पुणे शहरातील हवेची गुणवत्ता वेगाने खालावत चालली आहे. केंद्र सरकारच्या ताज्या स्वच्छ वायू सर्वेक्षणात पुण्याची दहाव्या स्थानावरून बाराव्या स्थानावर घसरण झाली आहे. लक्ष्मीपूजनानंतर झालेल्या फटाक्यांच्या आतषबाजीसोबतच शहरातील बांधकामांचा धुरळा वाढल्याचे चित्र स्पष्ट दिसत आहे. हवेतील सूक्ष्म धुलिकणांची पातळी धोकादायक स्तरावर पोहोचली आहे.
१० ते १२
स्थान घसरण
१०१
मायक्रोग्रॅम धुलिकण प्रमाण
६०
मायक्रोग्रॅम राष्ट्रीय मानक
४१८
कोटी मंजूर निधी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
पुणे शहरातील हवेची गुणवत्ता खालावली असून स्वच्छ वायू सर्वेक्षणात पुणे बाराव्या क्रमांकावर घसरले आहे. फटाक्यांची आतषबाजी, बांधकामे आणि वाहनांच्या धुरामुळे हवेतील सूक्ष्म धुलिकणांचे प्रमाण वाढले आहे. राष्ट्रीय मानकापेक्षा धुलिकणांची पातळी जास्त नोंदवली गेली असून हवेचे प्रदूषण गंभीर पातळीवर पोहोचले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, पुणे महापालिका आणि परिसर संस्था या प्रक्रियेचे मुख्य घटक आहेत. पर्यावरण अभ्यासक शर्मिला देव यांनी या वाढत्या प्रदूषणाकडे लक्ष वेधत प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीवर आणि नियमांच्या अंमलबजावणीवर अनेक महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
तात्कालिक परिणाम
शहरातील विविध उपनगरांमध्ये हवा गुणवत्ता निर्देशांक धोकादायक स्तरावर गेल्याचे निदर्शनास आले आहे. पहाटेच्या वेळी धुक्यासोबत धुरक्याची चादर पसरू लागली आहे. श्वसनाचे विकार असलेल्या रुग्णांना त्रास जाणवत असून आरोग्य यंत्रणेवर ताण वाढण्याचे संकेत मिळत आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
प्रदूषण नियंत्रणासाठी महापालिकेने रस्ते सफाई यंत्रे, पाणी फवारणी आणि विद्युत बस खरेदीवर भर दिला आहे. प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने बांधकाम व्यावसायिकांसाठी नियमावली जारी केली आहे. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या घटकांवर सातत्याने तपासणी करून कारवाई करण्याचे निर्देश प्रशासनाने दिले आहेत.
हवेतील धुलिकणांचा वाढता धोका
पुण्याच्या हवेत दहा मायक्रोमीटर व्यासाचे सूक्ष्म धुलिकण धोकादायक प्रमाणात वाढले आहेत. हे कण श्वसनमार्गात थेट प्रवेश करून फुफ्फुसे आणि हृदयाच्या आजारांना निमंत्रण देतात. स्वच्छ वायू सर्वेक्षणाच्या ताज्या अहवालाने शहराच्या पर्यावरणीय स्थितीचे वास्तव समोर आणले आहे.
- स्वच्छ वायू सर्वेक्षणात पुणे दहाव्या स्थानावरून बाराव्या स्थानावर फेकले गेले.
- फटाक्यांचा धूर आणि अनियंत्रित बांधकामांमुळे हवेतील प्रदूषणात मोठी भर पडली.
कोट्यवधींचा खर्च आणि उपाययोजनांचे वास्तव
केंद्र सरकारकडून राष्ट्रीय स्वच्छ वायू कार्यक्रमांतर्गत पुणे महापालिकेला गेल्या सात वर्षांत चारशे अठरा कोटी रुपयांचा निधी मंजूर झाला आहे. यातील दोनशे पंच्याहत्तर कोटी रुपये रस्ते दुरुस्ती, पदपथ आणि विद्युत बस खरेदीसाठी खर्च करण्यात आले. तरीही हवेतील सूक्ष्म धुलिकणांची वार्षिक सरासरी शंभर एक मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरवर पोहोचली आहे. राष्ट्रीय मानकानुसार ही मर्यादा साठ मायक्रोग्रॅम इतकीच निश्चित केलेली आहे. शहरातील वाहनांची वाढती संख्या आणि मेट्रो तसेच इतर विकासकामांमुळे उडणारी धूळ हवेचा दर्जा बिघडवत आहे. केवळ रस्त्यांवर पाणी फवारणे पुरेसे नसून प्रदूषणाच्या मूळ स्रोतांवर नियंत्रण मिळवण्याची नितांत गरज निर्माण झाली आहे. प्रशासन आणि नागरिकांनी एकत्र येऊन हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी ठोस पावले उचलणे आवश्यक आहे.
“सूक्ष्म धुलिकणांचा आरोग्यावर घातक परिणाम होतो. आपल्याकडे नियम आणि निकष उपलब्ध आहेत, पण त्यांच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीचा गंभीर प्रश्न आहे. महापालिका प्रशासनाने या नियमांचे पालन होते की नाही याची सातत्याने तपासणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.”
— शर्मिला देव (वरिष्ठ कार्यक्रम सहयोगी, परिसर संस्था)- लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि श्वसनविकाराच्या रुग्णांना प्रदूषणाचा सर्वाधिक फटका.
- महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या नियमांची कडक अंमलबजावणी करण्याची पर्यावरण तज्ज्ञांची मागणी.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| स्वच्छ वायू सर्वेक्षण | पुण्याचे बारावे स्थान | नोंदवले |
| धुलिकण पातळी | एकशे एक मायक्रोग्रॅम | कार्यरत |
| स्वच्छ वायू निधी | चारशे अठरा कोटी | निधी मंजूर |
| प्रदूषण नियंत्रण तपासणी | महापालिका प्रशासन | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
पुण्याच्या हवेचा दर्जा खालावण्यामागे नेमकी कोणती कारणे आहेत?
मागील काही वर्षांत पुणे शहराचा विस्तार झपाट्याने झाला असून लोकसंख्या ऐंशी लाखांच्या पार गेली आहे. शहरात दरवर्षी लाखो नवीन वाहनांची नोंदणी होत असल्याने रस्त्यांवर वाहतूक कोंडी आणि धुराचे प्रमाण वाढले आहे. त्याचप्रमाणे मेट्रो प्रकल्प, रस्ते खोदाई आणि खासगी बांधकामांमधून मोठ्या प्रमाणावर धूळ हवेत मिसळत आहे. गेल्या वर्षभरात शहराला केवळ ब्याण्णव दिवस स्वच्छ हवा मिळाल्याची नोंद पर्यावरण अहवालात झाली आहे. आगामी काळात महापालिका प्रशासनाने बांधकाम स्थळांवर धूळ प्रतिबंधक जाळ्या लावणे आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर दंडात्मक कारवाई करणे आवश्यक आहे. प्रदूषण नियंत्रण मंडळासोबत संयुक्त मोहीम राबवून पुढील उपाययोजना निश्चित केल्या जातील.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन महापालिका आणि प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने बांधकाम प्रकल्पांची तपासणी सुरू केली असून नियमांचे उल्लंघन रोखण्यासाठी विशेष पथके तैनात केली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर बांधकाम क्षेत्रावर निर्बंध येण्याची शक्यता निर्माण झाली असून एअर प्युरिफायर आणि मास्कच्या बाजारपेठेत मागणी वाढण्याचे चित्र दिसून येत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होऊन सकाळच्या वेळी फिरायला जाणाऱ्या नागरिकांना त्रास जाणवत आहे; डोळ्यांची जळजळ आणि घशाचे विकार वाढल्याने नागरिकांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.
संबंधित वर्ग (उदा. ज्येष्ठ नागरिक आणि बालके)
ज्येष्ठ नागरिक आणि बालके यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांच्या फुफ्फुसांची क्षमता मर्यादित असल्याने खराब हवेचा थेट आणि गंभीर परिणाम त्यांच्या आरोग्यावर होत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
पुणे शहराची ओळख एकेकाळी निसर्गरम्य आणि आल्हाददायक हवामानाचे शहर अशी होती. आज त्याच शहराचा श्वास सूक्ष्म धुलिकणांनी कोंडला जाणे ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे. स्वच्छ हवेसाठी केंद्र सरकारकडून कोट्यवधींचा निधी मिळूनही सर्वेक्षणात पुण्याची घसरण होणे हे प्रशासकीय नियोजनाचे अपयश दर्शवते. केवळ कागदावर नियम तयार करून चालणार नाही, तर प्रत्यक्ष रस्त्यावर आणि बांधकाम स्थळांवर त्याची कठोर अंमलबजावणी होणे गरजेचे आहे. विकासाची कामे करताना पर्यावरणाचा समतोल राखणे ही काळाची गरज आहे. प्रशासनाने तातडीने ठोस पावले उचलून पुणेकरांना मोकळा श्वास घेण्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण करावे, हीच अपेक्षा.