स्वतंत्र बातमी

युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या अजिंठा लेण्यांतील अमूल्य आणि हजारो वर्षे जुन्या भित्तिचित्रांचे संरक्षण करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला ई-वाहन प्रकल्प अपयशी ठरला आहे. लेण्यांच्या प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी हाती घेण्यात आलेला हा पर्यावरणपूरक उपक्रम बंद पडला आहे. यामुळे पर्यटकांची ने-आण करण्यासाठी पुन्हा एकदा धूर ओकणाऱ्या एसटी महामंडळाच्या डिझेल बसचा वापर करावा लागत आहे. या जुन्या बसमधून निघणाऱ्या प्रदूषणामुळे लेण्यांतील नाजूक चित्रांवर विपरित परिणाम होण्याची गंभीर चिंता पुरातत्वप्रेमी आणि पर्यटकांकडून व्यक्त होत आहे.

वाढत्या प्रदूषणामुळे लेण्यांच्या पायथ्यापर्यंत सर्वसामान्य खासगी वाहनांना प्रवेश पूर्णपणे थांबवण्यात आला होता. लेण्यांतील चित्रे, शिल्पे आणि खडकांच्या रचनेचे संरक्षण व्हावे, हा त्यामागचा मुख्य उद्देश होता. मात्र, आता ई-वाहनांचे अपयश आणि डिझेल बसचा पुन्हा वापर या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उभे करत आहे.

प्रदूषण कमी व्हावे आणि पर्यटकांना शांत व प्रदूषणमुक्त वातावरणात लेण्यांपर्यंत पोहोचता यावे, या उद्देशाने पर्यटन संचालनालयाकडून चौदा आसनी ई-वाहने सुरू करण्यात आली होती. मात्र, तांत्रिक आणि प्रशासकीय अडचणींमुळे हा प्रकल्प काही दिवसांतच थंडावला. लेण्यांपर्यंतचा रस्ता काहीसा चढाचा आहे. त्यामुळे पर्यटकांचा अपेक्षित भार घेऊन ही ई-वाहने चढ चढू शकत नव्हती. क्षमतेपेक्षा अधिक पर्यटक बसल्यास किंवा रस्त्याच्या चढामुळे वाहने वारंवार मध्येच बंद पडत होती. हा रस्ता खड्डेमय असल्यानेही ई-वाहनांमध्ये बिघाड होण्याचे प्रमाण वाढले. या तांत्रिक आणि पायाभूत सुविधांच्या अभावामुळे अखेरीस ही वाहने बंद करण्याची नामुष्की प्रशासनावर ओढवली.

ई-वाहनांच्या वारंवार बंद पडण्यामुळे पर्यटकांची मोठी गैरसोय झाली. त्यांना चढ-उतार असलेल्या रस्त्यावर उन्हात ताटकळत उभे राहावे लागले, ज्यामुळे पर्यटकांमध्ये प्रशासनाविरुद्ध नाराजी पसरली. या अपयशाचे गंभीर परिणाम केवळ पर्यटन व्यवस्थापनावरच नव्हे, तर लेण्यांच्या सुरक्षिततेवरही होत आहेत. ई-वाहने बंद पडल्यामुळे अजिंठा टी-पॉइंट येथून लेण्यांकडे पर्यटकांना नेण्यासाठी पुन्हा एसटी महामंडळाच्या बसवर मदार ठेवण्यात आली आहे. विशेषतः जुन्या झालेल्या एसटी बसमधून मोठ्या प्रमाणात धूर बाहेर पडतो. डिझेलच्या धुरामध्ये कार्बन क, सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साइड्ससारखे वायू असतात. लेण्यांच्या प्रवेशद्वाराजवळ आणि पायथ्याशी या बस वारंवार थांबतात आणि त्यांचा धूर हवेत मिसळतो.

अजिंठ्याच्या लेण्यांतील भित्तिचित्रे ही नैसर्गिक रंग आणि विशिष्ट प्लास्टर वापरून तयार केली आहेत. डिझेलच्या धुरातील रासायनिक घटक आणि कार्बन कण हवेतून या चित्रांवर जमा होतात. यामुळे चित्रांचा रंग फिका पडणे, त्यावरील थर कमकुवत होणे आणि हळूहळू चित्रांचे अपरिवर्तनीय नुकसान होणे, यांसारखे गंभीर धोके निर्माण होतात. तसेच, डिझेल इंजिनमुळे होणाऱ्या कंपनांचा परिणामही खडकात कोरलेल्या लेण्यांच्या नाजूक संरचनेवर होऊ शकतो. हा धोका लक्षात घेता, तातडीने कठोर उपाययोजना करण्याची मागणी केली जात आहे.या मागणीमुळे प्रशासनाने आता नवीन आणि अधिक सक्षम योजना हाती घेतली आहे. लवकरच लेण्यांत बावीस आसनी ई-बस दाखल होणार असल्याची माहिती प्रशासनाने दिली आहे. टप्प्याटप्प्याने एकूण वीस ई-वाहने लेण्यांच्या सेवेत दाखल होणार आहेत. ही वाहने रस्त्याच्या चढाचा विचार करून आणि पर्यटकांचा भार सहजपणे वाहून नेण्यासाठी विशेष रचना असलेली असतील. यामुळे प्रवासाचा वेळ कमी होईल आणि लेण्यांच्या परिसरात गर्दी होणार नाही. ही नवी ई-वाहने पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाल्यानंतर, डिसेंबर अथवा जानेवारी महिन्यापर्यंत लेण्यांसाठी एसटी बसेस धावणे पूर्णपणे थांबेल.