अरुणाचल प्रदेशमधील अतिदुर्गम आणि बर्फाच्छादित कामेंग विभागात भारतीय सेनेच्या गजराज कोरने एक अद्वितीय पाऊल उचलले आहे. समुद्रसपाटीपासून तब्बल सोळा हजार फूट उंचीवर सेनेने स्वतः विकसित केलेली देशी मोनोरेल प्रणाली उभारली आहे. हिमालयातील कठीण भूगोल, सतत बदलणारे हवामान आणि जवळपास अडथळ्यांनी भरलेले मार्ग यामुळे येथे पुरवठा पोहोचवणे नेहमीच आव्हानात्मक राहिले आहे. त्या पार्श्वभूमीवर ही मोनोरेल जणू सैनिकांसाठी नवी जीवनरेखा ठरत आहे.
या मोनोरेलचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती पूर्णपणे भारतीय लष्कराच्या अभियंता पथकानेच डिझाइन केली आहे. कोणत्याही बाह्य मदतीशिवाय उभा केलेला हा प्रकल्प सेनेच्या तांत्रिक सामर्थ्याचे प्रतिक मानला जात आहे. पर्वतांवरून उंचावर धावणारी ही मोनोरेल एकाच फेरीत तिनशे किलोपेक्षा अधिक वजन सहज वाहून नेऊ शकते. गोळाबारूद, इंधन, रेशन, अभियांत्रिकी साहित्य ते इतर सर्व हलविण्यासाठी ही प्रणाली नेमकीच बनवण्यात आली आहे.
कामेंग परिसरात अनेक चौक्या अशा आहेत जिथे रस्ते नाहीत, कधी बर्फवृष्टी तर कधी ढगाळ हवामानामुळे हेलिकॉप्टरही उतरत नाही. अशा परिस्थितीत मोनोरेलसारखी साधनं सैनिकांच्या अन्न-पाण्यापासून शस्त्रास्त्र पुरवठ्यापर्यंत प्रत्येक गरजेला आधार देतात. पर्वतांवरील अरुंद कड्या, खोल दऱ्या यामुळे ज्या मानवमार्गांनी सामान पोहोचवणे धोकादायक ठरते, त्या मार्गांवर मोनोरेल स्थिरपणे काम करते.
ही यंत्रणा हवामानाच्या कोणत्याही स्थितीत काम करण्यास सक्षम आहे. रात्र असो वा दिवस, बर्फ पडत असो, थंडीची लाट असो किंवा धुक्याने भरलेला प्रदेश मोनोरेल आपले काम सुरू ठेवते. तिला पुढे नेणाऱ्या व्यक्तीची गरजही भासत नाही. हे वैशिष्ट्य मालवाहतुकीची नियोजन-प्रक्रिया साखळी निर्बाध ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहे.
या मोनोरेलचा आणखी एक मोठा उपयोग म्हणजे जखमी सैनिकांना तातडीने सुरक्षित ठिकाणी हलवणे. काही ठिकाणी हेलिकॉप्टर उतरू शकत नाहीत, तर काही ठिकाणी पायाने किंवा खांद्यावरून जखमींची वाहतूक करणे प्राणघातक ठरू शकते. अशावेळी ही मोनोरेल जलद आणि सुरक्षित मार्ग देते. त्यामुळे सीमावर्ती भागातील बचावकार्याची गती वाढली आहे.
एकूणच, गजराज कोरची ही मोनोरेल केवळ तांत्रिक कामगिरी नाही तर ती भारतीय सैनिकांकरिता धैर्य, स्वावलंबन आणि दूरदृष्टी यांचे प्रतिक आहे. हिमालयातील दुर्गम आणि कठोर भूगोलात काम करणाऱ्या सैनिकांसाठी ही बदल घडवणारी घडामोड ठरत आहे. पुढील काळात ही प्रणाली लडाख, सिक्कीम किंवा इतर उच्च उंचीच्या भागांतही वापरण्याबाबत तज्ज्ञांमध्ये उत्सुकता दिसत आहे.
