भारतातील महानगरांमध्ये नोकरी करणाऱ्या महिलांसाठी सुरक्षितता आणि प्रगतीच्या संधी कोणत्या शहरात सर्वाधिक आहेत, याचा वेध घेणारा ‘अवतार समूह २०२५’ चा वार्षिक अहवाल नुकताच प्रसिद्ध करण्यात आला आहे. या देशव्यापी सर्वेक्षणात भारतातील तब्बल एकशे पंचवीस शहरांच्या कार्यसंस्कृतीचा आणि तेथील सामाजिक वातावरणाचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासाअंती जाहीर करण्यात आलेल्या गौरवशाली सूचीमध्ये कर्नाटकची राजधानी बेंगळुरू शहराने प्रथम क्रमांक पटकावून आपले वर्चस्व सिद्ध केले आहे. महिलांना रोजगाराच्या सकारात्मक संधी आणि सुरक्षित कामाचे वातावरण उपलब्ध करून देण्यात बेंगळुरूने देशातील इतर सर्व शहरांना मागे टाकले आहे.
या सर्वेक्षणात तामिळनाडूची राजधानी चेन्नईने द्वितीय क्रमांक मिळवला आहे. चेन्नईमध्ये महिलांचा सामाजिक सहभाग आणि त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी असलेल्या सुरक्षेच्या उपाययोजना अत्यंत दर्जेदार असल्याचे दिसून आले आहे. महिलांच्या कारकीर्दीला प्रोत्साहन देण्यासाठी चेन्नईतील औद्योगिक क्षेत्रात अत्यंत अनुकूल परिस्थिती निर्माण करण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे, महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक केंद्र असलेल्या पुणे शहराने या यादीत तृतीय स्थान पटकावून राज्याचा नावलौकिक वाढवला आहे. चौथ्या क्रमांकावर हैदराबाद असून, आर्थिक राजधानी मुंबईने पाचवे स्थान पटकावले आहे. या पहिल्या पाच शहरांनी भारतातील महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी एक भक्कम पाया रचल्याचे या अहवालातून स्पष्ट होत आहे.
शहरांचे मानांकन ठरवण्यासाठी ‘सामाजिक समावेशकता’ आणि ‘औद्योगिक सहभाग’ या दोन प्रमुख निर्देशांकांचा विचार करण्यात आला आहे. सामाजिक समावेशकतेमध्ये शहरातील महिलांचे एकूण जीवनमान, रात्री-अपरात्री कामावरून परतताना मिळणारी सुरक्षा आणि महिलांचा नोकरीतील प्रत्यक्ष टक्का या गोष्टींचा समावेश होतो. दुसरीकडे, औद्योगिक समावेशकतेमध्ये कार्यालयांमध्ये महिलांना दिली जाणारी वागणूक, त्यांना मिळणाऱ्या पदोन्नतीच्या समान संधी, प्रसूती रजा आणि मुलांच्या संगोपनासाठी मिळणारे सहकार्य यांसारख्या महत्त्वाच्या बाबींचा विचार करून शहरांना गुण देण्यात आले आहेत.
मुंबई शहराच्या बाबतीत या सर्वेक्षणातून एक विरोधाभासी चित्र समोर आले आहे. औद्योगिक समावेशकता आणि कामाच्या ठिकाणी महिलांना मिळणाऱ्या संधींच्या बाबतीत मुंबईने देशात दुसरे स्थान पटकावले आहे. मात्र, शहरातील राहणीमान, घरांच्या किमती, प्रवासाचा वेळ आणि सामाजिक सुरक्षिततेच्या निकषांवर मुंबईला कमी गुण मिळाले आहेत. यामुळे एकूण सरासरी निर्देशांकात मुंबईची घसरण होऊन ती पाचव्या क्रमांकावर आली आहे. याउलट दक्षिण भारतातील अनेक शहरांनी नोकरी आणि सामाजिक जीवन यामध्ये उत्कृष्ट ताळमेळ राखल्यामुळे त्यांना या मानांकनात आघाडी मिळाली आहे.
अवतार समूहाचा हा अहवाल केवळ शहरांची क्रमवारी लावत नाही, तर महिलांना सुरक्षित वातावरण देण्यासाठी समाजाला आणि प्रशासनाला आरसा दाखवण्याचे काम करतो आहे. या सर्वेक्षणातील निष्कर्षांनुसार, महिलांचा रोजगारातील सहभाग वाढवण्यासाठी स्थानिक महापालिका, औद्योगिक वसाहती आणि समाजाने एकत्रितपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. शहरांमध्ये महिलांसाठी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था अधिक सुरक्षित करणे आणि कामाच्या ठिकाणी भेदभावमुक्त वातावरण तयार करणे, हे आगामी काळातील मुख्य उद्दिष्ट असले पाहिजे. अशा पोषक वातावरणामुळेच देशाच्या विकासदरात महिलांचे योगदान अधिक वाढेल, असा विश्वास या अहवालाद्वारे व्यक्त करण्यात आला आहे.
