मराठवाड्यातील बीड जिल्ह्यात वसलेले धारूर हे प्राचीन काळापासून व्यापारी देवाणघेवाणीचे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. या भागाचे रक्षण करण्यासाठी राष्ट्रकूटांनी येथे उभारलेला किल्ला त्या काळातील रणनीतीची आणि स्थापत्यकलेची साक्ष देतो. ‘महादुर्ग’ या नावाने ओळखला जाणारा हा गड साध्या दगडी रचनेत बांधला गेला असल्याने त्याला प्राचीन भारतीय किल्ल्यांच्या तटबंदीचे स्वरूप लाभले.
काळाच्या ओघात अनेक सत्ताधाऱ्यांनी या किल्ल्याला अधिक सक्षम बनवण्यासाठी बांधकामे केली. बहामनी साम्राज्याच्या उत्कर्षकाळात धारूरची व्यापारी प्रगती वेगाने वाढली आणि किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व अधिक दृढ झाले. बरीदशाहीच्या काळात धारूर, औसा, उदगीर आणि कंधार ही प्रमुख सुरक्षा केंद्रे मानली जात आहेत.
नंतर आदिलशाहीतील सरदार किश्वरखान लारीने जुन्या महादुर्गाचे दगड वापरून अधिक मोठा व भक्कम किल्ला उभारला. तोच आजचा ‘धारूर किल्ला’ म्हणून ओळखला जातो. मराठा इतिहासातही या किल्ल्याचा वेगळा ठसा उमटलेला दिसून येतो. पन्हाळगडाच्या संघर्षाच्या काळात शिवाजी महाराज व नेताजी पालकर यांच्यातील दुरावा निर्माण झाल्यानंतर नेताजी पालकर काही काळ याच किल्ल्यात वास्तव्यास होते, अशी ऐतिहासिक नोंद आढळते.
किल्ल्याला भेट देणाऱ्यांसाठी येथे अनेक आकर्षणस्थळे आहेत. अंबेजोगाई देवीचे प्राचीन मंदिर, लेणी, धर्मापुरीचा किल्ला आणि केदारेश्वर मंदिर ही परिसरातील महत्त्वाची स्थळे आहेत. किल्ल्यापर्यंत पोहोचणेही सोयीस्कर आहे. मुंबई व पुणे येथून धारूरसाठी थेट बससुविधा उपलब्ध आहे. गावातील प्राथमिक आरोग्य केंद्र व पोलिस ठाण्याच्या मागील भागातून किल्ल्याच्या प्रवेशमार्गाला जाता येते. पायी चढाईही करता येते आणि वाहनाने थेट किल्ल्याच्या दारापर्यंत जाण्याचीही व्यवस्था आहे.
धारूर किल्ल्याचा संपूर्ण परिसर शांत, ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य आहे. साधारण दोन ते तीन तासांत किल्ला पाहून होतो. इतिहास, पुरातत्त्व आणि जुने किल्ले यांमध्ये रस असणाऱ्यांसाठी धारूर किल्ला हा एक न चुकवण्यासारखा ठेवा आहे.
