भिंतही छिन्नीम लावून व्यवस्थित केली आहे. दुसऱ्या बाजूला मात्र दरी आहे. या अशा रानात पायऱ्या कश्या खोदल्या असतील याचे फार आश्चर्य वाटते. त्या कारागिरांकडे उत्तम हत्यारे असावीत.

    एका बाजूने पायऱ्या आणि दुसऱ्या बाजूस दरी अशी ही बाट चढताना आपली चांगली दमछाक होते. पायऱ्यांच्या सुरुवातीला दोन्ही बाजूंना देवड्याचे अवशेष आहेतगडाच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर बहुतांश ठिकाणी गवत वाढलेले दिसते. त्यामुळे गडावरून फिरत असताना काळजी घेणे खूप गरजेचे आहे. वर डावीकडेच एक मध्यम आकाराचे पाण्याचे तळे असून या तळ्यापलीकडे केंजळाई मातेचे छप्पर नसलेले छोटे देऊळ आहे. गडाच्या पश्चिम बाजूला जाताना वाटेवर चुना मळण्याच्या घाणीचे रिंगण आणि दगडी चाक पहावयास मिळते. यावरून या गडावर शिवकाळात बऱ्यापैकी बांधकामे झाली असावीत असे अनुमान आपल्याला काढता येते.

    पुढे दगडात बांधलेले दारूकोठाराचे बांधकाम नजरेस पडते. परतीसाठी पलीकडच्या ‘खवली’ गावात उतरून तेथून वाईला जावू शकता. याच डोंगरसोंडेवरुन सरळ रायरेश्वर देवस्थान गाठू शकतो. केंजळगडाच्या भेटीत वाटेवरील ‘कारी’ गावातील कान्होजी जेधेचा ऐतिहासिक वाडा पहायला मिळतो. ‘आंबवडे’ येथील कान्होजी जेधे आणि जिवा महालेंची समाधी पाहता येते.

  • ताम्हिणी अभयारण्य

    ताम्हिणी अभयारण्य

    ताम्हिणी अभयारण्य हे पुण्यापासून 70 कि.मी अंतरावर आहे. मनावर मोहिनी घालणारे असे अप्रतिम निसर्गसौंदर्य येथे पाहता येते. मुंबई-गोवा मार्गाने ‘कोलाड’पर्यंत गेल्यावर पुढे ‘कुंडलिका’ नदी मिळते. तिच्यावर बांधलेला पूल ओलांडला की डाव्या बाजूने मुळशी धरण आहे. कोलाड आणि मुळशी धरणाच्या मधल्या भागात ताम्हिणी घाट असून याच घाटात ताम्हिणी वन्यजीव अभयारण्य आहे. दिनांक 3 मे 2013 रोजी या अभयारण्याची घोषणा करण्यात आली. पुणे आणि रायगड जिल्ह्यात हे क्षेत्र आहे. हे अभयारण्य सदाहरित आणि निमसदाहरित वनांनी वेढलेले आहे.

    ताम्हिणी अभयारण्यात सस्तन प्राण्यांच्या 28 प्रजाती आहेत. स्थानिक पक्ष्यांच्या 12 प्रजातींसह 150 प्रकारचे पक्षी आपण येथे पाहू शकतो. येथे मुक्तपणे विहरणारी फुलपाखरेही लक्ष वेधून घेतात. ही 72 प्रकारची फुलपाखरे, 18 प्रकारचे सरपटणारे प्राणी आणि 33 प्रकारच्या दुर्मिळ वनस्पतीदेखील येथे आहेत. माणसांची श्रद्धा असणाऱ्या अनेक देवराया या अभयारण्यात दिसून येतात. त्यातही ‘वरदानी’ आणि ‘काळकाई’ देवराई या प्रसिद्ध आहेत. ‘ताम्हिणी’ गावातच ‘विंझाई’ ग्रामदेवतेचे भव्य मंदिर आहे. अनेक अभ्यासक, संशोधक आणि गिर्यारोहकसुद्धा येथे आवर्जून येतात.

    शेकरू, पिसोरी, भेकर, सांबर, खवल्या मांजर, उदमांजर, जावडी मांजर, वाघाटी, बिबट्या रानमांजर, साळींदर रानडुक्कर आणि वानर या वन्यजीवांचा या अभयारण्यात वावर आहे. अजगर, नाग, घोणस, चापडा, हरणटोळ, खापरखवल्या, दिवड, धामण, सापसुरळी, घोरपड या अभयारण्यात दिसतात. वनस्पतींमध्ये पारजांभूळ, बेहडा, ऐन, नाना, भोमा, उंब, अंजनी, रान जायफळ, गेळा, हिरडा, कुंभा, काटेसावर, उडाळी, बोक, काटेकुंबळ, पळस, घोळ, आंबा, वारस यासारख्या प्रजाती आहेत. पेंडकुळ, वाटोळी, करटुली, गारंबी, कडुकारंदा, पहाडवेल, बेडकीचा पाला, घोटवेल, ओंबळ, आंबगुळी, तोरण, ऐरण, कुसर, खरपूडी अशा अनेक वेली या परिसरात आहेत.

    शेवाळ, कवक, दगडफुले व नेच्यांच्या अनेक जाती विपुल प्रमाणात दिसून येतात. पाचुकवडा, धनेश टकाचोर, पर्वत कस्तूर, रानकस्तूर, स्वर्गीय नर्तक, सर्पगरूड, गिधाड, निखार, कोतवाल, शमा, नवरंग, माळखरूची, रातवा, श्रृंगी घूबड, नारद बुलबूल, हळद्या, कुरटुक असे अनेक पक्षी आणि प्राणी या अभयारण्यात आहेत. महाराष्ट्र शासनाने राज्य फुलपाखरु म्हणून घोषित केलेले ‘ब्ल्यू मॉरमॉन’ हे फुलपाखरू आपल्याला येथे पाहता येते. मुळशी धरणाकडे जाणाऱ्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर ‘पळसे’ येथील मोठा धबधबा दिसतो.

  • दगडूशेठ हलवाई गणेश मंदिर

    दगडूशेठ हलवाई गणेश मंदिर

    महाराष्ट्रात पुण्यातील दगडूशेठ हलवाई गणेश मंदिर प्रसिद्ध आहे. येथे भाविकांची नेहमी गर्दी असते. हे मंदिर श्री दगडूशेठ हलवाई आणि त्यांची पत्नी लक्ष्मीबाई यांनी बांधले होते. स्थापनेपासून हे मंदिर गणपती उत्सव मोठ्या श्रद्धेने आणि उत्साहाने साजरा करीत आहे. लोकमान्य टिळकांनी स्वातंत्र्यलढ्यात लोकांना एकत्र आणण्यासाठी सार्वजनिक गणपती उत्सव सुरु केला. यावेळी श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणपती ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. संस्थेचे विश्वस्त सचोटीने आणि समर्पणाने विविध उपक्रम येथे राबवीत असतात.

    या मंदिराच्या इतिहासाप्रमाणे मंदिराची वास्तूही तितकीच भव्य आहे. ‘जय’ आणि ‘विजय’ चे संगमरवरी पुतळे लक्ष वेधून घेतात. मंदिराच्या गाभार्‍यात 7.5 फूट उंच आणि 4 फूट रुंद गणपतीची मूर्ती असून ती 8 किलो सोन्याने सजलेली आहे.

    स्थानिक लोक म्हणतात, दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिराप्रमाणे गणेश चतुर्थी साजरी करणारी मंदिरे पुण्यात कमी आहेत. हे मंदिर प्रामुख्याने गणपती उत्सवासाठीच ओळखले जाते. येथे हा उत्सव थाटामाटात साजरा केला जातो. पूर्वी गणेश चतुर्थी उत्सवाचा उपयोग लोकमान्य टिळकांनी स्वातंत्र्यलढ्यासाठी, लोकांना एकत्र आणण्यासाठी व्यासपीठ म्हणून केला होता.

    मंदिराचे संस्थापक दगडूशेठ हलवाई हे प्रसिद्ध मिठाईचे व्यापारी होते. सन 1800 च्या उत्तरार्धात, दगडूशेठ हलवाई यांनी आपला मुलगा प्लेगच्या साथीने गमावला. त्यांच्या मुलाच्या मृत्यूनंतर दगडूशेठ हलवाई यांची पत्नी पूर्णपणे नैराश्यात गेली. त्यावेळी श्री माधवनाथ महाराजांनी गणेश मंदिर बांधण्याची शिफारस केली. ते सन 1983 मध्ये पूर्ण झाले. गणेशोत्सव साजरा करण्याची कल्पना लोकमान्य टिळकांची होती. मंदिराची संगमरवरी रचना देखील लक्ष वेधून घेण्यासारखी आहे. वेळोवेळी भाविक सोने आणि इतर मौल्यवान धातू अर्पण करताना दिसतात. सध्या या मंदिराची देखभाल श्रीमंत दगडूशेठ गणपती ट्रस्ट करीत आहेत.

  • केळशीचा किनारा

    केळशीचा किनारा

    रत्नागिरीतील दापोलीपासून जवळ असणारा केळशीचा समुद्रकिनारा अप्रतिम आहे. सुट्टीचे दिवस मनमुराद व्यतीत करण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे. कोकणातील खऱ्या ग्रामीण जीवनाचा अनुभव घ्यायचा असेल, तर केळशी हे उत्तम ठिकाण आहे. केळशी समुद्रकिनारा २.५ किलोमीटर पसरलेला असून येथून सूर्यास्त पाहणे प्रेक्षणीय आहे.

    येथील ‘महालक्ष्मी मंदिर’ आणि ‘याकूब बाबा’ दर्गा’ प्रसिद्ध आहे. केळशीच्या मुख्य गावाच्या गल्लीत एक सिद्धिविनायक गणपती मंदिर आहे. केळशीमध्ये दरवर्षी अनेक महत्त्वाचे सणही साजरे केले जातात, जे आजही जुन्या परंपरा जपतात. केळशीमध्ये हॉटेल्स आणि कॉटेज उपलब्ध आहेत. येथील स्वच्छ वाळू आणि त्यावर खेळणाऱ्या समुद्राच्या लाटा पाहत रहावेसे वाटते. का किनाऱ्याला नैसर्गिक पार्श्वभूमी आहे. विविध वनस्पती आणि जीवजंतू पाहण्यासाठी येथे अभ्यासप्रेमी येतात.

    केळशीचा किनारा पर्यटकांच्या गर्दीपासून आजपर्यंत दूर आहे. दापोलीपासून सुमारे ३३ किमी अंतरावर असणारा हा किनारा मुळ कोकणाचे दर्शन घडवतो. हा किनारा नारळी-सुपारीच्या बागांनी वेढलेला आहे. गोंगाटापासून दूर असलेला स्वच्छ आणि सुंदर किनारा आहे. येथे कासवांचेही दर्शन घडते. येथे विविध स्थलांतरीत पक्षी येतात.

  • कमळगड किल्ला

    कमळगड किल्ला

    महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात कमळगड किल्ला आहे. शिवराज्याभिषेकाच्या आधी कमळगड स्वराज्यात सामील झाला. या गडाचे दुसरे नाव ‘भेळंजा’ असे आहे. एप्रिल १८१८ मध्ये हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. धोम धरणाच्या जलाशयाच्या मागील बाजूने असलेल्या डोंगररांगेवर हा किल्ला आहे. सर्वसाधारण किल्ल्यांवर असणारे तट-बुरूज असे कोणते अवशेष या किल्ल्यावर नाहीत. निसर्गाची अमाप लयलूट मात्र या कमळगडास लाभली आहे.

    कमळगडास भेट देण्यासाठी प्रथम वाई गाव गाठावे लागते. वाईहून ‘वासोळे’ गावाला जाणारी एस.टी. पकडावी लागते. वासोळे गावातून पायी अर्ध्या तासात तुपेवाडीत जावे लागते. तुपेवाडी पार करुन गडाच्या उजव्या खिंडीच्या वाटेने जावे लागते. पुढची पायवाट चालून तासाभरात खिंडीच्या वरच्या भागात जाऊन पोहोचता.

    पुढे गेल्यावर गोरखनाथाचे मंदिर मिळते. येथे एक बारमाही वाहणारा झरा आहे. येथेच पाण्याची सोय असून गडावर पाणी मिळत नाही. कमळगडावरील ‘गेरुची’ विहीर आश्चर्यकारक आहे. ही विहीर जमीन खोल चिरत गेलेल्या एका रूंद भुयारासारखी आहे. विहीरीच्या पायऱ्यांच्या वाटेने खाली जाता येते. जेवढी खोल जावू तसा हवेतील गारवा वाढत जातो.

    किल्ल्याच्या मध्यभागी वर गवत वाढलेले चौथऱ्याचे अवशेष दिसतात. गडावर कोठेही पाण्याचे तळे नाही. किल्ल्यावरून महाबळेश्वरचा वनाच्छादित परिसर, रायरेश्वरचे पठार, केंजळगड , धोम धरणाचा जलाशय असा सुंदर प्रदेश दिसतो. गडावरून परतण्यास वेळ झाल्यास मुक्कामासाठी तुपेवाडीत विठ्ठल मंदिर आहे.

  • रत्नागिरीतील मांडवी

    रत्नागिरीतील मांडवी

    महाराष्ट्रातील रत्नागिरी शहरात पश्चिमेला रत्नदुर्ग किल्ला असलेला ‘मांडवी’ हा रत्नागिरीतील सर्वात गजबजलेला समुद्रकिनारा आहे. ही किनारा विस्तीर्ण आणि सुंदर असून ‘राजिवंडा’ बंदरापर्यंत आहे. या किनाऱ्यावरील वाळू काळी आहे. त्यामुळे याला ‘काळा समुद्र’ देखील म्हणतात. येथे गेल्यावर रत्नदुर्ग किल्ला पाहू शकता.

    येथे सूर्यास्ताचे मनोहारी दर्शन होते. मांडवी समुद्रकिनाऱ्यावर खाडीच्या माथ्यावर एक बुरुज असून त्याला ‘रत्नागिरीचे प्रवेशद्वार’ असेही म्हटले जाते. समुद्रकिनाऱ्यावरील पॅरासेलिंग, कॅमल राइड, हॉर्स रायडिंग, बंपर बोट राइड, जेट स्कीइंग, वॉटर स्कूटर राइड, सर्फिंग या जलक्रीडा पर्यटकांना किनाऱ्यावर आणण्यासाठी आकर्षित करतात.

    वर्षभर या किनाऱ्यावर कधीही जाऊ शकता. रत्नागिरी बसस्थानकापासूनचे या किनाऱ्याचे अंतर सुमारे 1 किमी आहे. हा रत्नागिरी विभागातील सर्वात गजबजलेला समुद्रकिनारा आहे. महाराष्ट्रातील सर्वात व्यस्त समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक किनारा असून तो जलक्रीडाप्रेमींमध्ये लोकप्रिय आहे. मांडवी किनाराजरी काळ्या वाळूमुळे काहीसा आकर्षक दिसत नसला तरीही येथे गर्दी फार असते. मांडवीमध्ये ‘गेट वे ऑफ रत्नागिरी’ सह रत्नागिरी जेट्टी देखील आहे. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी येथे मोठी गर्दी असते. या किनाऱ्यावरील वाळूवरून चालणे आणि अंगावर वारे झेलणे हा एक सुखद अनुभव आहे.

  • कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर

    कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर

    महाराष्ट्रातील कोल्हापूरचे श्री महालक्ष्मी मंदिर हे ‘अंबाबाई मंदिर’ म्हणूनही ओळखले जाते. हे देवी स्थानिक लोक ‘अंबाबाई’ म्हणून हिचे पूजन करतात. भारतातील हे मंदिर हिंदू धर्मातील विविध पुराणांमध्ये सूचीबद्ध केलेल्या साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक असून कोल्हापूर शहरात ‘पंचगंगा’ नदीच्या काठावर आहे.

    कोल्हापूरचे प्राचीन नाव पुराणात ‘अविमुक्तक्षेत्र’ असे आहे. याचा अर्थ या प्रदेशावर भगवान विष्णू आणि देवी महालक्ष्मी यांचा सदैव आशीर्वाद आहे. कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर आरोग्य आणि समृद्धी प्रदान करते.
    कधी काळी मुघलांनी या देवळाचा विध्वंस केला, तेव्हा देवीची मूर्ती पुजाऱ्याने अनेक वर्षे लपवून ठेवली होती, असे म्हणतात. पुढे संभाजी महाराज यांच्या कारकिर्दीत इ.स. १७१५ ते १७२२ या कालखंडात मंदिराचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले. मूर्तीच्या जवळील सिंहआणि शिरावरील मातुलिंगामुळे देवी अनेकांच्या मते जगदंबेचे रूप आहे.

    देवीची मूर्ती दगडी असून तिचे वजन ४० किलोग्रॅम आहे. मूर्तीमागे दगडी सिंह आहे. देवीच्या डोक्यावर मुकुट असून त्यावर नागमुद्रा आहे.अकराव्या शतकातील शिलालेखात ‘लिंगशैषाघौषहारिणी’ असा देवीचा उल्लेख आहे. देवीच्या संस्कृत आरतीमध्येही तिच्या मस्तकावरील नागाचे वर्णन केले जाते.हेमाडपंथी मंदिर प्रणालीचा प्रणेता हेमाद्री यांनी रचलेल्या ‘हेमाद्री वीरचित चतुर्वर्गचिंतामणी’ मध्ये मस्तकावर नाग असे वर्णन असलेली मूर्ती करवीरनिवासिनी आहे, असे नमूद केले आहे.

    कोल्हापूरमधील महालक्ष्मीचे हे मंदिर पश्चिमाभिमुख आहे. आत प्रवेश केल्यावर प्रशस्त सभामंडप दिसतो. मंदिराचे 4 महत्त्वाचे भाग आहेत. पूर्व भागातील गाभारा आणि रंगमंडप हा सर्वात पुरातन भाग आहे. देवीचा गाभारा येथे आहे. उत्तरेकडे महाकालीचा गाभारा तर दक्षिणेकडे महासरस्वतीचा गाभारा असून या 3 अंगांना जोडणाऱ्या सभामंडपास ‘महानाटमंडप’ असे नामाभिमान आहे. मंदिराचे उत्कृष्ट स्थापत्यशास्त्र पाहून मन हरखून जाते.

    कोल्हापुरातील असंख्य मंदिरांपैकी महालक्ष्मी किंवा अंबाबाई मंदिर हे सर्वात जास्त पूजनीय आहे. चालुक्य राजा कर्णदेवाने 7 व्या शतकातहे बांधले असून देवीची मूर्ती प्रसन्नता प्रदान करते. मंडपावर बारीक नक्षीकाम केलेले छत आहे.

    प्रचलित दंतकथांनुसार, श्री महालक्ष्मीचे पती भगवान व्यंकटेश हे भृगु ऋषींच्या विरुद्ध भयानक कृत्याबद्दल कोणतीही कारवाई करू शकले नाहीत. जेव्हा महालक्ष्मीला हे कळले तेव्हा तिने आंध्रप्रदेशातील प्रसिद्ध ‘तिरुमला’ पर्वत सोडला आणि कठोर तपश्चर्या करण्यासाठी ती कोल्हापुरात स्थायिक झाली. आजही देवतेला प्रसन्न करण्यासाठी बालाजी मंदिर प्रशासनाकडून सुंदर साडी अर्पण केली जाते.

    किरणोत्सवहे या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्याची किरणे थेट देवीच्या मूर्तीवर पडतात. कोल्हापुरात वाहतूक व्यवस्था चांगली आहे. मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी बस आणि रिक्षा सहज उपलब्ध असतात.

  • नागाव समुद्रकिनारा

    नागाव समुद्रकिनारा

    नागाव’ हे अलिबागजवळ एक सुंदर समुद्रकिनारा असलेले एक छोटेसे गाव आहे. महाराष्ट्रात रायगड जिल्यातील अलिबागमधील इतर समुद्रकिनाऱ्यांपेक्षा ‘नागाव’ येथील समुद्रकिनारा प्रामुख्याने वालुकामय आहे. नागाव हा पांढऱ्या आणि काळ्या वाळूच्या मऊ मिश्रणासह सपाट आणि विस्तीर्ण किनारा आहे.

    पाण्यात डुंबण्यासाठी हा सुरक्षित समुद्रकिनारा आहे. नागाव समुद्रकिनाऱ्याच्या सभोवतालचे वनक्षेत्र अतिशय प्रसन्न आहे. सुंदर पांढऱ्या वाळूसह साहसी खेळांच्या सुविधेमुळे हा किनारा लोकप्रिय होत आहे. नागावमध्ये सर्व साहसी खेळांचा आनंद घेता येतो.

    पॅराग्लायडिंग, बनाना राईड, स्पीड बोट, हॉर्स कार्ट, हॉर्स रायडिंग आणि बरेच काही ! सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या राइड्स इतर शहरांसारख्या महागड्या नाहीत. खबरदारी घेऊन या खेळांचा आनंद घेता येतो, आणि नागाव सहल अविस्मरणीय बनवता येते.