स्वतंत्र बातमी

कोकण किनारपट्टीवरील भात शेतीला गेल्या अनेक वर्षांपासून निसर्गाच्या लहरीपणाचा आणि वातावरणीय बदलांचा मोठा फटका बसत आहे. दरवर्षी होणारी अतिवृष्टी, पावसाचे बदललेले चक्र आणि अरबी समुद्रात निर्माण होणाऱ्या चक्रीवादळांमुळे होणारा अनियमित पाऊस शेतकऱ्यांच्या हाता तोंडाशी आलेला घास हिरावून घेत होता. पारंपरिक आणि जुन्या पद्धतीची भात बियाणे या निसर्गाच्या वाढत्या आक्रमणाला आणि पाणथळ जमिनीतील आव्हानांना तोंड देण्यास अपुरी पडत होती. यामुळे भात शेती किफायतशीर उरली नव्हती आणि शेतकऱ्यांमध्ये चिंतेचे वातावरण होते. ही बिकट परिस्थिती लक्षात घेऊन, बदलत्या हवामानातही तग धरू शकेल अशा सक्षम आणि प्रगत बियाणे संशोधनाची गरज निर्माण झाली होती.

या कठीण आव्हानावर मात करण्यासाठी दापोली येथील कोकण कृषी विद्यापीठांतर्गत कार्यरत असलेल्या कर्जत येथील प्रादेशिक संशोधन केंद्र आणि मुंबईतील भाभा अणुशक्ती संशोधन केंद्र यांनी एकत्रितपणे संशोधन मोहीम राबवली. या दोन नामवंत संस्थांच्या शास्त्रज्ञांनी अथक परिश्रम घेऊन भाताचा एक अत्यंत प्रगत असा संकरीत वाण विकसित केला आहे. या नवीन जातीला ‘ट्रॉम्बे कोकण महान’ असे नाव देण्यात आले असून, नुकतीच राज्यस्तरीय वाण निवड समितीने याला अधिकृतपणे मंजुरी दिली आहे. हे संशोधन कोकणच्या कृषी इतिहासामध्ये एक मैलाचा दगड मानले जात असून, यामुळे भात उत्पादक शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात मोठी वाढ होण्याची दाट शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

‘ट्रॉम्बे कोकण महान’ या वाणाची तांत्रिक वैशिष्ट्ये अत्यंत विलक्षण आणि शेतकऱ्यांसाठी दिलासादायक आहेत. हे वाण खास अशा पद्धतीने विकसित केले आहे की, ते अतिवृष्टीच्या काळात शेतात पाणी साचले तरी किंवा पाणथळ जमिनीतही उत्तम प्रकारे तग धरू शकते. या पिकाचा संपूर्ण कालावधी एकशे चाळीस ते एकशे पंचेचाळीस दिवसांचा असून, झाडाची उंची साधारणपणे एकशे पाच ते एकशे दहा सेंटीमीटरपर्यंत असते. उंची मध्यम असल्याने जोराच्या वाऱ्यातही हे पीक लोळत नाही. उत्पादनाच्या बाबतीत हे वाण अतिशय सरस असून सरासरी उत्पादन प्रति हेक्टर पन्नास ते पन्नास पाच क्विंटल इतके मिळते. मात्र, खते, पाणी आणि कीड नियंत्रणाचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास हे उत्पादन प्रति हेक्टर शंभर क्विंटलपर्यंत नेणे शक्य असल्याचे शास्त्रज्ञांनी प्रयोगाअंती सिद्ध केले आहे.

केवळ उत्पादकता नाही, तर तांदळाची गुणवत्ता आणि चव यावरही या संशोधनात विशेष भर देण्यात आला आहे. या तांदळाचे दाणे मध्यम आकाराचे, लांब आणि चकचकीत आहेत. शिजल्यानंतर हा भात अजिबात चिकट होत नाही, हे याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे, ज्यामुळे गृहिणी आणि हॉटेल व्यवसायाकडून याला मोठी मागणी राहण्याची अपेक्षा आहे. हे प्रगत वाण तयार करण्यासाठी जगप्रसिद्ध ‘पुसा बासमती’ आणि कोकणातील लोकप्रिय ‘रत्नागिरी-सव्वीस’ या दोन नामांकित जातींचे संकरीकरण करण्यात आले आहे. यामुळे बासमतीमधील तांदळाची लांबी आणि रत्नागिरी वाणातील कणखरता या दोन्ही गुणांचा उत्कृष्ट संगम या नवीन वाणामध्ये पाहायला मिळतो.

सध्या या वाणाचे यश लक्षात घेऊन त्याचा प्रसार केवळ महाराष्ट्र राज्यापुरता मर्यादित न ठेवता, राष्ट्रीय स्तरावर करण्यासाठी केंद्र सरकारकडे प्रस्ताव सादर करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. कोकण विभागासोबतच पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भातील हवामानातही हे वाण पारंपरिक पद्धतीने सहजपणे घेता येईल, असा विश्वास कृषी तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे. येणाऱ्या खरीप हंगामात हे बियाणे प्रायोगिक तत्त्वावर मर्यादित स्वरूपात शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध करून दिले जाणार आहे. मात्र, पुढील वर्षापासून या बियाणांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेऊन ते सर्व शेतकऱ्यांसाठी मुबलक प्रमाणात उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. हे नवीन वाण भविष्यात भात शेतीला अधिक शाश्वत आणि फायदेशीर बनवण्यासाठी एक मोठे वरदान ठरेल, यात शंका नाही.