सध्या आरोग्य क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहे. याच पार्श्वभूमीवर सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या संशोधकांनी सिकलसेल या गंभीर आजाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णांसाठी एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले आहे. पुणे विद्यापीठाने सिकल आधार नावाचे कृत्रिम वुद्धिमत्तेवर आधारित एकात्मिक डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि मोबाईल ॲप विकसित केले आहे.
सिकलसेल हा एक अनुवांशिक रक्ताचा आजार आहे, जो प्रामुख्याने आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील लोकसंख्येमध्ये मोठ्या प्रमाणात आढळतो. या आजारात रक्तातील लाल पेशींचा आकार विळ्यासारखा होतो, ज्यामुळे शरीरातील ऑक्सिजनचा पुरवठा खंडित होतो आणि रुग्णाला प्रचंड वेदना होतात. या आजाराचे योग्य व्यवस्थापन आणि वेळेवर उपचार मिळणे अत्यंत गरजेचे असते. हेच लक्षात घेऊन पुणे विद्यापीठाच्या संशोधकांनी हे विशेष ॲप तयार केले आहे.
सिकल आधार हे केवळ एक सामान्य ॲप नसून ते कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एक संपूर्ण डिजिटल परिसंस्था आहे. या ॲपमध्ये रुग्णांचा संपूर्ण वैद्यकीय इतिहास डिजिटल स्वरूपात जतन केला जातो. रुग्णाच्या रक्तातील हिमोग्लोबिनची पातळी, हायड्रेशन आणि वेदनांची तीव्रता यावर हे ॲप लक्ष ठेवते. संकलित केलेल्या माहितीचे एआयद्वारे विश्लेषण करून, रुग्णाची प्रकृती कधी खालावू शकते याचा अंदाज हे ॲप वर्तवू शकते. सिकल आधारचे प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे रुग्णाला अचानक तीव्र वेदना सुरू झाल्या, तर हे ॲप जवळच्या डॉक्टरांना किंवा आरोग्य केंद्राला त्वरित संदेश पाठवू शकते. सिकलसेलच्या रुग्णांना नियमित औषधे घेणे अनिवार्य असते. हे ॲप औषधांच्या वेळेची आठवण करून देते. या प्लॅटफॉर्ममुळे दुर्गम भागातील रुग्ण शहरांमधील तज्ज्ञ डॉक्टरांशी संवाद साधू शकतात आणि सल्ला घेऊ शकतात. रुग्णांना त्यांच्या प्रकृतीनुसार कोणता आहार घ्यावा, याची माहितीही हे ॲप देते.
सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या आरोग्य शास्त्र विभाग आणि तंत्रज्ञान विभागातील तज्ज्ञांनी एकत्रितपणे यावर काम केले आहे. या संशोधनासाठी विविध भागांतील सिकलसेल रुग्णांचा डेटा गोळा करण्यात आला असून, हा प्रकल्प यशस्वी करण्यासाठी स्थानिक आरोग्य संस्थांची मदत घेण्यात आली आहे. संशोधकांच्या मते, या ॲपमुळे रुग्णांचा मृत्यूदर कमी करण्यास मोठी मदत होणार आहे. भारतात सिकलसेल रुग्णांची संख्या मोठी आहे, मात्र उपचारांच्या सुविधा मर्यादित आहेत. सिकल आधार ॲप ग्रामीण भागातील आरोग्य सेवकांसाठी एक महत्त्वाचे साधन ठरेल. मोबाईलच्या माध्यमातून रुग्णांचे ट्रॅकिंग करणे सोपे झाल्यामुळे उपचारांमधील त्रुटी दूर होतील. केंद्र सरकारने २०२४ पर्यंत सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य ठेवले आहे. पुणे विद्यापीठाचे हे सिकल आधार ॲप या मोहिमेत एक महत्त्वाचा दुवा ठरू शकते. येत्या काळात हे ॲप अधिक भाषांमध्ये उपलब्ध करून देण्याचा आणि सरकारी आरोग्य यंत्रणेशी जोडण्याचा संशोधकांचा मानस आहे.
