सह्याद्री मराठी वाहिनी

Author: सह्याद्री मराठी वृत्त

  • रबर शिक्का निर्मिती उद्योग

    रबर शिक्का निर्मिती उद्योग

    कोणत्याही कार्यालयीन कामकाजात शिक्क्याला महत्त्व असते. तुम्ही अनेक ठिकाणी ऐकलं असेल की, “या पत्रावर स्टॅम्पची गरज आहे” आणि त्या पत्रावर काम मिळाला की ते कामही चटकन होऊन जाते. तर अशा या ‘रबर शिक्का’ उद्योगाबद्दल जाणून घेऊ.

    बाजारात दोन प्रकारच्या रबर शिक्क्यांना मागणी आहे. पहिला प्रकार म्हणजे रबरावर नक्षीदार नक्षीकाम असते. या शिक्क्यासाठी शाई सोबत ठेवावी लागते, तर दुसऱ्या प्रकारात फोमवर अक्षरे छापली जातात. त्यामुळे आपल्याला शाई स्वतंत्रपणे बाळगावी लागत नाही.

    रबर शिक्का उद्योग सुरू करण्यासाठी पॉलिमीटर शीट, बटर पेपर, शाई, फोम, स्टॅम्प हँडल, स्टॅम्प चिकटवण्यासाठी गोंद हा कच्चा माल लागतो. त्याचप्रमाणे फ्लॅश स्टॅम्प मशीन, संगणक, लेजर प्रिंटर आणि कात्री ही यंत्रे हाताशी असणे गरजेचे आहे. रबर शिक्का उद्योग सुरू करण्यासाठी तुम्हांला परवाने आवश्यक आहेत. जी एस टी नोंदणी क्रमांक आणि एम एस एम ई नोंदणी हे परवाने काढल्यावर तुम्ही हा उद्योग सुरू करू शकतात.

    हा उद्योग तुम्ही घरबसल्या सुरू करू शकतात. जाहिरातीच्या जोरावर तुमच्याकडे शिक्क्याची मागणीही नोंदवली जाऊ शकते. त्याचप्रमाणे तुम्ही या उद्योगासाठी दुकान घेण्याच्या विचारात असाल, तर दुकानाची जागा ही शाळा, महाविद्यालय, शासकीय व खाजगी कार्यालय यांच्या आसपासच्या परिसरातील असावी. या उद्योगासोबत तुम्ही जोडव्यवसायाच्या दृष्टिकोनातून स्टेशनरी व्यवसायाचाही विचार करू शकतात.

    कच्चा माल, यंत्रसामुग्री, उद्योगासाठी भाडेतत्त्वावर घेतलेली जागा यासाठी कमीत कमी 1 लाख रुपयांपर्यंत गुंतवणूक गरजेची आहे. रबर शिक्का बनवायला येणारा खर्च ५० रुपयांपर्यंत येतो, पण एक रबर शिक्का बाजारात आपल्याला सुमारे २५० रुपयांपर्यंत विकता येतो. या उद्योगातून दर महिन्याला १५ ते २० हजारांपर्यंतचा निव्वळ नफा आपण कमवू शकतो.

  • आयुर्वेदिक औषधांचे दुकान

    आयुर्वेदिक औषधांचे दुकान

    जगाला पुन्हा एकदा आयुर्वेदाचं महत्त्व समजू लागलं आहे. झटपट औषधांपेक्षा मूळातून आजार बऱ्या करणाऱ्या आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीकडे लोकांची जास्त ओढ आहे. त्यामुळे आयुर्वेदिक औषधांच्या मागणीत दिवसेंदिवस वाढ होताना दिसत आहे.

    आयुर्वेदिक दवाखाना, रुग्णालय यांच्या आसपासच्या परिसरात किंवा एखाद्या वैद्याच्या दवाखान्यामध्येही थोडी जागा घेऊन आपण औषधालय सुरू करू शकतात. त्याचप्रमाणे तुमच्याकडे जागा उपलब्ध असल्यास वैद्यांना आपल्या दुकानातील थोडी जागा वापरण्यास देऊ शकतात. जेणेकरून रुग्णांना वैद्य आणि औषधं ही एकाच ठिकाणी उपलब्ध होतील.

    वेगवेगळ्या नामांकित आयुर्वेदिक औषधं बनवणाऱ्या रसशाळांशी किंवा अर्कशाळांशी संपर्क साधून त्यांचा माल तुम्ही तुमच्या दुकानात थेट विक्रीस उपलब्ध करून देऊ शकतात. त्याचप्रमाणे अनेक वाळवलेल्या वनस्पतीही तुम्ही तुमच्या औषधभांडारात ठेवू शकतात. जेणेकरून घरच्या घरी उपचार करण्यासाठी, काढा बनवून पिण्यासाठी सहज कोणीही त्याचा वापर करू शकेल.

    आयुर्वेदिक औषधे किंवा वाळवलेल्या औषधी वनस्पती या काचेच्या बरणीतून भरून ठेवतात. त्यावर बदलत्या हवामानाचा परिणाम होणार नाही ना, याचीही विशेष काळजी घेणे गरजेचे असते. त्याचप्रमाणे आयुर्वेदिक औषधांची समाप्ती तिथी ही खूप उशिराने असते. त्यामुळे आपल्याजवळची औषधे उत्पादन समाप्ती दिनांकाच्या जवळ आलेली नाही ना, त्याचप्रमाणे वाळवलेल्या औषधांवर वातावरणाच्या परिणाम झाला नाही ना हे वेळोवेळी तपासणे आवश्यक असते. औषधांची समाप्ती दिनांक आलेली असल्यास किंवा वाळलेल्या औषधांवर परिणाम झाला असल्यास तत्काळ नवीन मालाचा भरणा करणे महत्त्वाचे आहे.

    शहरी भागात आयुर्वेदिक औषधांचे दुकान सुरू करायचे असल्यास किमान ८ लाखांपर्यंतची गुंतवणूक करावी लागेल. त्याचप्रमाणे आयुर्वेदिक औषधालय सुरू करण्यासाठी आवश्यक परवाने, जी एस टी क्रमांक यांची नोंद असणे गरजेचे आहे. त्याचप्रमाणे रुग्णाला कोणतेही औषध देण्यापूर्वी वैद्याची चिठ्ठी किंवा रुग्णाच्या आजाराचे स्वरुप जाणून घेऊनच त्याला औषधाची विक्री करावी.

  • केवडा लागवड

    केवडा लागवड

    भारतात फुलशेतीला महत्त्व प्राप्त होत आहे. बरेच शेतकरी फुलांची शेती करताना आपण महाराष्ट्रातही पाहायला लागलो आहोत. बदलत्या काळात आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने फुलशेतीमध्ये यश मिळताना दिसत आहे. केवड्याचा वापर सुगंधी द्रव्ये, मिठाई, सौंदर्य उत्पादने यांमध्ये केला जातो. ‘केवडा’ हा जगातील सर्वांत सुगंधी फुलांच्या यादीमध्ये स्थान मिळवलेलं सुगंधी फूल आहे.

    भारतात ओरिसा राज्यात सर्वाधिक केवड्याचे उत्पादन घेतले जाते. महाराष्ट्रातदेखील समुद्रकिनारी, नद्या, तलाव किंवा इतर जलस्रोतांच्या काठावर केवडा उगवतो. कमी वेळात जास्त नफा मिळवून देणारी अशी ही केवडा लागवड असल्याने शेतकरी अधिक रुची दाखवतात. परदेशातही तैवान, दक्षिण जपान, दक्षिण इंडोनेशियापर्यंत आपल्याला केवड्याची लागवड केलेली आढळते.

    वालुकामय चिकणमाती केवडा लागवडीसाठी आवश्यक असते. अगदी नापीक, रेताड आणि पाणथळ जमिनीतूनही केवड्याचे उत्पादन घेता येते. केवड्यापासून बनवलेले तेल ४ ते ५ लाख रुपयांना विकले जाते, तर अत्तराची किंमत ३० ते ४० हजार प्रतिलीटर असते.केवडा एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. कर्करोग, फुफ्फुसाचे विकार, मूत्र आजार, हृदयविकार, कानाचे आजार, रक्तदोष, डोकेदुखी, त्वचारोग, पोटाच्या संदर्भातील तक्रारींवर केवडा हे वरदान ठरत आहे.

  • कोल्हापुरचा कणेरी मठ

    कोल्हापुरचा कणेरी मठ

    देवीच्या साडे तीन शक्तीपीठांपैकी एक असलेल्या श्री महालक्ष्मीचे वास्तव्य असलेले करवीरनगरी अर्थात कोल्हापूर हे महाराष्ट्रातील एक देखणे पर्यटनस्थळ आहे. हे शहर पंचगंगा नदीच्या काठावर असून भोवताली सह्याद्री पर्वतरांगा पसरलेल्या आहेत. जवळपास सर्वच क्षेत्रात कोल्हापूर जिल्ह्याचा नावलौकिंक आहे. या कोल्हापूर शहरापासून १२ किलोमीटर अंतरावर ‘कणेरी’ हे जगप्रसिद्ध गाव आहे. आध्यात्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिकद्ष्ट्या या स्थळाचे मोठे महत्त्व आहे. या गावात काडसिद्ध संप्रदायाचे मूळ स्थान असलेला कणेरी मठ आहे. ‘जगद्गुरू काडसिद्धेश्वरांचा मठ’ अशी याची ओळख आहे. या मठात जाणे म्हणजे केवळ दर्शन घेऊन येणे, एवढ्यापर्यंतच स्तिमीत नसते. तर येथे जाणारा पर्यटक, मग त्याला कोणत्याही क्षेत्रातील अभिरुची असो, तो मागे फिरताना तृप्तता घेऊनच येतो. या मठाला प्राचीन परंपरा आहे. हे अत्यंत पुरातन, धार्मिक व आध्यात्मिक पीठ आहे. कणेरी गावातील घनदाट अरण्यात एक शिवपिंडी तसेच सिद्धेश्वरांचे देवालय आहे. या मंदिराभोवती आणखी काही छोटी देवालये आहेत.

    जगद्गुरू काडसिद्धेश्वर मठ म्हणजे हेमांडपंथी शिल्पकलेचा नमुना असलेले भव्य शिवमंदिर आहे. हे मंदिरही फारच सुंदर आहे. मोठ्या दगडात हे मंदिर बांधले आहे. हा संस्थान मठ सुमारे तीनशे एकरात पसरलेला आहे. येथे एक जलमंदिरही आहे. येथे पंचकर्म चिकित्सालय असून जुन्या व असाध्य अशा आजारांवर इलाज करण्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली पंचकर्म पद्धतीने उपचार केले जातात.क्राँक्रीटचे दोन महाकाय हत्ती, महाकाय नंदी व पिंडीच्या आकाराच्या छोट्या मंदिरावर 25 फूट उंचीची शंकराची मूर्ती फारच लक्षवेधक आहे. या मठात भक्तनिवास आहे. पर्यटकांसाठी येथे सिद्धगिरी उद्यान स्थापन करण्यात आले आहे. तेथे सिद्धगिरी संग्रहालय, ग्रामीण जीवन संग्रहालय, शिव शंकराचे प्राचीन मंदिर, त्याचबरोबर भारताच्या प्राचीन जीवनशैलीची ओळख करून देणारे शिल्पग्राम पाहता येते. भारतीय ग्रामीण जीवनातील बलुतेदारी आता संपुष्टात आली; परंतु एक काळ असा होता बलुतेदारी हा जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. ती बलुतेदारी येथे पाहता येते. मुलांना त्याचे दर्शन घडवून आणता येते. येथे प्रशस्त अशी वाहनतळ व्यवस्था आहे. या मठात देशी गोवंशाचे पालन केले जाते. यामध्ये विविध जातींच्या गाई आहेत. या मठात गेल्यावर प्राण्यांची उत्कृष्ट शिल्पेही पहायला मिळतात. अगदी मुंग्यांपासून हत्तीपर्यंतची शिल्पे अक्षरश: जिवंत वाटतात.

    विहिरीवर पाणी आणण्यास जाणाऱ्या, जात्यावर दळण दळणाऱ्या महिला अशी अनेक देखणी शिल्पे पाहून जुना काळ आठवतो. लहान मुलांच्या विरंगुळ्यासाठीही येथे अनेक आकर्षणे पहायला मिळतात. येथे पंढरीची वारीसुद्धा पाहता येते. मुर्तींमध्ये इतका जिवंतपणा आहे, की मूर्तीतील खरेखोटेपणा हात लावल्याशिवाय कळत नाही. कणेरी मठात प्रत्यक्ष काम करणारे कारागीरही दिसतात. ग्रामीण भागातील घरांचे विविध नमुने येथे पहावयास मिळतात. वतनदाराचा वाडा, पाटलाचा वाडा यांच्या हुबेहूब प्रतिमा येथे आहेत. दोन्ही बाजूंना हिरवीगार शेते आणि त्यात काम करणाऱ्या माणसांचे पुतळे येथे आहेत. शेतीप्रक्रियेतील प्रत्येक कृती येथे सजीवरुपात साकारली आहे.

    सिद्धगिरी वस्तू संग्रहालय सुमारे दहा एकरावर आहे. आशिया खंडातील पहिल्या दहा वस्तू संग्रहालयामध्ये याचा समावेश होतो. या वस्तुसंग्रहालयाच्या सुरुवातीला बारा राशींची बारा शिल्पे आहेत. त्यानंतर भारताची प्राचीन ऋषि परंपरा पुतळ्यांच्या स्वरूपात पहावयास मिळते. प्राचीन भारतातील ऋषीमुनींचे सिमेंट काँक्रेटमध्ये तयार केलेले कोरीव पुतळे येथे पहायला मिळतात. याशिवाय पारंपरिक खेळांचेही येथे दर्शन् घडविले जाते. खरोखरच, नेत्रसुख प्रदान करणाऱ्या या कोल्हापुरातील कणेरी मठाला आवर्जून भेट द्यायलाच हवी.

  • चिंचणी सागरकिनारा

    चिंचणी सागरकिनारा

    महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यामध्ये गजबजलेल्या जीवनापासून शांतता प्रदान करणारा नयनरम्य असा चिंचणी सागरकिनारा आहे. तारापूर तालुक्यातील हा समुद्रकिनारा सोनेरी वाळू आणि स्वच्छ निळ्याशार पाण्यासाठी ओळखला जातो. हा समुद्रकिनारा हिरवाईने वेढलेला आहे. येथे आभाळास भिडू पाहणारी नारळाची झाडे आहेत. चिंचणी किनारा हे एक लोकप्रिय ठिकाण आहे.हा किनारा मुंबईपासून सुमारे 100 किलोमीटर अंतरावर आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळ अनेक देखणी मंदिरे आणि मासेमारीवर उपजिवीका असणारी गावे आहेत. येथून तारापूर किल्ला 10 किलोमीटर अंतरावर आहे. बोर्डी समुद्रकिनारा १५ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर डहाणू पक्षी अभयारण्य 20 किलोमीटर अंतरावर आहे.

    या किनाऱ्यावर जायचे झाल्यास सर्वात जवळचे रेल्वेस्थानक आणि बसस्थानक वाणगाव आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळ अनेक हॉटेल्स आणि गेस्टहाऊस आहेत. हा किनारा सकाळी 6 वाजल्यापासून संध्याकाळी 6 पर्यंत खुला असतो. समुद्रकिनाऱ्यावर प्रवेश करण्यासाठी प्रवेश शुल्क आहे. या किनाऱ्यावर पोहणे, सूर्यस्नान व जलक्रीडांचा आनंद घेऊ शकता. हा किनारा पक्षी निरीक्षणासाठी देखील एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. येथे ‘फ्लेमिंगो’, ‘पेलिकन’ आणि ‘आयबिसेस’सह पक्ष्यांच्या अनेक प्रजाती दिसतात. या किनाऱ्यास नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात भेट द्यावी. यावेळी हवामान आल्हाददायक असते. येथे अनेक लहानमोठी दुकाने आहेत.

  • कलावंतीण दुर्ग किल्ला

    कलावंतीण दुर्ग किल्ला

    महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील प्रबळगड किल्ल्याजवळ ‘कलावंतीण’ हा डोंगरमाथ्यावर बांधलेला टेहळणी गड आहे. समुद्रसपाटीपासून ६८६ मीटर उंचीवर हा गड असून वर चढण्यासाठी १६००० पायऱ्या आहेत. गडाच्या पायथ्याशी चढण असून पुढे पठारासारखा मोकळा भाग असून त्याला ‘प्रबळमाची’ असे म्हणतात. या माचीवर काही आदिवासी आणि ठाकर बांधवांची वस्ती आहे. येथे मुक्काम करायचा झाल्यास ही माचीची योग्य आहे. माची सोडून पुढच्या मार्गावर निघाले की वाटेत दगडात कोरलेली हनुमंत आणि गणपतीची मूर्ती आहे.

    हा किल्ला पंधराव्या शतकातील आहे. राणी कलावंती हिने १५ व्या शतकात तो बांधला, असे म्हणतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे ‘मुरंजन’ हे नाव बदलून कलावंतीण दुर्ग असे केले. स्वातंत्र्यलढ्यात उमाजी नाईक यांनी या गडाचा वापर गुप्तपणे लपण्यासाठी केला होता. आजही या गडावर काही सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. होळीच्या दिवशी प्रबळमाची गावातील आदिवासी लोक कलावंतीण किल्ल्याच्या शिखरावर नृत्य करतात. त्यावेळची पनवेल आणि कल्याण या प्राचीन बंदरांवर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला बांधण्यात आला. या किल्ल्यात लेणी आहेत. ती बुद्धाच्या काळातील असावीत, असे म्हणतात. यादव आणि शिलाहारांनी या किल्ल्यास लष्करी छावणीचे स्वरुप दिले होते. बहामनी साम्राज्याच्या काळात हे बांधकाम केले असे मानले जाते.

  • जांभूळ बेट

    जांभूळ बेट

    कोणतीही नदी तसेच समुद्रातील बेटे मुळातच नितांतसुंदर असतात. दूरवरुन निळ्याशार पाण्यात पाहताना ही बेटे जणू काही छानपैकी विहार करीत असलेली भासतात. देशभरातील अशी काही बेटे आहेत, जी पाहण्यासाठी पर्यटक आवर्जून जातात. असेच महाराष्ट्रातील एका जिल्ह्यात फार सुंदर बेट आहे. हे बेट ‘जांभूळ बेट’ या नावाने सुप्रसिद्ध आहे. अर्थातच, जांभळाच्या खूप जास्त झाडांमुळेच हे नाव पडले आहे. हे बेट परभणी जिल्ह्यात असून गोदावरी नदीपात्रात मध्यभागी असलेले एक निसर्गरम्य ठिकाण आहे. साहजिकच बेटाच्या चारही बाजूंनी पाणी असते. पर्यटकांना या बेटावर जाण्यासाठी होडीने जावे लागते. हे बेट परभणी जिल्ह्यात आहे.

    या बेटावर जांभळाची खूप जुनी झाडे मोठ्या प्रमाणात आहेत. या बेटावर मध्यभागी मारुतीचे एक पुरातन मंदिर आहे. येथील निसर्गरम्यता मनमोहक आहे. त्यामुळे पर्यटकांची नेहमीच गर्दी असते. या बेटांवर जांभळाच्या झाडांसह मोरांचे थवे आणि इतर अनेक पक्ष्यांची वर्दळ असते. या बेटावर जाण्यासाठी परभणीतील पालम येथून वाहने उपलब्ध आहेत. विशेष म्हणजे या बेटावरची झाडे कोणाही मनुष्याने लावलेली नाहीत. ही झाडे पशु-पक्ष्यांच्या माध्यमातून रुजलेली, निसर्गाच्या पाण्यावर फोफावलेली आहेत. या बियांचा प्रसार पशूपक्ष्यांनी केला आहे. या बेटावरील वातावरण आल्हादायक व उत्साहवर्धक आहे. या बेटावरील सफरीदरम्यान सकारात्मक ऊर्जा मिळते. हे बेट म्हणजे जैवविविधतेचा उत्तम नमुना आहे.

  • मायलेकीचे नाते

    मायलेकीचे नाते

    आई आणि मुलीचे नाते जितके सुंदर असते, तितकेच ते गुंतागुंतीचे असते. मुली त्यांच्या आईच्या सर्वात जवळच्या असतात, मात्र तेवढाच स्वतःच्या आईशी सर्वात जास्त संघर्षही असतो. जेव्हा मुलगी किशोरवयीन होते तेव्हा हे नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. हा गुंता सोडवून हे नाते छान खेळकर करण्यासाठी आपल्या किशोरवयीन मुलीची मैत्रीण बनून तिच्या भावना समजून घ्या. आपल्या मुलीची तुलना तिच्या मैत्रिणी, शेजारी किंवा भावंडांशी करू नका. प्रत्येकाची पौगंडावस्था वेगळी असते. अशा परिस्थितीत तुम्ही तुमच्या मुलीची दुसऱ्याशी तुलना करून तिच्यावर दबाव निर्माण करू शकता. यामुळे ती चिडचिड करु शकतात. त्याच वेळी, त्यांना असेही वाटू शकते की तुम्ही त्यांच्या गुणांचा आदर करत नाही. यामुळे ते तुमच्यापासून दूर राहू शकतात.

    त्यांचे ऐकून घ्या. कधीकधी असे होते की, तुमची मुलगी तुमच्याशी काहीही ‘शेअर’ करीत नाही. त्यांना असे वाटते की तुम्ही त्यांचे ऐकू नये. म्हणूनच, केवळ सल्ला देण्यासाठी नव्हे तर त्यांचा दृष्टिकोन समजून घेण्यासाठी त्यांचे ऐकण्याचा प्रयत्न करावा. बऱ्याच वेळा तुमच्या मुलीला फक्त तिच्या भावना तुमच्यासमोर मांडता याव्यात असे वाटते. यामुळे तुमच्या दोघांच्या संवादातील अंतरही कमी होईल. मोकळेपणाने बोला. पौगंडावस्थेत तुमच्या मुलीच्या शरीरात अनेक बदल होतात. ज्यामुळे तिचे मन गोंधळून जाते. बऱ्याच वेळा त्यांना कसे सामोरे जावे हे माहीत नसते. म्हणूनच तुम्ही त्यांचे मित्र बनणे महत्त्वाचे आहे. पौगंडावस्थेत होणाऱ्या शारीरिक आणि मानसिक बदलांबद्दल त्यांच्याशी मनमोकळेपणाने बोला. यासोबतच त्यांच्याशी मासिक पाळी, शारीरिक संबंध इत्यादी सर्व गोष्टींबद्दल देखील बोला; जेणेकरून त्यांच्या मनातील संभ्रम दूर होईल. त्यांचा तुमच्यावर विश्वास बसेल की त्यांच्या समस्यांमध्ये तुम्ही त्यांच्यासोबत आहात.

    जर तुमच्या मुलीने तुम्हाला काही सांगितले असेल तर ते इतर कोणाशीही शेअर करू नका. विशेषत: तिचे मित्र आणि शेजारी यांना काही सांगू नका. तसे केल्यास ती तुमच्यावर विश्वास ठेवणार नाही. पुढे कधीही कोणत्याही समस्येचा सामना करावा लागला तरी यामुळे ती आपले विचार तुमच्याशी शेअर करू शकत नाही. तुमच्या मुलीचे छंद तुमच्यापेक्षा बरेच वेगळे असू शकतात, म्हणून तिच्या आवडींमध्ये रस घेण्याचा प्रयत्न करा. हे तुम्हाला त्यांच्यासोबत वेळ घालवण्याची संधी देखील देऊ शकते. अशा परिस्थितीत तिच्या आवडी-निवडी जाणून घेण्याचा प्रयत्न करा. या गोष्टी आपल्या नात्यातील बंध मजबूत करण्यात मदत करू शकते.

  • त्वचेसाठी टोमॅटो

    त्वचेसाठी टोमॅटो

    टोमॅटो हा आपल्या आहारातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. ज्याचा वापर भाजी, कडधान्ये, कोशिंबीर, सूप अशा अनेक प्रकारात केला जातो, पण त्याची उपयुक्तता एवढ्यापुरती मर्यादित नाही. टोमॅटोमुळे आपल्या त्वचेला अनेक प्रकारे फायदा होतो. टोमॅटोचा वापर फेस पॅकपासून टोनर सिरमपर्यंत सर्व गोष्टींमध्ये वापरू शकता.

    टोमॅटो त्वचेसाठी खूप फायदेशीर आहे. त्यात मॅग्नेशियम, पोटॅशियम, जीवनसत्व ‘क’, ‘अ’ आणि ‘के’ असते. या सर्वांचा शरीराला वेगवेगळ्या प्रकारे फायदा होतो. ही त्वचा निरोगी आणि चमकदार ठेवण्यासाठी जीवनसत्व ‘क’ ही सर्वात आवश्यक घटकांपैकी एक आहे. त्वचेला दीर्घकाळ निरोगी ठेवण्यासाठी अनेक महिला जीवनसत्व ‘क’ सप्लिमेंट्सचे सेवन करतात; मात्र जास्त खर्च न करता त्वचा सुंदर आणि तरुण ठेवायची असेल तर टोमॅटो खाण्याव्यतिरिक्त चेहऱ्यावर लावल्यानेही अनेक फायदे होतात.

    टोमॅटो सिरम वापरल्यामुळे त्वचेच्या मृत पेशी काढून टाकल्या जाऊ शकतात. त्वचा खोलवर स्वच्छ केली जाऊ शकते. अकाली वृद्धत्वाचे परिणाम देखील टाळता येतात. हे सिरम बनविण्यासाठी टोमॅटो किसून त्याचा रस काढा. या रसात जीवनसत्व ई कॅप्सूल जेल किंवा तेलाचे काही थेंब व थोडेसे एलोवेरा जेल मिसळून घ्या. सर्व गोष्टी मिसळून बाटलीत भरून फ्रिजमध्ये ठेवा. हे फेस सीरम लावण्यापूर्वी चेहरा पाण्याने पूर्णपणे स्वच्छ धुवून घ्या. आता सीरमचे दोन ते तीन थेंब घेऊन चेहऱ्याला हलक्या हातांनी मसाज करा. किमान 15 ते 20 मिनिटे लावा. नंतर धुवून घ्या. धुतल्यानंतर मॉइश्चरायझर लावा.

    आठवड्यातून दोन ते तीन वेळा याचा वापर करा. चेहऱ्यावर टोमॅटो वापरल्याने त्वचा नितळ राहते. टोमॅटोच्या वापरामुळे त्वचा दीर्घकाळ तरूण राहते. चेहऱ्यावरील डाग दूर करण्यासाठी टोमॅटो फायदेशीर आहे. याच्या नियमित वापराने तेलकट त्वचेची समस्या दूर होते, ज्यामुळे मुरुमेदेखील कमी होऊ लागतात. टोमॅटोमुळे त्वचेला उन्हापासूनही आराम मिळतो.

  • वजन घटवण्यात आहाराची भूमिका

    वजन घटवण्यात आहाराची भूमिका

    अलीकडेच ‘जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिकल असोसिएशन ओपन नेटवर्क’ मध्ये एक संशोधन अहवाल प्रसिद्ध झाला आहे. त्यानुसार प्राण्यांपासून तयार केलेली प्रथिने आणि कार्बोहायड्रेट्सचा समावेश असणारा कार्बयुक्त आहारसुद्धा जलद वजन वाढण्याचा धोका संभोवतो. दुसरीकडे, कमी कार्बयुक्त आहार, ज्यात वनस्पती-आधारित प्रथिने असतात, तो जलद वजन वाढू देत नाही.

    या संशोधनासाठी 1,23,000 निरोगी लोकांचा अभ्यास करण्यात आला. त्यात असे आढळून आले की जे लोक वनस्पती-आधारित प्रथिने आणि धान्य खातात त्यांना वजन वाढण्याचा धोका कमी असतो. केवळ कमी कार्बोहायड्रेट आहार घेणे हे वजन टिकवून ठेवण्यास मदत करते, असे नाही तर त्या आहारात काय समाविष्ट आहे, यावरही ते अवलंबून आहे. म्हणून, निरोगी वजन राखण्यासाठी आपल्या आहारात अशा खाद्यपदार्थांचा समावेश करावा, ज्यामध्ये वनस्पती-आधारित प्रथिने आहेत. हे खाद्यपदार्थ निरोगी वजन राखण्यात मदत करू शकतात.

    ब्रोकोलीमध्ये असे अनेक गुणधर्म आढळतात, जे निरोगी वजन राखण्यासाठी आवश्यक असतात. हा कमी उष्मांक आणि उच्च फायबरयुक्त खाद्यपदार्थ आहे. फायबरमुळे जास्त खाण्याची समस्या कमी होते. त्यात भरपूर प्रमाणात पोषकद्रव्ये असल्याने शरीरात पोषक तत्वांची कमतरता भासत नाही. बाजरीमध्ये सुद्धा मुबलक फायबर आणि अँटी-ऑक्सिडंट असतात, ज्यामुळे दीर्घकाळ भूक लागत नाही. बाजरी वजन नियंत्रित ठेवण्यास खूप मदत करते. बदामामध्येही अनेक पोषक घटक आढळतात. हे घटक वजन कमी करण्यासोबतच इतरही अनेक फायदे देतात. यामध्ये फायबर, हेल्दी फॅट्स आणि प्रथिने आढळतात. वजन कमी करण्यासाठी ते उपयुक्त ठरते.

  • तूप-मसाले भात

    तूप-मसाले भात

    साहित्य : बिर्याणीचा तांदूळ – 2 कप, साजूक तूप – 5 ते 6 चमचे (विकतचेही तूप चालेल), लवंगा – 4 ते 5, लिंबाचा रस, मिरी – 4 ते 5, चिरलेले कांदे – 2, तमालपत्र – 2, वेलची – 4, दालचिनी – 2 काड्या, काजू – अर्धा कप, बेदाणे – पाव कप (ऐच्छिक), किसलेले आले – 1 चमचा, वाटलेला लसूण – 1 चमचा, चिरलेली कोथिंबीर आपल्या आवडीप्रमाणे, पाणी – साडे तीन कप, मीठ – चवीनुसार.

    कृती : तांदूळ स्वच्छ धुवून घ्या. पाणी पूर्णपणे काढून तांदूळ बाजूला ठेवून द्या. एका कढईत तीन चमचे तूप गरम करुन त्यात काजू तांबूस होईपर्यंत परतून घ्या. काजू काढल्यावर त्यात बेदाणेही असेच खरपूस परतून मग एका ताटात काढून घ्या. आता कढईत आणखी थोडे तूप घालून गरम करुन घ्या. त्यात कांदा घाला आणि मीठ घालून छान परतून घ्या. या मिश्रणाला तांबूस रंग यायला हवा. आता परतलेले काजू आणि बेदाणे ठेवलेल्या ताटात हा कांदा काढून घ्या.

    आता ज्यात भात बनविणार आहोत, अशा भांउ्यात आणखी थोडे तूप गरम करा. ते तापल्यावर त्यात लवंगा, वेलची, ठेचलेली मिरी आणि आले-लसूण घाला. हे चांगले परतून झाल्यावर यात एक चिरलेला कांदा घाला. छान परतून झाले की यात धुवून बाजूला ठेवलेला तांदूळ घाला. चांगले मिसळून गरजेप्रमाणे मीठ घाला. कोथिंबीर, तमालपत्राचे तुकडे घालून एकदा परतून घेऊन त्यात पाणी घाला. एकदा चारही बाजुंनी मस्त ढवळून भांड्यावर झाकण ठेवून द्या. साधारण पाच मिनिटांनी झाकण काढून बघा. यावेळी त्यात थोडा लिंबाचा रस घालून चांगले मिसळा. भात शिजला की त्यात परतून ठेवलेले काजू, बेदाणे व तळलेला कांदा घाला. तूप भात तयार आहे.

  • हातमोजे उद्योग

    हातमोजे उद्योग

    कोविडच्या वेळी वैद्यकीय क्षेत्रातील अनेक शब्द जनसामान्यांच्या रोजच्या वापरात रूढ झाले. आपण वैद्यकीय क्षेत्रात रोज वापरात येणाऱ्या मास्क, हातमोजे, सॅनिटायझर, पीपीई कीट, केस झाकायला टोपी यांसारख्या गोष्टी रोज वापरू लागलो. या गोष्टींपैकी शस्त्रक्रियेच्या वेळी वापरले जाणारे हातमोजे म्हणजेच ‘ग्लोव्हज्’ उद्योगाबद्दल जाणून घेऊया. या उद्योगातून मिळणारा नफा हा दिवसेंदिवस वाढत जाणारा आहे. हातमोजे न वापरता शस्त्रक्रिया करणे हे अजूनपर्यंततरी शक्य झालेले नाही. त्यामुळे या उद्योगाला नजिकच्या काही वर्षांत तरी मरण नाही, असं आपण म्हणू शकतो.

    शस्त्रक्रियेसाठी वापरात येणाऱ्या हातमोज्यांची निर्मिती ही फक्त एकदा वापरण्यासाठी केलेली असते. म्हणजेच एकदा हातात घातलेले हातमोजे हे फक्त एकाच रुग्णाच्या शस्त्रक्रियेसाठी किंवा तपासणीसाठी आपण वापरू शकतो. तेच हातमोजे आपण दुसऱ्या रुग्णाला वापरू शकत नाही. एकच हातमोजे अनेक रुग्णांसाठी वापरणे अत्यंत धोकादायक मानले जाते. या हातमोज्यांमुळे रुग्णाचे आणि डॉक्टरांचे संसर्गापासून संरक्षण होण्यासाठी मदत होते.

    शस्त्रक्रियेसाठी वापरले जाणारे हातमोजे उद्योग सुरू करण्यासाठी रबर लेटेक्स, सिलिकॉन किंवा पावडर स्लरी, कॅल्शियम नायट्रेट, कोटिंग पॉलिमर, पाणी हा कच्चा माल आवश्यक आहे. डिपिंग टँक, ग्लोव्ह मोल्ड, हीटिंग टँक (उघड्या स्वरुपात), कन्व्हेयर, लिफ्ट, ओव्हन, पॅकेजिंग मशीन, ग्लोव्ह स्ट्रिपिंग मशीन, ग्लोव्ह बीडिंग मशीन ही उपकरणे गरजेची आहेत. शस्त्रक्रियेसाठी वापरण्यात येणाऱ्या हातमोजे तयार करताना उपकरणांचे आणि कच्च्या मालाचे निर्जंतुकीकरण करणे आवश्यक आहे. हे हातमोजे बनवताना थोडंही दुर्लक्ष झाल्यास संसर्गाची शक्यता असल्याने हा व्यवसाय उपकरणांवर जास्त आधारित आहे.

    या व्यवसायात पूर्वीपासूनच नामांकित उद्योजक राज्य करत असल्याने आपण जेव्हा हा उद्योग नव्याने सुरू करू, तेव्हा बाजाराच्या स्थितीचा अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक आहे. हा उद्योग सुरू करण्यासाठी विविध व्यापार परवान्यांची आवश्यकता आहे. या परवान्यांसोबतच प्रदूषण नियंत्रण महामंडळ, जीएसटी क्रमांक यांचीही नोंदणी महत्त्वाची आहे. या उद्योगाची प्राथमिक स्वरुपात सुरुवात करण्यासाठी उपकरणे, जागा, कामगार, वीज आणि अन्य गोष्टींचा विचार करता किमान ५० लाखांची गुंतवणूक गरजेची ठरते. हा उद्योग सुरू करण्यासाठी बँकांकडे कर्ज योजनाही उपलब्ध आहेत

  • आंबा विक्री व्यवसाय

    आंबा विक्री व्यवसाय

    वर्षभरातून एकदाच खायला मिळणाऱ्या आंब्याला देशविदेशातून मागणी आहे. मार्चपासून आंब्याची चाहूल बाजारात लागू लागते. तो जूनपर्यंत मुक्कामी असतो. त्यामुळे कमी महिन्यात जास्त नफा करून देणारा असा हा ‘आंबा विक्री व्यवसाय’. आंब्याचा रस हल्ली प्रक्रिया उद्योगामुळे आपण वर्षभर चाखू शकतो. त्याचप्रमाणे तंत्रज्ञानातील सुधारणेमुळे आंब्याचे विविध पदार्थ वर्षभर उपलब्ध असतात. पण आंबा फळ खाण्याची मजा काही वेगळीच असते.

    महाराष्ट्रातून आंब्याची दरवर्षी सर्वाधिक निर्यात केली जाते. जवळपास आंब्याच्या १७ जाती आढळतात. आंब्याला उष्ण आणि दमट हवामान आवश्यक असते. जेवढा जास्त उन्हाळा, तेवढा जास्त मोहोर हे गणित ठरलेले आहे. रत्नागिरी आणि देवगड हापूस, जुन्नर हापूस, केसर, पायरी, तोतापुरी, दशेहरी, बदामी रत्ना, सिंधू यांना बाजारात जास्त मागणी आहे. प्रत्येक आंब्याच्या चवीत आपल्याला फरक जाणवतो.‘कृषी बाजार उत्पन्न समिती’मधून तुम्ही मोठ्या प्रमाणात आंब्यांची खरेदी करू शकतात. त्याचप्रमाणे कोकणातील एखादी आमराई भाडेतत्त्वावर घेऊन आमराईतून आंब्यांची मागणी थेट ग्राहकांपर्यंत पोहचवू शकतात. जर तुम्ही छोट्या प्रमाणात आंबा विक्री व्यवसाय सुरू करण्याच्या विचारात असाल, तर आवश्यक तेवढ्यात मालाची उचल तुम्ही बाजारपेठेतून करू शकतात. जेणेकरून तुमची गुंतवणूक आणि मिळणारा नफा याचा मेळ बसवणे शक्य होईल.

    आंब्याची फळानुसार आणि डझनवारी वर्गवारी करून त्याची किंमत निश्चित केली जाते. दोन डझन आणि चार डझन आंब्यांच्या पेट्यांना बाजारात जास्त मागणी आहे. त्याचप्रमाणे मध्यम आकाराचे फळ आणि मोठ्या आकाराचे फळ बाजारात जास्त विकले जाते. विक्री व्यवसायाचे दुकान आंब्याच्या मोसमात स्थापन करण्यासाठी प्राथमिक गुंतवणूक अंदाजे ५०,००० रुपयांची आहे. दुकानाऐवजी तुम्ही ऑनलाईन विक्रीचाही पर्याय निवडू शकतात. आंब्याचा मोसम ठराविक चार महिन्यांसाठीच असला, तरी कमी दिवसांत जास्त नफा करून देणारा असल्याने तुम्ही योग्य नियोजन केल्यास या व्यवसायात फायदा ठरलेला आहे.

  • फणस शेती

    फणस शेती

    फणस हे नगदी पीक आहे. त्यामुळे याची शेती ही नेहमी फायद्याची शेती मानली जाते. कोकण आणि दक्षिण भारतात या जोरावर अनेक प्रक्रिया उद्योग उभे आहेत. पक्क्या फणसाएवढाच कच्च्या फणसापासून तयार केलेले पदार्थही चविष्ट आणि रुचकर असतात. त्यामुळे कच्च्या आणि पक्क्या दोन्ही स्वरुपातील फणसांना बाजारात विशेष मागणी असल्याचे दिसते.

    उष्ण दमट हवामान आणि मध्यम स्वरुपातील पाऊस असणाऱ्या भागात फणसाची वाढ चांगली होते. फणसाची लागवड करण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट प्रकारच्या जमिनीची आवश्यकता नसते. पण खोल आणि पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन असल्यास उत्पादनात वाढ होते. शक्यतो काळ्या चिकण मातीसदृश्य जमिनीमध्ये फणसाची लागवड करू नये.

    फणसामध्ये ‘कापा’ आणि ‘बरका’ या दोन मुख्य जाती आढळतात. कापा फणसाचे गरे आपण कापून खाऊ शकतो. ते कापता येणे शक्य असतात, तर बरका फणस हा जास्त रसाळ असल्याने त्याचे गरे कापून खाता येत नाहीत. कापा फणसाचे गरे टिकण्याची क्षमताही अधिक असते. बरका फणस जास्त काळ टिकू शकत नाही. बरका फणस हा प्रामुख्याने कोकणात आढळतो. या फणसापासून ‘सांदण’ हा पारंपरिक गोड पदार्थ केला जातो. फणसाच्या बिया म्हणजेच ‘आठळ्या’ या शिजवून किंवा त्यांची भाजी करून आपण खाऊ शकतो.

    फणसाच्या कापा आणि बरका या दोन मुख्य जातींसह ‘विलायती फणसा’ची जातही आढळते. विलायती फणसाच्या कच्च्या फळांचा उपयोग भाजी करण्यासाठी करतात. ‘सकल्या’, ‘नीर’ आणि ‘डगूळ’ याही फणसाच्या काही अन्य जाती आहेत. लहान फळे येणारी आणि कमी काट्याची अशी ‘रुद्राक्षी’ फणसाची जात आपल्याला तामिळनाडूमध्ये आढळते.

    कलमांच्या स्वरुपात फणसाची जमिनीत लागवड केली जाते. फणसाच्या दोन झाडांमधील अंतर हे 8 ते 10 मीटर असावे लागते. पावसाळी हंगामात जर लागवड केली, तर ती जास्त फायदेशीर ठरते. कापा आणि बरका अशा दोन्ही स्वरुपातल्या फणसांची मिश्र लागवड शेतात करू शकतात. पूर्ण वाढ झालेल्या फणसाच्या झाडाला दरवर्षी जून महिन्यात ३० किलो शेणखत किंवा कंपोस्ट खत द्यावे. नोव्हेंबर आणि डिसेंबर महिन्यात फणसाच्या झाडाला फुले येतात. फुले आल्यानंतर साधारपणपणे ४ महिन्यांनी फळ धारणेला सुरुवात होते.

    फणसाच्या झाडावर विशेष कोणत्याच किडींचा किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव होत नाही. काही ठिकाणी खोड आणि फळ कूज किंवा खोडकिडा, पिढ्या ढेकणाचा प्रादुर्भाव झालेला दिसतो. पूर्ण वाढलेल्या १५ वर्षांच्या झाडाला जास्तीत जास्त २५० फळ लगडू शकतात.

  • संत जनाबाईंची समाधी

    संत जनाबाईंची समाधी

    महाराष्ट्रातील परभणी जिल्ह्यात श्री विठ्ठलाची परमभक्त संत जनाबाईंचे समाधीस्थान आहे. अनेक भाविकांची पावले यादिशेने वळतात. महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी असलेल्या गोदावरीच्या काठावर हे सुंदर समाधी मंदिर आहे. परभणी जिल्ह्यात गंगाखेड हा एक तालुका आहे. गोदावरीच्या तीरावर शांतपणे विसावलेला हा तालुका म्हणजे संत जनाबाईचे जन्मस्थान आहे. गंगाखेड येथे संत जनाबाईंचे मंदिर असून आणखीही काही छोटी-मोठी देवालये आहेत. या गावाला प्राचीनतेचा इतिहास आहे. अनेक जुन्या घरांचे, राजवाड्यांचे अवशेष येथे आढळतात. येथील जुनी घरे दगडांनी बांधलेली वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. आता अलीकडे नवनवीन बांधकामे येथे होत आहेत.

    गंगाखेड शहरातील ग्यानु मामा यांची अवीट गोडीची कलम मिठाई फार प्रसिद्ध आहे. येथील लोक कोणत्याही कार्यक्रमासाठी दुसऱ्या कुठल्याही मिठाईपेक्षा ही मिठाई आवडीने खरेदी करतात. या तालुक्यात संत जनाबाई महाविद्यालय आहे. येथेच मन्मथ स्वामी यांचेही मोठे मंदिर आहे. परळीपासून ३५ कि.मी. अंतरावर असलेला हा तालुका ‘दक्षिण काशी’ म्हणूनही सुप्रसिद्ध आहे.

    गंगाखेडला सोमवार गेल्यास आपल्याला सोमवार बाजार पहायला मिळेल, जो प्रसिद्ध आहे. या बाजारात वेगवेगळ्या प्रकारची दुकाने मांडली जातात. संपूर्ण तालुक्यातील लोक यादिवशी गंगाखेड येथे जमा होतात. संत जनाबाईंच्या मदतीसाठी, तिचे दळणकांडण करण्यासाठी धावून जाणाऱ्या पांडुरंगाचे भक्त गंगाखेडला दर्शनासाठी आवर्जून जातात.

  • दांडी समुद्रकिनारा

    दांडी समुद्रकिनारा

    महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील पालघर या शहरापासून सुमारे 14 किलोमीटर अंतरावर दांडी सागरकिनारा आहे. पालघर येथून दांडी किनाऱ्यावर जाण्यासाठी स्थानिक कॅब किंवा ऑटो-रिक्षा भाड्याने घेऊ शकता, दांडी किनारा फार सुंदर आहे. येथील सोनेरी वाळू आणि अप्रतिम हिरवाई लक्षवेधी आहे. दांडी किनारपट्टीवर लांबपर्यंत चालण्याचा अनुभव घेता येतो.

    येथून सूर्यास्त पाहणे फार आनंददायी असते. सूर्य मावळतानाच्या आकाशातील केशरी, गुलाबी रंगांच्या छटा मनमोहक असतात. येथे उत्तम छायाचित्रे टिपता येतात. हा किनारा तुलनेने निर्जन आणि कमी गर्दीचा आहे. येथे एकांत आणि शांतता अनुभवता येते. शहराच्या व्यस्त जीवनातून आराम करण्यासाठी हे एक उत्त्म स्थळ आहे. दांडी किनाऱ्याचा परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे, हा समुद्रकिनारा खजुरीची झाडे आणि इतर वनस्पतींनी नटलेला आहे.

    येथे सीगल्स, किंगफिशर, सँडपायपर आणि इतर अनेक पक्षी स्वच्छंदी विहार करताना आढळतात. याशिवाय जेट स्कीइंग, पॅरासेलिंग, बोट राइड आणि डॉल्फिन स्पॉटिंग ट्रिप यांसारख्या जलक्रीडांचा आनंद घेऊ शकता. येथे जाणारे पर्यटक मनोर किल्ला, शिरगाव किल्ला आणि केळवा किल्ला यासारखी ऐतिहासिक स्थळे पाहू शकतात. या प्रदेशात गरम पाण्याचे झरे, प्राचीन गुहा आणि सुंदर मंदिरे आहेत, पालघर शहरामध्ये पर्यटक स्थानिक स्वादिष्ट पदार्थांसह अन्य पदार्थांचाही आस्वाद घेऊ शकता. आस्वाद घेऊ शकता. पालघरचे सर्वात जवळचे विमानतळ मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे, जे तेथून सुमारे १०० किलोमीटर अंतरावर आहे.

  • दौलताबाद किल्ला

    दौलताबाद किल्ला

    महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यातील दौलताबाद किल्ला हे एक आश्चर्यच मानले जाते. ह्याला औरंगाबादमध्ये ‘औरंगाबाद किल्ला’ असेही म्हटले जाते. या किल्ल्याचे पहिले नाव दौलताबाद नसून ‘देवगिरी’ असे होते. महंमद बिन तुघलक या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरी किल्ल्यावर स्थलांतरित केली. त्यावेळी त्याने देवगिरीचे नाव बदलून ‘दौलताबाद’ असे केले. हा किल्ला संभाजीनगरच्या मुख्य शहरापासून १५ किलोमीटर अंतरावर आहे. ह्याला एक प्राचीन तटबंदी आहे. या किल्ल्यावरून संपूर्ण शहराचे विलोभनीय दृश्य दिसते. प्रचंड मजबूत तटबंदी, भुयारी मार्ग, खंड असलेले कडे आहेत. देवगिरीचा अर्थ ‘देवांचा डोंगर’ असा होतो. या किल्ल्यावर जाण्यासाठी पर्यटकांना ७५० पायऱ्या चढून जावे लागते. काही इतिहासकार म्हणतात की, वेरूळ येथील विश्वविख्यात कैलास लेण्यांचे निर्माते राष्ट्रकूट राजे होते. दिल्लीत स्थापन झालेल्या मुसलमानी दक्षिणेकडील भागात केलेली पहिलीच मोहीम ही देवगिरी किल्ल्यावरील होती.

    दौलताबाद किल्ला हा उंच टेकड्यांवर बांधलेला सुरक्षित आणि शक्तिशाली किल्ला आहे. या किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजाला महाकोट दरवाजा असे म्हणतात. सध्या पर्यटक या दरवाजाने किल्ल्यात प्रवेश करतात. या किल्यावर हिंदू आणि मुस्लिम धर्माशी संबंधित स्मारके पहायला मिळतात. या किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर मोठा बुरुज दिसतो. या किल्ल्याच्या एका भागात भारतमाता मंदिर, तसेच पाण्याचा मोठा तलाव पहायला मिळतो. येथील निसर्गरम्यता, देवगिरी किल्ल्याची वास्तू आणि तेथील कोरीवकाम मन मोहीत करतात. अभेद्य भुईकोटामुळे देवगिरी किल्ला दुर्गम आहे. सर्वात बाहेरील तटबंदीला अंबरकोट म्हणतात. या अंबरकोटाला सात प्रचंड दरवाजे आहेत. अंबरकोटाचा विस्तार फार मोठा आहे. अंबरकोटाच्या आत महाकोट आणि महाकोटाच्या आतमध्ये कालाकोट आहे. महाकोटाच्या दरवाजाला असलेल्या लाकडी महाद्वारामधून आत प्रवेश केल्यावर बंदिस्त चौकात पहारेकऱ्यांसाठी देवडे आहेत.

    या चौकामध्ये गाड्या, गाड्यांवरील तोफा व पंचधातूंच्या अनेक तोफा पहायला मिळतात. या किल्ल्यावर अनेक पाण्याच्या टाक्या आणि जलाशय आहेत. दरवाजे सरळ रेषेत नसल्यामुळे हत्तीला पळता येत नसे. किल्ल्याचा भुईकोट भाग संपून बालेकिल्ल्यात जाताना खोल खंदक आहे. या खंदकात पाणी असून त्यात मगरी असत. त्यामुळे खाली पडलेला शत्रू जिवंत राहू शकत नसे. खंदक ओलांडल्यानंतर अंधारी मार्ग आढळतो. या मार्गास लोक ‘आंधारी’ म्हणतात. किल्ल्याच्या पश्चिम दिशेस डोंगरात कोरलेले रासाई मातेचे मंदिर असून तेथून किल्ला फार सुंदर दिसतो.

  • सहस्त्रकुंड धबधबा

    सहस्त्रकुंड धबधबा

    महाराष्ट्राचा भुगोल अभ्‌यासताना सहस्रकुंड धबधबा वाचनात येतोच. नांदेड जिल्ह्यातील धबधब्यांपैकी पर्यटकांची गर्दी खेचून आणणारा हा एक धबधबा आहे. पैनगंगा नदीवर हा धबधबा आहे. या धबधब्यांना भेट द्यायची झाल्यास पर्यटक माहूर येथील रेणुकादेवी मंदिर, दत्त शिखर, अनुसया मातेचे मंदिर पाहू शकतात. पैनगंगा नदीचा उगम बुलढाणा जिल्ह्यात झाला असून ती यवतमाळ जिल्ह्यातून वाहत पुढे वर्धा नदीला मिळते. उमरखेड तालुक्यात नांदेडपासून अंदाजे १०० कि.मी. अंतरावर हा धबधबा आहे.

    पैनगंगेचा प्रवाह एका मोठ्या खडकामुळे विभागला असल्याने पाणी खाली कोसळताना दोन धारांद्वारे पडते. हा धबधबा अंदाजे ३०-४० फूट उंचीवरून कोसळताना ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यात अक्षरश: रौद्र रूप धारण करतो. त्यावेळेस पावसाचे दिवस असल्याने नदीमधील पाणीपातळीसुद्धा वाढलेली असते. धबधब्याची एक धारा मराठवाड्याच्या बाजूकडून कोसळते . हा धबधबा अगदी १५-२० फुटावरून पाहता येतो. नदीच्या विदर्भाच्या बाजूकडून मात्र ४ -५ अप्रतिम धबधबे पहायला मिळतात. या धबधब्याजवळ छोटेसे उद्यान आहे. मात्र आवशक सोयीसुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे नयनरम्य असूनही येथे पर्यटकांची संख्या तुलनेने कमी असते. या छोट्याशा बागेत विविध रंगांची फुलपाखरे पहायला मिळतात. धबधब्याजवळ पंचमुखी महादेवाचे मंदिर आहे. धबधबा पाहण्यासाठी नांदेडहून खासगी वाहनाने व एसटी महामंडळाच्या बसेसने जाता येते.

  • मुलांना स्वयंपाक कला शिकवा

    मुलांना स्वयंपाक कला शिकवा

    स्वयंपाक ही एक कला आहे. याचे ज्ञान प्रत्येक व्यक्तीला असणे आवश्यक आहे. या कलेचे ज्ञान नसेल तर अन्नासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून रहावे लागून नुकसानच जास्त होईल. पालकांनी लहानपणापासूनच मुलांना छोट्या-छोट्या गोष्टी करायला शिकवल्या पाहिजेत. मुलांचे लाड करण्याच्या ओघात त्यांना काम कसे सांगावे, अशा विचाराने त्यांचा अगदीच ‘बाबू’ करु नका. त्यामुळे मुल एका चांगल्या कलेपासून दूर राहते. जर आपल्या मुलाला स्वयंपाक करायला शिकवायचा असेल, तर काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्या लागतील; जेणेकरून मूल आपली सुरक्षितता लक्षात घेऊन स्वयंपाक करायला शिकू शकेल. यासाठी वेळ काढण्याची गरज नाही. जेव्हा तुम्ही स्वयंपाकघरात स्वयंपाक करीत असता, तेव्हा मुलांना तुमच्या देखरेखीखाली ठेवावे. हळूहळू तुम्हाला पाहताना मूल स्वतःच स्वयंपाक करायला शिकेल.

    जी मुले जेवायला नाखूष असतात त्यांना स्वयंपाक करताना तुमच्यासोबत ठेवल्याने त्यांच्यात अन्नाची आवड निर्माण होते. तुमचे मूल 4 ते 5 वर्षांचे असताना त्याला स्वयंपाकघरात आणणे सुरू करा. स्वयंपाक केल्याने मुलांचा बौद्धिक आणि शारीरिक विकास होण्यास मदत होते. मुलांना विविध प्रकारच्या भाज्या, धान्ये, फळे, मसाल्यांची माहिती मिळते. स्वयंपाक करताना त्यांना या सर्व गोष्टी दाखवत रहा. मुले स्वयंपाकघरात असताना भाज्या धुणे, सोलणे, कापणे, पिळणे यासारख्या अनेक गोष्टी शिकतात, जे त्यांच्यासाठी नवीन अनुभव असतात. यामुळे मुलांच्या अंगी स्वयंपाक बनविण्याची एक चांगली कला आपोआप विकसित होत जाते.

    स्वयंपाक बनविताना मोजमाप करून पदार्थ बनविल्याने पदार्थ रुचकर होतात. तशीच मुलांची गणितातील रुची वाढते. त्यांना अंकगणना चांगल्या प्रकारे करता येते. मुलांना जेवणाचे टेबल सजवायला शिकवा. ताट, ग्लास, वाट्या आणि चमचे ठेवण्याची योग्य जागा दाखवा. यामुळे त्यांच्यात व्यवस्थापनाचे गुण येतील. जेव्हा मूल किमान 14 वर्षांचे असेल, आणि त्याला विद्युत उपकरणांशी संबंधित खबरदारीची जाणीव असेल, तेव्हाच विद्युत उपकरणे वापरण्यास द्या.

  • सौंदर्यवृद्धीस पोषक पदार्थ

    सौंदर्यवृद्धीस पोषक पदार्थ

    जगातील प्रत्येक व्यक्तीला सुंदर दिसावे असे वाटते. यासाठी विविध प्रकारच्या सौंदर्य उत्पादनांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात. रसायनयुक्त सौंदर्यप्रसाधने उत्पादने तुम्हाला काही क्षणांसाठी सुंदर आणि तरुण बनवतात, यात शंका नाही, परंतु त्यांचा दीर्घकाळ वापर त्वचेसाठी धोकादायक ठरू शकतो. खरे तर, सौंदर्य उत्पादने त्वचेवर कार्य करतात; परंतु वास्तविकता अशी आहे की त्वचा आतून तरुण आणि सुंदर बनवणे महत्वाचे आहे. हे काम ‘कोलेजन’ हा घटक करतो. कोलेजन हे प्रथिन आहे. शरीरातील 30 टक्के प्रथिने ही कोलेजनपासून बनलेली असतात.
    कोलेजन त्वचा, स्नायू, हाडे आणि संयोजी ऊतींना आधार, ताकद आणि संरचना प्रदान करतात. जसजसे वय वाढत जाते, तसतसे शरीरातील ‘कोलेजन’ बनवण्याची शरीराची प्रवृत्तीही हळूहळू कमी होत जाते. त्यामुळे तुमच्या आहाराची काळजी घेणे तुमच्यासाठी खूप महत्वाचे आहे.

    कोलेजनचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि त्वचेचे वृद्धत्व रोखण्यासाठी कोलेजनयुक्त गोष्टींचे सेवन केले पाहिजे. आहारात अश्वगंधाचा समावेश करावा. ही एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याचे सेवन केल्याने वृद्धत्वाची लक्षणे टाळण्यास मदत होते.आवळा हा जीवनसत्व ‘सी’चा सर्वोत्तम नैसर्गिक स्रोत आहे. आवळा शरीरातील कोलेजन पातळी नैसर्गिकरित्या सुधारण्यास मदत करतो. हे मुक्त रॅडिकल्सपासून संरक्षण करते, ज्यामुळे वृद्धत्वाची चिन्हे निर्माण होतात. त्वचेला उजळपणा देण्यासोबत, खराब झालेल्या त्वचेला चमकदेखील देते. असेच तुळशीमध्येही अनेक गुणधर्म आढळतात. तुळशीमध्ये मुक्त रॅडिकल्सशी लढण्याची ताकद आहे. याच्या सेवनाने त्वचेतील कोलेजन वाढते.तूपामध्ये जीवनसत्व ‘ए’, ‘डी’ आणि ‘ई’ मुबलक प्रमाणात असते, जे निरोगी त्वचेसाठी आवश्यक असते. जीवनसत्व ‘ए’ कोलेस्टेरॉलच्या उत्पादनास प्रोत्साहन देते, जे त्वचा निरोगी आणि सुंदर बनवते. त्यात जीवनसत्त्वे असतात, जी वृद्धत्वाची लक्षणे कमी करतात आणि अकाली वृद्धत्व टाळण्यास मदत करतात.

  • प्रवासातील मळमळ त्रासदायकच

    प्रवासातील मळमळ त्रासदायकच

    प्रवासादरम्यान वाहनांमध्ये उलटी होण्याचा त्रास अनेकांना असतो. बस किंवा कारमधून प्रवास करताना अनेकदा मळमळ येते. त्यावर उपचार करण्याकडे वेळीच लक्ष दिले नाही, तर आपल्याबरोबरच प्रवासातील साथीदारांनाही प्रवासाचा आनंद घेता येत नाही. कारण असेही काही लोक असतात, ज्यांना दुसऱ्याला उलटी करताना पाहून मळमळ येते. जर आपणांस प्रवासाची आवड असेल, पण प्रवास करताना उलटीची भीती वाटत असेल तर काही सोप्या उपचारपद्धतींचा अवलंब करावा. त्या अस्वस्थता, उलट्या आणि मळमळ यासारख्या समस्यांपासून संरक्षण देतील. आपला प्रवास मजेशीर बनवतील. आपण जेव्हा प्रवासाला जाल तेव्हा अनारदाणा, हिंग डायजेस्टर सोबत ठेवा. उंच डोंगरावर मळमळ झाल्यास या गोष्टी आराम देतात. आपल्यासोबत लिंबूपाणी किंवा कोणताही सोडा देखील घेऊन जाऊ शकता. यामुळे मळमळ थांबेल. चिंताग्रस्त असताना पाण्यात लिंबू मिसळून प्यायल्याने उलट्यांपासून आराम मिळतो.

    प्रवासादरम्यान उलट्यांचा त्रास होत असेल तर जास्त वेळ खिडकीबाहेर पाहणे टाळा. यामुळे मेंदूला काही संकेत मिळू लागतात. मध्यवर्ती मज्जासंस्था गोंधळून जाते आणि उलट्या होतात. प्रवासादरम्यान फक्त हलके अन्नच खावे. अति अन्न खाल्ल्यानेही उलट्यांचा त्रास होऊ शकतो. फळांचे सेवन देखील करू शकता. आपण कार किंवा बसने प्रवास करत असाल, तर मागच्या सीटवर बसू नका. मध्यवर्ती बसा. शांत रहा. उलटीचा विचार अजिबात करु नका. मनात तशी भीतीही आणू नका. कधीकधी कल्पनेनेही उलटी होते. रिकामीपोटी, काहीही न खाता प्रवास करणेदेखील चुकीचे आहे. प्रवासात मोबाईल किंवा लॅपटॉपचा जास्त वापर करू नका.

  • केरळमधील मूगडाळीची आमटी

    केरळमधील मूगडाळीची आमटी

    साहित्य:
    अर्धा कप मूगडाळ, २ किंवा ४ लसणीच्या पाकळ्या, १ कप खोवलेला नारळ, ३ चमचे खोबरेल तेल, २ चमचे तूप, अर्धा चमचा जिरे, पाव चमचा हळद, गरजेप्रमाणे कढीपत्ता.

    कृती : कृती : एका जाड बुडाच्या भांडयात तूप गरम करुन घ्या. त्यात मूगडाळ तांबुस रंगाची होईपर्यंत भाजून घ्या. एका वेगळ्या भांड्यात 2 कप पाणी उकळवा. त्यात भाजलेली मूगडाळ घालून चांगली शिजवा. डाळ घट्ट झाली तर पाणी घालून थोडी पातळ करा. शिजलेली डाळ चांगली घोटून मग त्यात मीठ आणि हळद घालून चागली मिसळा. ओले खोबरे, जिरे आणि लसणीबरोबर वाटा. वाटलेले मिश्रण डाळीत घालून पाणी घालून मिसळा. डाळ एकजीव होईपर्यंत उकळू द्या. या डाळीला वेगळी फोडणी देत नाहीत. उाळ उकळली की गॅसवरुन खाली उतरुन त्यावर वरुन खोबरेल तेल आणि चुरलेला कढीपत्ता घालून चांगली मिसळून घ्या.डाळ तयार आहे.

  • दुग्धपदार्थ उद्योग

    दुग्धपदार्थ उद्योग

    जेवल्यावर थोडं तरी गोड खाण्याची इच्छा ही खूप जणांना होते. त्यात रोज वेगळा गोड पदार्थ हवा अशी मागणी असते. किमान मुंबईमध्ये आपण गल्लोगल्ली मिळाईची दुकाने बघतो. त्या दुकानांत रंगीबेरंगी, विविध चवीच्या मिठायांची रेलचेल असते. कोणती मिठाई घ्यावी, हा प्रश्न आपल्या प्रत्येकाच्या मनात निर्माण होतो; तर अशा दुधापासून बनवलेल्या पदार्थांचा उद्योग सुरू करुया.

    हा उद्योग सुरू करताना मुख्यतः तुम्हांला मुबलक प्रमाणात दूध आणि साखर यांची उपलब्धता घाऊक बाजारातून करून ठेवणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे आपण ज्या भागात मिठाईचे दुकान सुरू करणार आहोत त्या भागात कोणत्या राज्यातील मंडळी जास्त राहतात याचा अभ्यास करून जर आपण दुग्धपदार्थ उपलब्ध केले, तर येणारी मागणी ही वाढलेली असेल.

    या उद्योगासाठीची प्राथमिक गुंतवणूक ही रुपये 3 लाखांपर्यंत असते. हा उद्योग अगदी छोट्या स्वरुपात जरी सुरू करायचा झाला, तरी खवा बनविणारे यंत्र आणि फ्रीजर यांची आवश्यकता असतेच. किमान ५ कामगारांची गरज तुम्हांला हा उद्योग सुरू करण्यासाठी असते.

    दुग्धपदार्थ उद्योगाला सर्वच क्षेत्रात मागणी आहे. त्यामुळे आपण आपल्या उद्योगाला उपहारगृहे, सण – सोहळे, मॉल्स, बेकरी यांच्यासोबत जोडून घेऊ शकतो. जेणेकरून त्यांच्याकडून येणारी मागणी ही थेट आपल्याला मिळेल. आपल्या उद्योगाची आकर्षक जाहिरात करणे, उद्योगातील दुग्धपदार्थांचा दर्जा, चव सांभाळणे हे आपले कर्तव्य असते.

  • छापखाना व्यवसाय

    छापखाना व्यवसाय

    ‘प्रिंटिंग प्रेस’ म्हणजे सर्व प्रकारच्या कागदांवर मजकूर छापण्यासाठीचा छापखाना. हा व्यवसाय वर्षभर चालणारा असतो. वर्षभर अनेकजण लग्नपत्रिका, कार्यक्रमाच्या आमंत्रण पत्रिका, दिनदर्शिका, पुस्तके, वह्या इत्यादी प्रकारच्या वस्तुंची छपाई करुन घेत असतात. या व्यवसायासाठी लागणारा कच्चा माल, यंत्रसामग्री, जागा आणि इमारतीची संपूर्ण किंमत यावर हा व्यवसाय किती मोठा आहे हे ठरवले जाते. ग्रामीण भागात हा व्यावसाय लहान स्वरुपाचा असतो, तोच महानगरांमध्ये मोठ्या स्वरुपात असतो. हा व्यवसाय लहान आणि मोठा अशा दोन स्वरूपात सुरू करता येतो. यासाठी छपाई यंत्रे असावी लागतात.

    छोट्या यंत्रावर तासाला चारशे ते पाचशे नमुने छापता येतात. नवउद्योजकांना आणि बेरोजगारांना ग्रामीण भागात कमी भांडवलात उद्योग सुरू करण्यासाठी लहान प्रिंटिंग प्रेसचा व्यवसाय फायदेशीर आहे. ग्रामीण भागातील पोस्टल संस्था, ग्रामपंचायती, दुग्धव्यवसाय आणि सोसायट्यादेखील मोठ्या प्रमाणात मुद्रण केंद्रांचा वापर करतात. त्यांना हवी असलेली स्टेशनरी छापून १२ महिन्यांत दिली जाऊ शकते. यासोबतच लेटरहेड, व्हिजिटिंग कार्ड, लिफाफे, हँडबिल्स आदी स्टेशनरी छापून व्यावसायिकांना देता येते. यासह बिल-पुस्तके, ग्रामीण भागातील लोकांसाठी निमंत्रण पत्रिका, विविध कार्यक्रमांच्या जाहिरातींसाठी पेपर पॅम्प्लेट्स इत्यादींची छपाई सातत्याने होत असते.

    बेरोजगार तरुणांसाठी हा चांगला व्यवसाय आहे. कमी स्पर्धेमुळे उद्योगात व्यावसायिक फसवणूक कमी होते. जर तुम्ही उद्योग सुरू करणार असाल तर जवळपास एखादी औद्योगिक वसाहत असेल, शहरीकरण असेल, बाजारपेठ असेल, शोरूम्स, मॉल्स, दुकाने असतील किंवा शाळांसारख्या अनेक शैक्षणिक संस्था असतील तर तुम्ही हा व्यवसाय सुरू करावा. तुम्ही एक ते दोन लाखांच्या भांडवलात अशी प्रेस सुरू करू शकता. परिसरातील शाळा-महाविद्यालयांच्या प्रमुखांना भेटा. विविध नमुन्यांची स्टेशनरी छापून त्यांना हवे ते द्या. दुग्धव्यवसाय, सोसायट्या, पतसंस्था, महिला मंडळे, बचत गट, भिशी मंडळे, संस्था, ट्रस्ट यांच्या प्रमुखांना भेटून त्यांच्या छपाईचे काम घेऊ शकता. लग्नपत्रिका, निमंत्रण पत्रिका आणि व्हिजिटिंग कार्ड छापण्यासाठी स्वत:च्या या व्यवसायाची जाहिरात करा.

    स्वत: स्थानिक व्यावसायिकांना भेटून स्टेशनरी, व्हिजिटिंग कार्ड, हँडबिल आणि पावती पुस्तकांच्या छपाईसाठी ऑर्डर मिळवा. तुमच्या प्रेसजवळच्या औद्योगिक वसाहतींना भेट द्या. कंपनीच्या किंवा कारखान्याच्या विभागप्रमुखांना भेटा. त्यांच्या कारखान्याचे छपाईचे काम मिळवा. या व्यवसायात रबर शीट, चांगल्या दर्जाची रंगीत शाई, छोटी-मोठी साधने – जसे की हातोडा, कंपोझिंग स्टिक, गोंद, चिकट डिंक, लेटर प्रेस, ऑफसेट, बांधणी मशीन, प्रेस मशीन, कटिंग मशीन, पोर्टेटिंग सारखी यंत्रसामग्री आवश्यक असते. एखाद्या छापखान्यात काही दिवस काम करुन आपण यातील अनुभव घेऊ शकता. सुरुवातीला स्वत:ला पेलेल एवढे काम घेऊन ते इमानेइतबारे करावे. आपला व्यवसाय चांगली कमाई करुन देत असल्याचे लक्षात आल्यावर आपल्या आवाक्यात कामगार घेऊन काम करावे. यामुळे काम वाढून व्यवसायातही समृद्धी साधता येईल.

  • फरसबी शेती

    फरसबी शेती

    फरसबीची भाजी अनेकांना आवडते. फरसबी पुलावासह अनेक पदार्थांची लज्जत वाढवते. ही भाजी वेलवर्गीय आहे. ही रोपे नेहमीच्या रोपांप्रमाणेच वाढतात, म्हणून त्यांना कोणत्याही अन्य गोष्टींची आवश्यकता नसते. फरसबी अतिशय लवचिक असतात. ती सूर्यप्रकाशात आणि सावलीतही चांगली वाढतात. अर्धवट सूर्यप्रकाश मिळेल अशी जागा निवडा. फरसबी झुडूपवर्गीय नसल्याने या रोपांना कमी जागा लागते. सोयाबीनची वाढ करण्याचा आदर्श काळ म्हणजे मार्च किंवा एप्रिल. खूप उशीरा लागवड केल्याने त्यांना वाढण्यास आणि कापणीच्या हंगामासाठी तयार होण्यास योग्य वेळ मिळत नाही.

    फरसबी उत्तम निचरा असलेल्या पोषण-समृद्ध जमिनीत चांगली वाढते. फरसबीसाठी माती तयार करण्यासाठी कुंडीच्या मातीमध्ये बागेतील कंपोस्ट मिसळावे. सोप्या भाषेत सांगायचे, तर ते हवेतून नायट्रोजन खेचू शकतात. ते माती अधिक सुपीक बनवू शकतात. फक्त तुमच्या मातीत कंपोस्ट मिसळा. बिया पेरण्यापूर्वी रोपाला आधार देण्यासाठी तुमच्या जमिनीत आधारासाठी काठी रोवा. स्थापित करा. जसजसे फरसबीचे रोप परिपक्व होईल, तसतसे ते स्थापित काठीभोवती फिरेल. फरसबीचे बियाणे थेट जमिनीत एकमेकांपासून 9-12 इंच अंतरावर लावावे. 1-इंच खोल खड्डा खणून बियाणे घालावे. मातीने व्यवस्थित झाकून ठेवावे. उगवण प्रक्रियेस मदत करण्यासाठी बियाण्यास नियमितपणे 3-4 दिवस पाणी द्यावे. वाढीस समर्थन देण्यासाठी दर 2-3 दिवसांनी एकदा आपल्या झाडांना पाणी द्यावे.

    रोपाला जास्त पाणी देऊ नका. लागवडीच्या अवस्थेनंतर, काळजी घेण्याचा टप्पा येतो. बिया फुटू लागल्यानंतर आच्छादनाचा थर घाला. पालापाचोळा वापरावा. वाढीस चालना देण्यासाठी आपल्या झाडांना खत द्या. फरसबी नायट्रोजन-फिक्सिंग वनस्पती असल्याने फॉस्फरस आणि पोटॅशियम सारख्या इतर पोषक तत्वांनी समृद्ध असलेली खते वापरावीत. शेंगा सुकायला लागल्या की शेंगा वरून कापून काढा. कापणी करताना सावधगिरी बाळगा, कारण तुम्हाला झाडाचे नुकसान करायचे नाही. उच्च दर्जाचे फरसबीचे बियाणे घेऊन शेती करा.