संत नामदेव महाराज हे महाराष्ट्रातील एक महान भक्त, कवी आणि कीर्तनकार होते. त्यांचा जन्म इ.स. १२७० शके ११९२ मध्ये हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी- बामणी या गावी झाला. त्यांचे मूळ नाव दामाजी रेलेकर होते. संत नामदेवांचे जीवन भक्तिरसाने आणि विठोबाच्या भक्तीने भरलेले होते. आपल्या कीर्तनकलेमुळे प्रत्यक्ष पांडुरंगाला डोलायला लावणारी अशी त्यांची कीर्ती होती. महाराष्ट्रातील भक्त परंपरेत आपला अमोल ठसा उमठवला.
नरसी हे संत नामदेवांचे जन्मस्थान असून येथे त्यांचे मंदिर स्थापन आहे. हे मंदिर कयाधू नदीच्या काठावर वसलेले असून ते हिंदू तसेच शीख धर्मीयांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. येथे नियमित पूजा, अभंगवाचन आणि भक्तिपर कार्यक्रम पार पाडले जातात. तसेच संत नामदेव यांच्या मंदिराचा लोकवर्गणीतून जीर्णोद्धार सुरू आहे. य मंदिरात नव्याने उभारण्यात आलेली संत नामदेवाची पूर्णाकृती मुर्ती आकर्षणाचे केंद्रबिंदू ठरत आहे. मूर्ती दृष्टीस पडल्यानंतर प्रत्येक भाविकाला संधान मिळते. तसेच मंदिराचे नक्षीकाम भाविकांना आकर्षित करीत आहे.
येथे दरवर्षी संत नामदेव यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये भक्तगण कीर्तन, अभंगवाचन, भजन आणि पूजा यांमध्ये भाग घेतात. या धार्मिक मेळ्यामुळे नरसी गावाला धार्मिक पर्यटनाचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. तसेच, येथे येणाऱ्या पर्यटकांना आध्यात्मिक अनुभवाबरोबरच परिसरातील निसर्गसौंदर्याचा आनंदही मिळतो.
नरसी गाव हे आज धार्मिक पर्यटनाचे केंद्र मानले जाते. येथे संत नामदेवांच्या जीवनकार्याशी संबंधित विविध स्थळे आहेत आणि राज्य सरकारने गावाला ‘पवित्र स्थान’ म्हणून घोषित केले आहे. या ठिकाणी धार्मिक पर्यटनाची सुविधा वाढवण्यासाठी सतत उपाययोजना चालू आहेत. संत नामदेव संस्थान हे भक्तिरसिकतेचे प्रतीक असून दरवर्षी होणारे कार्यक्रम भक्तांच्या श्रद्धेला वाव देतात. संत नामदेवांच्या जीवनकार्यामुळे नरसी गावाला एक विशेष धार्मिक ओळख प्राप्त झाली आहे.
संत नामदेवांनी पंढरपूरच्या विठोबा मंदिराच्या महाद्वाराजवळील पहिल्या पायरीवर समाधी घेतली, ज्याला आज ‘नामदेव पायरी’ म्हणून ओळखले जाते. या पायरीवर भक्त विठोबाच्या चरणधूळीचा लाभ घेण्यासाठी येतात. येथे नित्य पूजा, नैवेद्य अर्पण आणि कीर्तन आयोजित केले जाते. संत नामदेवांच्या कीर्तनामुळे पंढरपूर मंदिरात भक्तिरसाचा महापूर आला आणि त्यांच्या अभंगांमधून भक्तांना ‘नामवेद’ व ‘नामविद्या’ यांचे महत्त्व समजते.
संत नामदेवांचे योगदान आजही महाराष्ट्रातील भक्तिरसिकतेत जिवंत आहे. नरसी व पंढरपूर येथील त्यांच्या समाधी स्थळांवर त्यांचा भक्तिरस अनुभवता येतो. संत नामदेव महाराज हे भक्तिरसिकतेचे प्रतीक असून त्यांच्या जीवनामुळे महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा समृद्ध झाला आहे.
