यंदाच्या केदारनाथ यात्रेने सर्व विक्रम मोडीत काढत तब्बल सतरा दशांश सहाशे आठ लाख भक्तांना धामात आकर्षित केले. परंतु या अभूतपूर्व गर्दीमुळे धाम परिसरासमोर एक गंभीर पर्यावरणीय संकट उभे राहिले आहे. यात्रेकरूंनी मागे सोडलेल्या कचऱ्याचा प्रचंड भार पाहता संपूर्ण प्रशासनावर प्रचंड ताण निर्माण झाला आहे. यात्रेदरम्यान जमा झालेला कचरा दोन हजार तीनशे टनांवर पोहोचला असून, प्रत्येक यात्रेकरूमागे सरासरी दीड किलो कचरा राहिला आहे. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत प्रति यात्रेकरू सुमारे १५० ग्रॅमने वाढ झाली असून, पर्यावरण संवर्धन करणाऱ्या संस्थांनी याला ‘धोक्याची लाल निशाणी’ ठरवले आहे.
केदारनाथ प्रादेशिकदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील पर्वतीय पट्ट्यात स्थित असल्यामुळे तेथे कचरा जाळण्यावर पूर्ण बंदी आहे. त्यामुळे धामात जमा होणाऱ्या कचऱ्याचा भार स्थानिक हवामानावर, बर्फाच्छादित प्रदेशावर आणि जलस्रोतांवर थेट परिणाम करतो. यंदा जमा झालेल्या दोन हजार तीनशे टन कचऱ्यात अंदाजे शंभर टन हा प्लास्टिकचा असून उर्वरित दोन हजार दोनशे टन इतर मिश्रित कचरा होता. हा कचरा गौरीकुंड ते केदारनाथ या संपूर्ण पायी मार्गावर विखुरलेला होता. मोठ्या प्रमाणावर पाण्याच्या बाटल्या, अन्नाचे अवशेष, साहित्य, कपडे आणि वापरलेली साहित्ये मार्गाच्या कडेला टाकल्याने तीर्थक्षेत्राचा निसर्गरूपच बिघडले आहे.
धामात कचरा जाळण्यास मनाई असल्यामुळे हा संपूर्ण कचरा परत सोनप्रयाग येथे नेणे ही प्रशासनासाठी अत्यंत कठीण व खर्चिक प्रक्रिया ठरते. ही वाहतूक खेचरांच्या मदतीने होते. एक खेचर जेमतेम दहा ते बारा किलो कचरा वाहून नेऊ शकते. एकवेळा खाली आणण्यासाठी एक हजार सातशे रुपये इतका खर्च येतो. अशा हजारो फेऱ्यांमधूनच कचरा खाली आणावा लागतो. त्यामुळे केवळ वाहतुकीवरच पंचवीस कोटी रुपयांपेक्षा अधिक खर्च झाला आहे. प्रशासनाच्या मते, ही रक्कम दरवर्षी वाढत असून भविष्यात केदारनाथ यात्रा व्यवस्थापन आर्थिकदृष्ट्या अधिकच कठीण होण्याची शक्यता आहे.
यात्रेकरूंच्या निष्काळजी वर्तनामुळे ही समस्या तीव्र झाली आहे. मार्गात उभारलेले कचरा डबे असूनही अनेक भक्त सरळ मार्गावरच कचरा टाकतात. यामुळे हिमालयातील वन्यजीवांना धोका निर्माण झाला असून, बर्फ वितळण्याची गती आणि पाण्याची गुणवत्ता यावरही त्याचे दुष्परिणाम दिसू लागले आहेत. पर्यावरण तज्ज्ञांनी ‘केदारनाथ यात्रा पर्यावरणपूरक न बनल्यास पुढील काही वर्षांत परिस्थिती हाताबाहेर जाऊ शकते’ असा इशारा दिला आहे. पर्यावरणाचा ऱ्हास, नदीपात्रातील बदल, भूस्खलनाचा धोका आणि तुटणारे ग्लेशियर हे सर्व परिणाम गंभीर ठरू शकतात.
दरम्यान, 23 ऑक्टोबर 2025, भाऊबीजदिवशी केदारनाथ धामाचे दरवाजे हिवाळ्यासाठी बंद करण्यात आले असून, बाबा केदार आता परंपरेनुसार उखीमठ येथील ओंकारेश्वर मंदिरात विराजमान आहेत. पुढील यात्रा उघडेपर्यंत धाम परिसरात व्यापक स्वच्छता, पर्यावरण पुनर्स्थापना आणि व्यवस्थापन सुधारणा यांची मोठी मोहीम राबवावी लागणार आहे. प्रशासनाने यात्रेकरूंना पुढील वर्षीपासून ‘शून्य कचरा यात्रा’ मोहिमेत सहभागी होण्याचे आवाहन केले आहे, ज्यामुळे केदारनाथचे आध्यात्मिक आणि नैसर्गिक सौंदर्य भावी पिढ्यांसाठी टिकून राहू शकेल.
