राज्याची राजधानी असलेल्या मुंबई शहरात गेल्या काही दिवसांपासून हवेच्या प्रदूषणाने रौद्र रूप धारण करण्यास सुरुवात केली आहे. थंडीच्या आगमनासोबतच शहरातील हवेचा दर्जा कमालीची घसरण दर्शवत असून, मुंबईकरांना आता मोकळा श्वास घेणेही कठीण झाले आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या ‘समीर’ या अधिकृत भ्रमणध्वनी प्रणालीने दिलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, शुक्रवारी मुंबईचा सरासरी हवा गुणवत्ता निर्देशांक एकशे पंचवीस इतका नोंदवण्यात आला. ही सरासरी जरी ‘मध्यम’ श्रेणीत दिसत असली, तरी शहरातील अनेक प्रमुख भागांत प्रदूषणाची पातळी ‘वाईट’ या चिंताजनक स्तरावर पोहोचली आहे.
चेंबूरमध्ये प्रदूषणाचा उच्चांक शहरातील विविध उपनगरांचा आढावा घेतला असता, चेंबूर परिसरातील स्थिती सर्वाधिक भयावह असल्याचे समोर आले आहे. शुक्रवारी सकाळपासूनच या भागातील हवेत धुरके साचले होते, जे दुपारनंतर अधिक गडद झाले. सायंकाळपर्यंत चेंबूरचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक दोनशे सत्तावीस या उच्चांकी पातळीवर पोहोचला. पर्यावरण तज्ज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या भागात हवेतील अतिसूक्ष्म धूलिकण या घातक प्रदूषकांचे प्रमाण इतर ठिकाणांपेक्षा कित्येक पटीने जास्त आहे. हे सूक्ष्म कण श्वसनाद्वारे थेट फुफ्फुसात आणि रक्ताभिसरण प्रक्रियेत शिरकाव करू शकतात, ज्यामुळे हृदयविकार आणि श्वसनाचे गंभीर आजार उद्भवण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
उपनगरांची स्थिती आणि आकडेवारी केवळ चेंबूरच नव्हे, तर मुंबईच्या कानाकोपऱ्यात प्रदूषणाने आपले पाय पसरले आहेत. वांद्रे-कुर्ला संकुल उच्चभ्रू आणि व्यावसायिक क्षेत्रात हवेचा निर्देशांक एकशे बेचाळीस इतका नोंदवला गेला. तसेच अंधेरीमध्ये एकशे चौदा, कांदिवलीत एकशे सत्तावीस आणि शिवाजी नगरसारख्या दाट लोकवस्तीच्या भागात तो एकशे साठ पर्यंत पोहोचला आहे. संपूर्ण मुंबई शहराचा विचार करता, केवळ घाटकोपर आणि विलेपार्ले हे दोनच भाग असे होते जिथे हवेची गुणवत्ता ‘समाधानकारक’ श्रेणीत नोंदवण्यात आली. उर्वरित सर्वच भागांत हवेत धूळ आणि धुराचे साम्राज्य पसरल्याने नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण आहे.
प्रदूषण वाढीची प्रमुख कारणे तज्ज्ञांच्या मते, मुंबईच्या हवेचा दर्जा खालावण्यामागे अनेक भौगोलिक आणि मानवनिर्मित घटक कारणीभूत आहेत. सध्या वातावरणात आर्द्रतेचे प्रमाण अधिक असल्याने जमिनीलगतची हवा जड झाली आहे, ज्यामुळे वाहनांचा धूर आणि धुळीचे कण आकाशात विरून न जाता जमिनीच्या थराजवळच साचून राहत आहेत. या व्यतिरिक्त, मुंबईत सध्या सुरू असलेली मेट्रोची कामे, उड्डाणपुलांचे बांधकाम आणि इमारतींच्या पुनर्बांधकामातून उडणारी प्रचंड माती याला कारणीभूत आहे. तसेच, औद्योगिक क्षेत्रातील धुराचे लोट आणि रस्त्यांवर वाढलेली वाहनांची संख्या यामुळे उत्सर्जित होणारा कार्बन डायऑक्साइड हवेतील विषारीपणा वाढवत आहे. या सर्व कारणांमुळे मुंबईतील हवा ‘विषाचा काळा धूर’ बनत चालली आहे.
न्यायालयाचे ताशेरे आणि प्रशासकीय हालचाली हवेच्या या ढासळत्या स्थितीची मुंबई उच्च न्यायालयाने अत्यंत गंभीर दखल घेतली आहे. नागरिकांच्या मूलभूत आरोग्याच्या अधिकाराचे उल्लंघन होत असल्याचे नमूद करत, न्यायालयाने मुंबई महानगरपालिका आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाला तातडीने कठोर उपाययोजना करण्याचे निर्देश दिले आहेत. बांधकामाच्या ठिकाणी धूळ रोधक पडदे लावणे, रस्त्यांवर पाण्याचे फवारे मारणे आणि प्रदूषणाचे नियम धाब्यावर बसवणाऱ्या विकासकांवर कडक दंडात्मक कारवाई करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. पुढील काळात जर हवेच्या गुणवत्तेत सुधारणा झाली नाही, तर अधिक कडक निर्बंध लादण्याची शक्यताही तज्ज्ञांनी वर्तवली आहे. एकूणच, मुंबईला या प्रदूषण संकटातून बाहेर काढण्यासाठी आता प्रशासकीय इच्छाशक्ती आणि जनसहभाग या दोन्हीची नितांत गरज निर्माण झाली आहे.
