भारतीय थलसेनेचे प्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी यांनी आपल्या पहिल्या वार्षिक पत्रकार परिषदेत लष्कराच्या भविष्यातील संरचनेबाबत अत्यंत दूरगामी आणि महत्त्वाचे विचार मांडले आहेत. त्यांनी प्रामुख्याने सैन्यातील महिला आणि पुरुष यांच्यातील सेवा निकषांच्या समानतेवर सखोल चर्चा केली. सेना प्रमुख म्हणाले की, भारतीय लष्कराचा सध्याचा कल केवळ ‘स्त्री-पुरुष समानता’ राखण्यापेक्षा ‘लिंग तटस्थता’ प्रस्थापित करण्याकडे अधिक आहे. लिंग तटस्थतेचा अर्थ असा की, सैन्यातील कोणत्याही पदासाठीची निवड ही केवळ लिंगावर आधारित नसून ती त्या व्यक्तीच्या कार्यक्षमता, पात्रता आणि कठोर लष्करी निकष पूर्ण करण्याच्या क्षमतेवर आधारित असेल. महिलांना सर्व आघाड्यांवर समान संधी देण्याचे ध्येय असले, तरी त्यातील व्यावहारिक आव्हाने आणि निकषांची पूर्तता याला त्यांनी प्राधान्य दिले आहे.
सैन्यात पूर्णपणे समान निकष लागू करण्यातील गुंतागुंत स्पष्ट करताना जनरल द्विवेदी यांनी वैद्यकीय आणि शारीरिक पात्रतेतील फरकांकडे लक्ष वेधले. त्यांनी नमूद केले की, रणभूमीवरील आव्हाने अत्यंत कठीण असतात आणि ती पेलण्यासाठी विशिष्ट शारीरिक क्षमतेची आवश्यकता असते. सध्याच्या वैद्यकीय निकषांमध्ये आणि नियुक्तीच्या प्रक्रियेत काही नैसर्गिक आणि तांत्रिक तफावत आहे, जी त्वरित बदलणे सोपे नाही. काही महिला अधिकाऱ्यांनी स्वतःहून विशिष्ट अत्यंत कठीण शारीरिक चाचण्यांबाबत आणि निकषांबाबत असलेल्या अडचणी मांडल्या आहेत. त्यामुळे, हे निकष बदलताना किंवा ते सर्वांसाठी समान करताना लष्करी कार्यक्षमता आणि जवानांची सुरक्षा यांच्याशी कोणतीही तडजोड केली जाणार नाही, याची काळजी घेतली जात आहे.
पुढील नियोजनाबाबत माहिती देताना सेना प्रमुखांनी सांगितले की, येणारी तीन ते चार वर्षे ही भारतीय लष्करासाठी अत्यंत महत्त्वाची असणार आहेत. या कालावधीत महिला अधिकारी आणि इतर श्रेणीतील महिला जवान या समान पात्रता आणि प्रशिक्षणाचे निकष कितपत यशस्वीरीत्या पूर्ण करू शकतात, याचे सविस्तर परीक्षण आणि तपास केला जाईल. जर या चाचणी काळात महिलांनी हे कठीण निकष यशस्वीपणे गाठले, तर त्यांना सुरुवातीला साहाय्यक तुकड्यांमध्ये आणि त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने मुख्य युद्ध आघाड्यांवर म्हणजेच पायदळ आणि तोफखाना विभागात संधी दिली जाईल. इतकेच नव्हे तर, भविष्यात अत्यंत जोखमीच्या मानल्या जाणाऱ्या ‘विशेष दलात’ देखील महिलांचा समावेश करण्याबाबत लष्कर सकारात्मक आहे.
भारतीय समाजाच्या सद्यस्थितीवर आणि लष्करी बदलानुसार होणाऱ्या परिवर्तनावर बोलताना जनरल द्विवेदी यांनी वास्तववादी दृष्टिकोन मांडला. त्यांनी सांगितले की, आपल्या समाजाची मूळ रचना अजूनही लिंगावर आधारित विभागलेली आहे, ज्याचे प्रतिबिंब शाळा आणि महाविद्यालयांच्या स्वतंत्र विभागांमध्ये दिसून येते. मात्र, भारतीय लष्कराला अशा ठिकाणी पोहोचायचे आहे जिथे पूर्णपणे समान आणि लिंग-तटस्थ दृष्टिकोन असेल. समाज जसा प्रगत आणि विकसित होत आहे, त्यासोबतच लष्करही स्वतःमध्ये बदल घडवून आणत आहे. हा सामाजिक आणि लष्करी बदल एका रात्रीत होणारा नसून, तो नैसर्गिक आणि हळूहळू होणे आवश्यक आहे, जेणेकरून तो लष्कराच्या शिस्तीत आणि कार्यपद्धतीत कायमस्वरूपी टिकून राहील.
शेवटी, जनरल द्विवेदी यांनी महिला अधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे कौतुक करताना सांगितले की, सध्या अनेक महिला अधिकारी अत्यंत दुर्गम भागात आणि आव्हानात्मक भूमिकांमध्ये स्वतःला सिद्ध करत आहेत. भविष्यातील आधुनिक लष्करासाठी अशा सक्षम महिलांना सातत्याने प्रोत्साहन देणे आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात सामावून घेणे ही काळाची गरज आहे. भारतीय सेना केवळ समावेशक होण्यासाठीच नव्हे, तर अधिक सामर्थ्यवान होण्यासाठी हे प्रयत्न करत आहे. मुख्य युद्ध आघाड्यांवर महिलांच्या सहभागासाठी व्यापक सामाजिक मान्यता आणि शारीरिक निकषांची सांगड घालण्याचे आव्हान असले, तरी लष्कराने आता या परिवर्तनाच्या दिशेने आपले पाऊल खंबीरपणे पुढे टाकले आहे.
