भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात मध्य रेल्वेने चालू आर्थिक वर्षात मालवाहतुकीच्या क्षेत्रात एक सुवर्ण अध्याय लिहिला आहे. महाराष्ट्रातील विशेषतः नाशिक आणि भुसावळ पट्ट्यातील कांदा आता रेल्वेच्या माध्यमातून अधिक वेगाने देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचत आहे. मध्य रेल्वेने प्रसिद्ध केलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, गेल्या आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत यंदा कांद्याच्या वाहतुकीत अठ्याण्णव टक्के इतकी अफाट वाढ झाली आहे. या आर्थिक वर्षात आतापर्यंत मध्य रेल्वेने एकूण पाच कोटी एकोणसत्तर लाख साडेसात हजार टन मालाची यशस्वीपणे ने-आण केली असून, यामुळे राज्याच्या कृषी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मोठी उभारी मिळाली आहे.
देशाच्या विविध राज्यांमध्ये जीवनावश्यक वस्तूंचा तुटवडा भासू नये आणि वस्तूंचे दर नियंत्रणात राहावेत, यासाठी मध्य रेल्वेने मालवाहतुकीचे नियोजन अतिशय प्रभावीपणे केले आहे. रस्ते वाहतुकीच्या तुलनेत रेल्वेने माल पाठवणे अधिक सुरक्षित, कमी खर्चाचे आणि वेळेची बचत करणारे ठरत आहे. भाजीपाला, दूध, मासे, साखर, खाद्यतेल आणि जीवनावश्यक औषधे यांसारख्या वस्तूंची जलद ने-आण करण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने विशेष ‘किसान रेल’ आणि वेगवान मालगाड्यांचे संच उपलब्ध करून दिले आहेत. प्रामुख्याने भुसावळ विभागातील लासगाव, मनमाड आणि निफाड यांसारख्या प्रमुख बाजारपेठांमधून कांदा रेल्वेगाड्यांत भरून तो आसाम, पश्चिम बंगाल, तामिळनाडू आणि केरळ यांसारख्या दूरच्या राज्यांमध्ये रवाना केला जात आहे.
वाहतुकीच्या क्षमतेत झालेली वाढ ही रेल्वेच्या कार्यक्षमतेचे उत्तम उदाहरण आहे. एप्रिल ते डिसेंबर सन २०२४ या नऊ महिन्यांच्या कालावधीत कांद्याचे केवळ साठ मालवाहू संच विविध राज्यांत पाठवण्यात आले होते. मात्र, चालू आर्थिक वर्षात याच नऊ महिन्यांच्या काळात ही संख्या वाढून एकशे एकवीस मालवाहू संचांवर पोहोचली आहे. म्हणजेच, रेल्वेने कांद्याची वाहतूक करण्याची क्षमता एका वर्षात जवळपास दुप्पट केली आहे. या वाढीमुळे कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांना त्यांच्या मालाला योग्य भाव मिळण्यास मदत झाली असून, देशांतर्गत बाजारपेठेतील मागणी आणि पुरवठा यांचा समतोल राखणे सोपे झाले आहे.
मध्य रेल्वेने केवळ कृषी उत्पादनांवरच नव्हे, तर देशाच्या औद्योगिक गरजांकडेही विशेष लक्ष दिले आहे. पायाभूत सोयीसुविधांच्या निर्मितीसाठी लागणाऱ्या सिमेंटचा कच्चा माल म्हणजेच क्लिंकरच्या वाहतुकीसाठी रेल्वेने चारशे बहात्तर मालवाहू संच उपलब्ध करून दिले. त्याचप्रमाणे, पोलाद आणि लोखंड उद्योगासाठी संजीवनी ठरणाऱ्या लोहखनिजाच्या वाहतुकीसाठी तब्बल पाचशे सत्त्याण्णव मालवाहू संचांची सेवा देण्यात आली. याशिवाय, देशातील विविध भागांतील ऊर्जेची गरज भागवण्यासाठी कोळसा आणि शेतीसाठी आवश्यक असलेल्या रासायनिक खतांची वाहतूकही प्राधान्याने करण्यात आली आहे.
केवळ डिसेंबर २०२५ या एकाच महिन्यात मध्य रेल्वेने सत्तर लाख टन मालवाहतुकीचा टप्पा पार करून आपली क्षमता सिद्ध केली आहे. या महिन्यात पेट्रोलियम पदार्थ, नवनवीन स्वयंचलित वाहने आणि खतांच्या वाहतुकीत मोठी भर पडली आहे. रेल्वेने राबवलेल्या ‘फ्रीट बिझनेस डेव्हलपमेंट’ धोरणामुळे नवीन व्यापारी रेल्वेकडे आकर्षित होत आहेत. आधुनिक मालधक्के, रेल्वे मार्गांचे होत असलेले जलद विद्युतीकरण आणि सिग्नल यंत्रणेतील सुधारणांमुळे मालगाड्यांचा सरासरी वेगही वाढला आहे. आगामी काळात ही वाहतूक अधिक सुलभ करण्यासाठी रेल्वे प्रशासन नवनवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावर भर देत आहे, ज्यामुळे मालवाहतुकीतून मिळणारा महसूल आणि सेवेचा दर्जा दोन्ही उंचावण्यास मदत होईल.
