जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या पटलावर भारताने एक मोठी झेप घेतली असून, भारत आता जगातील चौथी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनला आहे. जर्मनी आणि जपानसारख्या देशांना मागे टाकत भारताने हे स्थान मिळवले असले तरी, देशांतर्गत पातळीवर दरडोई उत्पन्न आणि बेरोजगारी ही दोन मोठी आव्हाने आजही कायम आहेत.
ताज्या आर्थिक आकडेवारीनुसार, भारताच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनाने नवा टप्पा गाठला आहे. अमेरिका, चीन आणि जर्मनीनंतर भारत आता चौथ्या स्थानी पोहोचला आहे. सेवा क्षेत्र, पायाभूत सुविधांवरील सरकारी खर्च आणि वाढता देशांतर्गत उपभोग यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेचा वेग सात टक्क्यांच्या आसपास राहिला आहे, जो जगातील इतर मोठ्या अर्थव्यवस्थांच्या तुलनेत सर्वाधिक आहे.
अर्थव्यवस्था मोठी होत असताना सामान्य भारतीयाच्या खिशात किती पैसे जात आहेत, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो. इथेच भारतासमोर मोठे आव्हान उभे आहे. देशाचा एकूण जीडीपी वाढत असला तरी, लोकसंख्येच्या अवाढव्य आकारामुळे दरडोई उत्पन्नाच्या बाबतीत भारत जागतिक क्रमवारीत अजूनही खालच्या क्रमांकावर आहे. अर्थव्यवस्थेतील वाढीचा फायदा समाजातील वरच्या दहा टक्के लोकांकडे अधिक एकवटला आहे, तर तळागाळातील सामान्य माणसाच्या उत्पन्नात महागाईच्या तुलनेत वाढ झालेली नाही. त्यामुळे ‘देश श्रीमंत होत आहे, पण सामान्य माणूस गरिबीशी झुंजत आहे असे चित्र पाहायला मिळत आहे.
चौथी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनूनही भारताला आपल्या तरुणांच्या हाताला काम देण्यात अपेक्षित यश मिळालेले नाही. शहरी भागातील सुशिक्षित बेरोजगारी आणि ग्रामीण भागातील अर्ध-बेरोजगारी हे चिंतेचे विषय आहेत. आयटी आणि टेक क्षेत्रात रोजगार उपलब्ध आहेत, पण त्यासाठी आवश्यक असलेले कौशल्य पदवीधर तरुणांकडे नसल्याने उद्योगांना मनुष्यबळ मिळत नाही आणि तरुणांना काम मिळत नाही. कृषी क्षेत्रावरील ताण कमी करण्यासाठी उत्पादन क्षेत्रात मोठ्या रोजगारांची गरज आहे, मात्र तिथे वाढीचा वेग अपेक्षेपेक्षा कमी आहे.
वाढत्या जीडीपीचा आणखी एक काळा पैलू म्हणजे महागाई. खाद्यपदार्थ आणि इंधनाच्या किमती वाढल्यामुळे मध्यमवर्गीयांची क्रयशक्ती कमी झाली आहे. दरडोई उत्पन्न कमी आणि खर्च जास्त अशी स्थिती निर्माण झाल्याने बचतीचे प्रमाण घटले आहे, ज्याचा परिणाम भविष्यातील गुंतवणुकीवर होऊ शकतो. भारताला केवळ ‘मोठी अर्थव्यवस्था’ न राहता ‘विकसित अर्थव्यवस्था’ बनायचे असेल, तर खालील बाबींवर लक्ष देणे गरजेचे आहे. लघु आणि मध्यम उद्योग हे सर्वाधिक रोजगार निर्माण करतात, त्यांना स्वस्त कर्ज आणि तंत्रज्ञान उपलब्ध करून देणे. शेतीवर अवलंबून असलेल्या पन्नास टक्के लोकसंख्येचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी प्रक्रिया उद्योगांना चालना देणे. मानवी विकास निर्देशांकात सुधारणा केल्याशिवाय दरडोई उत्पन्नातील वाढ शाश्वत ठरणार नाही. भारत जगातील चौथी आर्थिक महासत्ता होणे ही अभिमानास्पद बाब असली तरी, हे यश सर्वसमावेशक नाही. जोपर्यंत देशातील सामान्य माणसाचे उत्पन्न वाढत नाही आणि बेरोजगारीचा प्रश्न सुटत नाही, तोपर्यंत या जागतिक क्रमांकाचा थेट लाभ तळागाळापर्यंत पोहोचणार नाही.
