जागतिक साहित्य विश्वाचे लक्ष वेधून घेणारा ‘नवी दिल्ली जागतिक पुस्तक मेळा 2026’ हा भव्य सोहळा नवी दिल्लीतील प्रगती मैदान येथील ‘भारत मंडपम’मध्ये अत्यंत दिमाखात सुरू झाला आहे. दिनांक 10 जानेवारी ते 18 जानेवारी या कालावधीत चालणाऱ्या या नऊ दिवसांच्या साहित्यिक महोत्सवाचे उद्घाटन केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या हस्ते पार पडले. हा मेळा केवळ ग्रंथविक्रीचे केंद्र नसून, भारतीय आणि जागतिक वाचनसंस्कृतीला एका नव्या उंचीवर नेणारा एक सांस्कृतिक सेतू मानला जात आहे. यंदा या मेळ्याचे स्वरूप अत्यंत व्यापक असून, जगभरातील पस्तीस हून अधिक देशांतील सुमारे एक हजार नामवंत प्रकाशकांनी आपली दालने येथे थाटली आहेत, ज्यामुळे साहित्याचा एक जागतिक पट वाचकांसमोर उलगडला आहे.
यंदाच्या मेळ्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा मुख्य विषय. यावर्षी ‘भारतीय लष्करी इतिहास – शौर्य आणि बुद्धिमत्ता’ या मध्यवर्ती संकल्पनेवर हा मेळा आधारित आहे. स्वातंत्र्याच्या अमृत काळानंतर भारतीय सशस्त्र दलांच्या अतुलनीय पराक्रमाचा आणि शौर्याचा इतिहास तरुण पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा हा एक स्तुत्य प्रयत्न आहे. यासाठी एक विशेष संकल्पना दालन उभारण्यात आले असून, त्यात लष्करी इतिहासाशी संबंधित पाचशे पेक्षा जास्त दुर्मिळ पुस्तके, ऐतिहासिक चित्रे आणि भारतीय सैन्याच्या बुद्धिमत्तेचे दर्शन घडवणारी माहिती प्रदर्शित करण्यात आली आहे. राष्ट्रनिर्मितीमध्ये सैनिकांच्या बलिदानाचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा विभाग मेळ्यातील आकर्षणाचे केंद्रबिंदू ठरत आहे.
वाचकांसाठी यंदा प्रशासनाने एक अत्यंत आनंददायी निर्णय घेतला आहे. वाचनसंस्कृतीचा प्रसार कोणत्याही अडथळ्याविना व्हावा, यासाठी सर्व वयोगटातील नागरिकांसाठी प्रवेश शुल्क पूर्णतः माफ करण्यात आले आहे. या मोफत प्रवेशामुळे सामान्य नागरिकांपासून ते विद्यार्थ्यांपर्यंत सर्वांनाच या ज्ञानसागरात विनामूल्य डुबकी मारण्याची संधी मिळाली आहे. या नऊ दिवसांत सहाशे पेक्षा जास्त साहित्यिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले असून, यात एक हजार पेक्षा जास्त लेखक, वक्ते आणि विचारवंत सहभागी होत आहेत. विविध कार्यशाळा, काव्यसंमेलन आणि चर्चासत्रांच्या माध्यमातून शब्दांचा उत्सव साजरा केला जात आहे.
मेळ्याचे नियोजन अशा प्रकारे करण्यात आले आहे की, प्रत्येक वयोगटातील वाचकाची आवड जपली जाईल. लहान मुलांसाठी ‘बाल मंडप’ तयार करण्यात आला असून, तिथे कथाकथन, चित्रकला आणि खेळांच्या माध्यमातून मुलांमध्ये पुस्तकांची ओढ निर्माण केली जात आहे. नवोदित लेखकांसाठी ‘लेखक मंच’ हे एक प्रभावी व्यासपीठ ठरत असून, तिथे त्यांना प्रस्थापित लेखकांशी संवाद साधण्याची आणि आपले विचार मांडण्याची संधी मिळत आहे. विविध प्रादेशिक भाषांमधील पुस्तकांसाठी स्वतंत्र दालने उपलब्ध असून, त्याद्वारे भारताच्या भाषिक विविधतेचे दर्शन घडवले जात आहे. या मेळ्याला लाखो वाचक भेट देतील, अशी अपेक्षा असल्याने सुरक्षेची आणि सोयीसुविधांची जय्यत तयारी करण्यात आली आहे.
हा पुस्तक मेळा आता केवळ भारतापुरता मर्यादित न राहता, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक मोठी ओळख निर्माण करत आहे. कतार, स्पेन आणि इतर अनेक देशांच्या सांस्कृतिक प्रतिनिधींच्या उपस्थितीमुळे जागतिक साहित्याची आणि विचारांची देवाणघेवाण येथे होत आहे. परदेशी प्रकाशकांनी लावलेली दालने भारतीय वाचकांना जागतिक साहित्याशी जोडण्याचे काम करत आहेत. “पुस्तके ही मानवी संस्कृतीचा आरसा आहेत आणि हा मेळा तो आरसा अधिक स्वच्छ करण्याचे काम करत आहे,” असे मत मान्यवरांनी व्यक्त केले आहे. ज्ञान, मनोरंजन आणि संस्कृतीचा हा त्रिवेणी संगम भारतीय वाचन परंपरेला अधिक समृद्ध आणि सशक्त करेल, यात शंका नाही.
