महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने दहावी आणि बारावीच्या बोर्ड परीक्षांची विश्वासार्हता टिकवून ठेवण्यासाठी या वर्षी अत्यंत कठोर आणि व्यापक पावले उचलली आहेत. परीक्षेत होणारे कॉपीचे गैरप्रकार आणि सामूहिक गैरप्रकारांच्या वाढत्या घटना लक्षात घेता, मंडळाने यावेळेस चक्क ‘ड्रोन’ कॅमेऱ्यांची मदत घेण्याचा निर्णय घेतला आहे. राज्यातील जे परीक्षा केंद्र संवेदनशील म्हणून ओळखले जातात किंवा जिथे बाहेरील हस्तक्षेपाची शक्यता अधिक असते, अशा केंद्रांच्या परिसरावर ड्रोनद्वारे आकाशातून देखरेख ठेवली जाईल. यामुळे परीक्षा केंद्राबाहेर होणारी गर्दी आणि अनधिकृत हालचालींवर तात्काळ कारवाई करणे प्रशासनाला सोपे होणार आहे.
केवळ आकाशातूनच नव्हे, तर परीक्षा केंद्राच्या आतही प्रत्येक हालचालीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यासाठी मंडळाने ‘सीसीटीव्ही’ कॅमेऱ्यांचे जाळे विणले आहे. राज्यातील प्रत्येक परीक्षा दालनात कॅमेरे बसवण्याच्या सूचना देण्यात आल्या असून, त्याचे थेट प्रक्षेपण जिल्हा आणि राज्य स्तरावरील मुख्य नियंत्रण कक्षात पाहिले जाणार आहे. तंत्रज्ञानाच्या या वापरामुळे परीक्षार्थी आणि पर्यवेक्षक या दोघांवरही नैतिक दबाव राहील. एखाद्या केंद्रावर संशयास्पद हालचाल आढळल्यास, वरिष्ठ अधिकारी तिथल्या केंद्रसंचालकांना तातडीने संपर्क करून जाब विचारू शकतील. अशा प्रकारची अत्याधुनिक देखरेख यंत्रणा राबवणारे महाराष्ट्र हे देशातील अग्रगण्य राज्य ठरले आहे.
शिक्षण मंडळाने यावेळेस मानवी देखरेख यंत्रणाही अधिक सक्षम केली आहे. राज्य स्तरावर विशेष दक्षता पथके आणि भरारी पथकांची संख्या वाढवण्यात आली असून, या पथकांमध्ये शिक्षण क्षेत्रातील अनुभवी अधिकाऱ्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. ही पथके कोणत्याही क्षणी कोणत्याही केंद्रावर अचानक धाड टाकू शकतात. विशेषतः ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील केंद्रांवर जिथे कॉपीचे प्रमाण अधिक असते, तिथे ही पथके परीक्षेच्या संपूर्ण काळात तळ ठोकून राहणार आहेत. जिल्हाधिकारी आणि पोलीस अधीक्षकांनाही या प्रक्रियेत पूर्णपणे सहभागी करून घेण्यात आले असून, परीक्षा केंद्राच्या पन्नास ते शंभर मीटर परिसरात प्रतिबंधात्मक आदेश कडकपणे लागू केले जाणार आहेत.
प्रश्नपत्रिकांच्या सुरक्षिततेसाठी मंडळाने ‘जीपीएस’ म्हणजेच जागतिक स्थाननिश्चिती प्रणालीचा वापर करण्याचा निर्णय घेतला आहे. ज्या वाहनांतून प्रश्नपत्रिका केंद्रावर पोहोचवल्या जातात, त्या वाहनांचा मार्ग आणि वेळ यांचे थेट ट्रॅकिंग केले जाईल. प्रश्नपत्रिकांचे संच उघडताना त्याचे चित्रीकरण करणे आणि त्यावर दोन अधिकृत साक्षीदारांची स्वाक्षरी घेणे आता बंधनकारक करण्यात आले आहे. परीक्षेच्या निर्धारित वेळेच्या किमान तीस मिनिटे आधी विद्यार्थ्यांनी परीक्षा केंद्रात प्रवेश करणे अनिवार्य आहे; त्यानंतर येणाऱ्या कोणत्याही विद्यार्थ्यास केंद्रात प्रवेश दिला जाणार नाही. हे सर्व कडक नियम केवळ गुणवत्तेचे रक्षण करण्यासाठी आणि प्रामाणिक विद्यार्थ्यांवर अन्याय होऊ नये यासाठी बनवण्यात आले आहेत.
शिक्षण मंडळाचे अध्यक्ष शरद गोसावी यांनी स्पष्ट केले आहे की, परीक्षेची शुचिता राखणे ही केवळ प्रशासनाचीच नव्हे तर समाजाचीही जबाबदारी आहे. पालकांनी आपल्या पाल्यांना गैरप्रकारांपासून परावृत्त करावे आणि कोणत्याही अफवांकडे लक्ष देऊ नये, असे आवाहन त्यांनी केले आहे. या नवीन नियमांमुळे आणि तंत्रज्ञानाच्या हस्तक्षेपामुळे परीक्षा पद्धतीत पारदर्शकता येईल आणि निकालाची विश्वासार्हता वाढेल. मंडळाच्या या निर्णयामुळे संपूर्ण राज्यात एक शिस्तबद्ध वातावरण निर्माण झाले असून, विद्यार्थी आता अधिक गांभीर्याने परीक्षेची तयारी करत असल्याचे चित्र दिसत आहे.
