भारतीय संरक्षण क्षेत्रात आज एका सुवर्ण अध्यायाची भर पडली आहे. भारतीय संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने विकसित केलेल्या ‘सॉलिड फ्यूल डक्टेड रॅमजेट’ या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे ओडिशाच्या चांदीपूर किनारपट्टीवर यशस्वी उड्डाण झाले. दिनांक 3 फेब्रुवारी 2026 रोजी सकाळी दहा वाजून पंचेचाळीस मिनिटांनी ही चाचणी पार पडली. या यशस्वी चाचणीमुळे भारताने संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात स्वयंपूर्णतेकडे मोठे पाऊल टाकले असून, अशा प्रकारचे प्रगत तंत्रज्ञान बाळगणाऱ्या जगातील निवडक देशांच्या गटात भारताला मानाचे स्थान मिळाले आहे.
तंत्रज्ञानाची वैशिष्ट्ये आणि वेगवान मारा या चाचणीचा मुख्य हेतू अत्यंत लांब अंतरावरून हवेतील लक्ष्यांचा अचूक वेध घेणाऱ्या क्षेपणास्त्रांची मारक क्षमता आणि वेग वाढवणे हा आहे. पारंपारिक क्षेपणास्त्रांच्या तुलनेत रॅमजेट तंत्रज्ञानामुळे क्षेपणास्त्र हवेतील ऑक्सिजनचा वापर इंधन जाळण्यासाठी करू शकते, ज्यामुळे त्याला अधिक वेग प्राप्त होतो. चाचणी दरम्यान ‘नळीविरहित गतिवर्धक’ आणि ‘इंधन प्रवाह नियंत्रक’ यांसारख्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या यंत्रणांनी अचूक कामगिरी केली. प्रारंभी जमिनीवरून सोडलेल्या गतिवर्धकाने क्षेपणास्त्राला आवाजाच्या वेगापेक्षा जास्त गती मिळवून दिली, त्यानंतर रॅमजेट इंजिन कार्यान्वित झाले आणि त्याने ठरवलेल्या मार्गावर यशस्वी प्रवास केला.
हवाई युद्धतंत्रात भारताचे वर्चस्व या यशस्वी प्रयोगामुळे भारताला हवेतून हवेत मारा करणाऱ्या पुढील पिढीच्या क्षेपणास्त्रांच्या विकासात मोठी आघाडी मिळणार आहे. हे तंत्रज्ञान वापरणारी क्षेपणास्त्रे शत्रूच्या विमानांना किंवा क्षेपणास्त्रांना चकवा देण्यात अत्यंत प्रभावी ठरतात. यामुळे क्षेपणास्त्राचा वेग प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यापर्यंत कायम राहतो, ज्याला तांत्रिक भाषेत ‘नो एस्केप झोन’ असे म्हटले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एकदा का हे क्षेपणास्त्र डागले गेले की शत्रूच्या विमानाला त्यापासून वाचणे अशक्य होईल. यामुळे भारतीय हवाई दलाची शक्ती कैक पटीने वाढणार आहे.
शास्त्रज्ञांचे परिश्रम आणि देखरेख यंत्रणा या मोहिमेच्या यशामागे हैदराबाद येथील संरक्षण संशोधन आणि विकास प्रयोगशाळा, उच्च ऊर्जा साहित्य संशोधन प्रयोगशाळा आणि संशोधन केंद्र इमारत यांसारख्या नामवंत संस्थांमधील शास्त्रज्ञांचे अथक परिश्रम आहेत. चाचणीदरम्यान क्षेपणास्त्राच्या प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवण्यासाठी बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावर अत्याधुनिक रडार यंत्रणा, इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल ट्रॅकिंग सिस्टिम आणि टेलिमेन्ट्री स्टेशन तैनात करण्यात आले होते. या सर्व उपकरणांनी जमा केलेल्या माहितीवरून क्षेपणास्त्राने आपले सर्व निकष यशस्वीपणे पूर्ण केल्याचे सिद्ध झाले आहे.
आत्मनिर्भर भारताच्या दिशेने मोठी झेप या यशाबद्दल संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी ‘डीआरडीओ’च्या शास्त्रज्ञांचे आणि संपूर्ण संरक्षण दलाचे अभिनंदन केले आहे. “हे यश भारताच्या सामरिक सामर्थ्याला नवी ओळख देणारे आहे,” अशा शब्दांत त्यांनी आपला आनंद व्यक्त केला. हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीचे असल्याने संरक्षण क्षेत्रातील आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल. भविष्यात विकसित होणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमांसाठी ही चाचणी मैलाचा दगड ठरणार असून, यामुळे भारताची सीमा सुरक्षा अधिक अभेद्य होणार आहे.
