प्राचीन कोकण हे गणपतीपुळे येथे वसलेले एक अनोखे आणि महत्त्वपूर्ण संग्रहालय आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील या संग्रहालयात आपल्याला गेल्या काही शतकांतील कोकणी जीवनशैली, संस्कृती आणि इतिहासाचे जिवंत दर्शन घडते.
प्राचीन कोकण संग्रहालय महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र गणपतीपुळे येथे आहे. हे गणपतीपुळे मंदिरापासून फक्त एक किलोमीटर अंतरावर आहे. तर रत्नागिरी शहरापासून हे सुमारे चोवीस किलोमीटर अंतरावर आहे. प्राचीन कोकण हे केवळ एक संग्रहालय नसून, ते एका भूतकाळातील संस्कृतीचे जिवंत सादरीकरण आहे. हे संग्रहालय मोकळ्या जागेत आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात वसवलेले आहे, ज्यामुळे पाहण्याचा अनुभव अधिक नैसर्गिक आणि आनंददायी बनतो. येथे कोकणातील पारंपारिक घरे, व्यवसाय, सण-समारंभ आणि रोजचे जीवन दर्शवणारे वास्तववादी पुतळे आणि देखावे मांडलेले आहेत. यामुळे कोकणचा इतिहास डोळ्यासमोर उभा राहतो. तुम्हाला संपूर्ण माहिती देण्यासाठी प्रशिक्षित स्थानिक मार्गदर्शक उपलब्ध असतो. या मार्गदर्शकामुळे प्रत्येक देखाव्याची माहिती आणि त्यामागचे सांस्कृतिक महत्त्व समजून घेणे सोपे होते.
या संग्रहालयाचे एक खास वैशिष्ट्य म्हणजे आसपासच्या गावातील मुलींना प्रशिक्षण देऊन त्यांना मार्गदर्शक म्हणून रोजगार दिला गेला आहे, ज्यामुळे स्थानिक रोजगाराला प्रोत्साहन मिळते. या परिसरात नक्षत्र गार्डन आहे, जिथे दुर्मिळ कोकणी वृक्ष, फळझाडे आणि विविध औषधी वनस्पतींची माहिती दिली जाते. विविध पारंपारिक भांडी, शेतीची उपकरणे, वेशभूषा आणि जीवनशैलीतील वस्तूंचे प्रदर्शन येथे पाहायला मिळते.
कोकणचा समृद्ध सांस्कृतिक वारसा, परंपरा आणि साधे जीवन जवळून अनुभवण्यासाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे. एकाच ठिकाणी कोकणची संस्कृती, इतिहास आणि कला यांचा त्रिवेणी संगम पाहायला मिळतो. मुलांसाठी आणि अभ्यासकांसाठी हे संग्रहालय खूप महत्त्वाचे आहे. पुस्तकात वाचलेल्या किंवा ऐकलेल्या कोकणी इतिहासाचे प्रत्यक्ष चित्रण इथे पाहता येते. मूर्ती आणि देखाव्यांच्या माध्यमातून इतिहास जाणून घेणे हा एक मनोरंजक आणि आकर्षक अनुभव आहे, जो कंटाळवाणा वाटत नाही. गणपतीपुळ्याच्या जवळ आणि निसर्गरम्य वातावरणात असल्यामुळे, इथे भेट देणे हा एक शांत आणि सुंदर अनुभव ठरतो. नक्षत्र गार्डनमुळे परिसरातील दुर्मिळ वनस्पतींची माहिती मिळते. स्थानिक महिलांना मिळालेल्या रोजगाराला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि कोकणी संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी या प्रकल्पाला भेट देणे उपयुक्त ठरते.
हे संग्रहालय दररोज सकाळी साडेआठ ते संध्याकाळी सहापर्यंत खुले असते. येथे प्रौढ व्यक्तींसाठी प्रवेश शुल्क हे चाळीस रुपये आहे. तर लहान मुलांसाठीही सारखेच प्रवेश शुल्क आकारण्यात येते. याठिकाणी प्रवेश शुल्कात मार्गदर्शकाची सेवा आणि स्वागत पेय-प्रसाद यांचा समावेश असू शकतो.
