भारतीय लष्कराच्या सामर्थ्यात आणि सैनिकांच्या वैयक्तिक सुरक्षिततेत मोलाची भर घालणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन नागपूर येथील विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थेच्या संशोधकांनी यशस्वीरीत्या पूर्ण केले आहे. रणांगणावर शत्रूशी दोन हात करताना सैनिकांना केवळ शौर्यच नाही, तर अंगावर असलेल्या सुरक्षा साधनांच्या वजनाचाही सामना करावा लागतो. सध्या वापरात असलेली पारंपारिक सुरक्षा जॅकेट्स वजनाने अत्यंत जड असल्याने सैनिकांच्या वेगवान हालचालींवर मर्यादा येतात. हीच अडचण लक्षात घेऊन संस्थेच्या तज्ज्ञांनी प्रदीर्घ संशोधनानंतर अत्यंत हलक्या वजनाचे आणि अधिक प्रभावी सुरक्षा जॅकेट विकसित केले आहे. सध्या या जॅकेटचे वजन केवळ साडेसात किलो इतके असून, ते अधिक सुटसुटीत करण्यासाठी संशोधक आता त्याचे वजन सहा किलोपेक्षाही कमी करण्याच्या दिशेने वेगाने काम करत आहेत.
या अत्याधुनिक जॅकेटच्या निर्मितीमध्ये विज्ञानाची आणि प्रगत अभियांत्रिकीची उत्तम सांगड घालण्यात आली आहे. संशोधकांनी यासाठी विशेष प्रकारच्या अॅल्युमिनियम धातूचा आणि प्रगत संमिश्र पदार्थांचा वापर केला आहे. या विशिष्ट मिश्रणामुळे जॅकेटचा आकार आणि वजन घटले असले, तरी त्याची मजबूती कित्येक पटीने वाढली आहे. या जॅकेटची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता तपासण्यासाठी कडक चाचण्यांचे टप्पे पार करण्यात आले. लष्करामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सात पूर्णांक बासष्ट मिलिमीटर क्षमतेच्या अत्याधुनिक बंदुकीतून सुटणाऱ्या गोळ्यांचा मारा करून या जॅकेटची रोधकता तपासली गेली. या चाचणीत जॅकेटने गोळीचा प्रचंड वेग आणि आघात यशस्वीपणे झेलून धरला, ज्यामुळे हे जॅकेट रणांगणावर सैनिकांसाठी एक अभेद्य भिंत ठरणार असल्याचे सिद्ध झाले आहे.
या महत्त्वाकांक्षी संशोधन प्रकल्पाचे सादरीकरण नुकत्याच आयोजित करण्यात आलेल्या एका उच्चस्तरीय लष्करी आणि नागरी क्षेत्राच्या संयुक्त परिषदेत करण्यात आले. या परिषदेत भारतीय लष्कराचे वरिष्ठ अधिकारी, संरक्षण मंत्रालयाचे प्रतिनिधी आणि नामांकित शास्त्रज्ञ उपस्थित होते. तज्ज्ञांच्या मते, दुर्गम पहाडी भाग किंवा जंगलातील मोहिमांच्या वेळी सैनिकांकडे असणारे ओझे कमी झाल्यास त्यांची कार्यक्षमता आणि निर्णयक्षमता कमालीची वाढते. हलक्या वजनाच्या या जॅकेटमुळे सैनिकांचा शारीरिक थकवा कमी होईल आणि ते अधिक काळ सक्रिय राहू शकतील. या सादरीकरणानंतर संरक्षण क्षेत्रातील दिग्गजांनी या स्वदेशी बनावटीच्या जॅकेटचे आणि नागपूरच्या संशोधकांचे भरभरून कौतुक केले आहे.
विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था केवळ जॅकेटपुरती मर्यादित नसून, संरक्षण क्षेत्रातील अनेक गुंतागुंतीच्या विषयांवर येथे सध्या काम सुरू आहे. यामध्ये प्रामुख्याने तोफखाना तंत्रज्ञान, प्रगत धातू विकास, गुंतागुंतीच्या संगणकीय प्रणाली आणि रसायनांशी संबंधित महत्त्वाचे प्रकल्प सुरू आहेत. संस्थेतील संशोधक आणि प्रशासकीय सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या संस्थेच्या परिसरात लवकरच ‘संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचे’ एक स्वतंत्र केंद्र किंवा विशेष शाखा स्थापन होण्याचे संकेत मिळत आहेत. अशी शाखा स्थापन झाल्यास नागपूर हे देशातील संरक्षण संशोधनाचे एक प्रमुख केंद्र म्हणून उदयास येईल आणि येथील विद्यार्थ्यांना थेट देशसेवेची संधी मिळेल.
भविष्यात अशा प्रकारची संरक्षण शाखा प्रत्यक्ष कार्यान्वित झाल्यास, लष्कराला लागणाऱ्या अनेक उपकरणांच्या निर्मितीचे आणि संशोधनाचे कंत्राट थेट या संस्थेकडे येईल. यामुळे शैक्षणिक क्षेत्र आणि औद्योगिक उत्पादन क्षेत्र यांच्यातील दरी कमी होऊन ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेला बळकटी मिळेल. अशा प्रगत संशोधनामुळे केवळ नागपूरचेच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राचे नाव जागतिक स्तरावर अभिमानाने घेतले जाईल. देशाच्या संरक्षणासाठी लागणारे तंत्रज्ञान आपण स्वतःच विकसित करणे, ही भविष्यातील काळाची गरज असून त्या दृष्टीने नागपूरच्या या संस्थेने उचललेले पाऊल अत्यंत आश्वासक मानले जात आहे.
