आंतरराष्ट्रीय प्रवास आणि जागतिक संबंधांच्या दृष्टिकोनातून भारतासाठी एक अत्यंत आनंदाची बातमी समोर आली आहे. जगभरातील देशांच्या पासपोर्ट शक्ती मोजणाऱ्या ‘हेनले पासपोर्ट इंडेक्स 2024’ च्या ताज्या अहवालानुसार, भारतीय पासपोर्टच्या मानांकनात लक्षणीय सुधारणा झाली आहे. आता भारतीय नागरिक जगातील पंचावन्न देशांमध्ये आगाऊ व्हिसा न घेता, म्हणजेच विना-व्हिसा किंवा ‘आगमनावर व्हिसा’ या सुविधेच्या आधारे थेट प्रवास करू शकणार आहेत. या निर्णयामुळे भारतीय पर्यटकांना आता परदेश प्रवासासाठी क्लिष्ट कागदपत्रांच्या प्रक्रियेतून मोठ्या प्रमाणात सुटका मिळाली असून, जागतिक स्तरावर भारताची प्रतिष्ठा उंचावल्याचे हे स्पष्ट निदर्शक आहे.
जागतिक मानांकनाचा विचार केल्यास, भारताने गेल्या वर्षाच्या तुलनेत मोठी भरारी घेतली आहे. मागील वर्षी भारतीय पारपत्र जागतिक क्रमवारीत पंच्याऐंशीव्या स्थानावर होते, मात्र यंदा भारताने पाच स्थानांची प्रगती करत ऐंशीवे स्थान मिळवले आहे. ही सुधारणा केवळ आकड्यांपुरती मर्यादित नसून, ती भारतीय नागरिकांना मिळणाऱ्या जागतिक स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे. पासपोर्टच्या शक्तीमध्ये झालेली ही वाढ हे दर्शवते की, अनेक देशांनी भारतीय पर्यटकांच्या विश्वासार्हतेवर शिक्कामोर्तब केले आहे, ज्यामुळे प्रवासातील जाचक अटी शिथिल झाल्या आहेत.
आशिया, आफ्रिका, ओशिनिया आणि मध्य पूर्वेतील अनेक देशांनी भारतीय पर्यटकांसाठी आपले दरवाजे उघडले आहेत. यामध्ये भूतान आणि नेपाळ या शेजारील देशांसोबतच थायलंड, मलेशिया, मॉरिशस, फिजी, आणि मालदीव यांसारख्या प्रसिद्ध पर्यटन स्थळांचा समावेश आहे. या देशांमध्ये जाण्यासाठी आता भारतीयांना दूतावासाच्या फेऱ्या मारण्याची गरज उरलेली नाही. ही सुलभता केवळ पर्यटन वाढवण्यासाठीच नव्हे, तर व्यवसाय आणि कौटुंबिक भेटींसाठी परदेशात जाणाऱ्या नागरिकांसाठीही एक मोठे वरदान ठरली आहे.
जागतिक स्तरावर तुलनात्मक आढावा घेतल्यास, सिंगापूरचे पासपोर्ट सध्या जगातील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट म्हणून अव्वल स्थानी विराजमान आहे. सिंगापूरच्या नागरिकांना जगातील तब्बल एकशे चौऱ्याण्णव देशांमध्ये विना-व्हिसा प्रवेशाची मुभा मिळते. सिंगापूर पाठोपाठ जपान, जर्मनी, फ्रान्स, इटली आणि स्पेन यांसारख्या युरोपीय देशांचे पारपत्रही अत्यंत प्रतिष्ठित मानले जाते, ज्यांना साधारणपणे एकशे ब्याण्णव ते एकशे त्र्याण्णव देशांमध्ये सहज प्रवेश मिळतो. भारत जरी सध्या या विकसित देशांच्या तुलनेत मागे असला, तरी भारताच्या क्रमवारीत होणारी सततची वाढ ही जागतिक अर्थव्यवस्थेत भारताचा वाढता प्रभाव अधोरेखित करते.
आर्थिक आणि राजकीय तज्ज्ञांच्या मते, भारतीय पासपोर्टच्या मूल्यात झालेली ही वाढ भारताच्या यशस्वी परराष्ट्र धोरणाचे आणि इतर राष्ट्रांशी असलेल्या सलोख्याच्या संबंधांचे फळ आहे. भारताची वाढती आर्थिक शक्ती आणि पर्यटनाच्या माध्यमातून होणारी परकीय चलनाची देवाणघेवाण यामुळे भविष्यात अमेरिका आणि युरोपीय संघातील देशही भारतीयांना अधिक सवलती देण्याची दाट शक्यता आहे. येणाऱ्या काळात व्हिसा-मुक्त प्रवेश देणाऱ्या देशांची संख्या शंभरी गाठू शकते, ज्यामुळे भारतीय नागरिकांचा जागतिक प्रवासाचा अनुभव अधिक सुसह्य आणि सन्मानजनक होईल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
