रांगणा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यात, महाराष्ट्र–गोवा सीमेवर वसलेला आहे. तो समुद्रसपाटीपासून सुमारे दोन हजार दोनशे पन्नास फूट उंचीवर आहे. सह्याद्री पर्वतरांगांतील हा एक महत्त्वाचा व उंच गड मानला जातो. किल्ल्यावरून कोकण किनारपट्टी, गोवा भाग आणि आजूबाजूचा डोंगर परिसर नजरेत भरतो.
ऐतिहासिक महत्त्व :
या किल्ल्याचा उल्लेख चौदाव्या शतकापासून आढळतो. यादव, बहामनी, आदिलशाही, मराठेशाही व इंग्रज अशा विविध सत्तांनी या किल्ल्यावर आपला ताबा ठेवला. इ.स. १६५८ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रांगणा किल्ला जिंकला. पुढे संताजी घोरपडे यांनी इ.स. १७०१ मध्ये किल्ला पुन्हा मराठ्यांच्या अखत्यारीत आणला. अखेरीस इ.स. १८१८ मध्ये हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.
किल्ल्याची रचना :
रांगणा किल्ल्याला दुहेरी तटबंदी, बुरुज आणि मजबूत दरवाजे आहेत. महाद्वार, गणेशद्वार, अंबाबाईचे मंदिर, पाण्याच्या टाक्या व इतर अवशेष आजही पाहायला मिळतात. किल्ल्यावर अनेक नैसर्गिक झरे आहेत.
नैसर्गिक व धार्मिक वैशिष्ट्ये :
किल्ल्याभोवती दाट जंगल असून विविध झाडे, औषधी वनस्पती व वन्यजीव आढळतात. पावसाळ्यात किल्ला धुक्याने वेढलेला दिसतो आणि निसर्गरम्य दृश्य मन मोहून टाकते. किल्ल्यावर श्री रांगणादेवीचे मंदिर असून त्यावरूनच या किल्ल्याला रांगणा नाव मिळाले आहे. याशिवाय अंबाबाई व गणेश मंदिरेही येथे आहेत.
आजची स्थिती व पर्यटन :
आज किल्ल्याचा काही भाग जीर्ण झाला असला तरी दरवाजे, मंदिरं आणि पाण्याच्या टाक्या चांगल्या स्थितीत आहेत. पायथ्यापासून किल्ल्यावर पोहोचण्यासाठी साधारण दोन तासांची चढाई करावी लागते. इतिहासप्रेमी व गिर्यारोहकांसाठी हा गड आजही आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे.
