भारताचा महत्वाकांक्षी समुद्रयान प्रकल्प आता प्रत्यक्ष आकार घेत आहे. चेन्नई येथील राष्ट्रीय महासागर तंत्रज्ञान संस्थेच्या विशाल हॉलमध्ये या पाण्याखाली जाणाऱ्या यानाचे विविध भाग जोडले जात आहेत. आतापर्यंत समुद्राच्या खोल भागाबाबत भारत संशोधनासाठी इतर देशांवर अवलंबून होता. मात्र आता आपल्याकडेही स्वतःचं अत्याधुनिक यान असणार आहे. समुद्राच्या सुमारे सहा हजार मीटर खोलपर्यंत उतरण्याची क्षमता असलेल्या या यानामुळे समुद्रातील गूढ, अनोख्या जीवसृष्टीपासून ते खनिजसंपत्तीपर्यंत अनेक प्रश्नांची उत्तरं मिळू शकतील.
या प्रकल्पाचा मुख्य आधार असलेल्या मत्स्य सहा हजार या पाणबुडीची रचना अत्यंत सुक्ष्मतेने करण्यात येत आहे. पाणबुडीमध्ये बसणाऱ्या तिघा संशोधकांसाठी विशेष गोलाकार कक्ष तयार करण्यात आला आहे, ज्यामुळे खोल समुद्रातील प्रचंड दाब सहन करता येतो. सामान्य मोहिमेसाठी बारा तासांची क्षमता आणि आपत्कालीन परिस्थितीत छेचाळीस तासांची सुरक्षितता यामध्ये ठेवली आहे. समुद्राच्या इतक्या तळाशी अंधार, शून्याजवळील तापमान आणि प्रचंड दाब यांमध्ये हे यान कसे काम करेल, यासाठी अनेक दशकांच्या वैज्ञानिक अनुभवाचा आधार घेतला गेला आहे.
समुद्रयानाच्या आजूबाजूला केलेले कामही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पाणबुडीच्या बाहेरील आवरणाला अजून बळकटी देणे, नेव्हिगेशनसाठी आवश्यक संवेदक बसवणे, अंधारातही काम करणारे कॅमेरे जोडणे, समुद्रातील पाण्याचे नमुने गोळा करणारी साधने बसवणे अशा अनेक टप्प्यांचे काम सुरू आहे. संशोधकांच्या सुरक्षिततेला सर्वात जास्त महत्त्व दिले जात असल्याने प्रत्येक टप्प्यावर कठोर चाचण्या घेतल्या जात आहेत. प्रथम कमी खोल पाण्यात, मग मध्यम खोल भागात आणि शेवटी सहा हजार मीटरवर चाचण्या घेऊन यानाची क्षमता सिद्ध केली जाणार आहे.
या संपूर्ण प्रकल्पासाठी सरकारने चार हजार सत्तावन्न कोटी रुपयांचा भक्कम निधी दिला आहे. इतक्या मोठ्या रकमेच्या मदतीने समुद्रातील अभ्यासासाठी लागणाऱ्या साधनसामग्रीपासून ते आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या संशोधन सुविधांपर्यंत सर्वकाही उभारण्यात येत आहे. भविष्यकाळात समुद्रातील दुर्मिळ खनिजसंपत्ती, मौल्यवान धातू, ऊर्जा निर्मितीसाठी उपयोगी घटक, जैवविविधता आणि हवामान बदलांवर होणारे परिणाम यांच्या संशोधनात भारत मोठ्या प्रमाणात पुढे जाईल, अशी अपेक्षा आहे.
या प्रकल्पाचे यश केवळ वैज्ञानिक संशोधनापुरते मर्यादित राहणार नाही, तर भारताला महासागर संशोधनाच्या जागतिक पातळीवर नवी ओळख मिळवून देईल. विकसित देशांच्या तोडीस तोड तंत्रज्ञान असलेला भारत संपूर्ण जगाच्या समुद्र अभ्यासात मोठा वाटा उचलू शकतो. भविष्यात मत्स्य सहा हजारच्या आधारे आणखी प्रगत पाणबुड्या तयार करण्याची योजना आहे. यानामुळे समुद्राच्या तळाशी दडलेलं अनाकलनीय जग प्रथमच भारतीयांच्या नजरेसमोर येणार आहे आणि हीच या प्रकल्पाची खरी ताकद आहे.
