स्वतंत्र बातमी

अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ने अंटार्क्टिकाच्या पश्चिमेकडील अतिशय दुर्गम भागात असलेल्या पीटर प्रथम बेटाजवळ फिरत्या ढगांचे एक विलक्षण दृश्य टिपले आहे. बेलिंग्सहाउझेन समुद्रामध्ये असलेल्या या ज्वालामुखीय बेटाभोवती ढगांची विशाल वलये तयार झाली आहेत. या नैसर्गिक अविष्काराने जगभरातील वैज्ञानिकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. हे विलोभनीय छायाचित्र ‘लँडसॅट-आठ’ या उपग्रहाद्वारे घेण्यात आले असून, पृथ्वी निरीक्षण विभागाने ते सार्वजनिक केले आहे. निसर्गातील हा चमत्कार पृथ्वीवरील वातावरणीय शक्तींचे दर्शन घडवणारा ठरला आहे.

पीटर प्रथम बेट हे पूर्णपणे बर्फाने वेढलेले आणि मानवी वस्तीसाठी अत्यंत कठीण मानले जाते. अंटार्क्टिका खंडाभोवती वाहणारे अतिवेगवान वारे जेव्हा या उंच बेटावर आदळतात, तेव्हा वातावरणात एका विशिष्ट प्रकारचे भोवरे निर्माण होतात. विज्ञानाच्या भाषेत या नैसर्गिक प्रक्रियेला ‘व्हॉन कार्मान भोवरा रचना’ असे संबोधले जाते. वाऱ्याच्या प्रवाहात जेव्हा एखादा अडथळा निर्माण होतो, तेव्हा ढग गोलाकार फिरू लागतात. आकाशात एकामागोमाग एक समांतर वलयांची एक सुंदर मालिका तयार होते, जे थक्क करणारे दृश्य असते.

नासाने प्रसिद्ध केलेल्या या छायाचित्रात बर्फाच्छादित महासागराच्या पृष्ठभागावर ढगांचे हे अनेक भोवरे स्पष्टपणे दिसून येत आहेत. वैज्ञानिकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, दक्षिण ध्रुवाभोवतीच्या प्रबळ वाऱ्यांच्या पट्ट्यांमुळे अशा प्रकारची दृश्ये निर्माण होतात. या दक्षिण गोलार्धात जमिनीचा भाग अत्यंत कमी असल्याने वाऱ्यांच्या वेगाला कोणताही मोठा अडथळा येत नाही, परिणामी येथील वातावरणीय हालचाली अत्यंत तीव्र आणि वेगवान स्वरूप धारण करतात.

हवामान तज्ज्ञांच्या दृष्टीने ही घटना केवळ सौंदर्याचा विषय नसून संशोधनासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. अशा ढगांच्या विशिष्ट रचनांमधून वातावरणातील वाऱ्यांचा अचूक वेग, त्यांची दिशा आणि स्थानिक हवामानातील सूक्ष्म बदलांचा सखोल अभ्यास करता येतो. ध्रुवीय प्रदेशांतील गुंतागुंतीची हवामान प्रणाली, समुद्री प्रवाह आणि वातावरणातील घडामोडी समजून घेण्यासाठी या उपग्रह छायाचित्रांचा मोठा उपयोग होतो. यामुळे पृथ्वीवर होणाऱ्या हवामान बदलांचे दीर्घकालीन परिणाम अधिक स्पष्टपणे समजण्यास मदत मिळत आहे.

निसर्गाची ही अद्भुत कलाकृती आणि पृथ्वीवरील नैसर्गिक शक्तींचे सामर्थ्य सध्या जगभरातील नागरिकांच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरले आहे. अंटार्क्टिकासारख्या निर्जन आणि अतिशीत प्रदेशातही निसर्ग किती वैविध्यपूर्ण आणि गतिमान असू शकतो, याची जाणीव या घटनेतून पुन्हा एकदा होते. नासाने प्रसिद्ध केलेले हे छायाचित्र पृथ्वीवरील नैसर्गिक प्रक्रियांचे अप्रतिम सौंदर्य अधोरेखित करण्यासोबतच विज्ञानातील त्यांचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करणारे ठरले आहे.