स्वतंत्र बातमी

भारतातील महिलांच्या आरोग्यासमोर सध्या स्तन कर्करोगाचे सर्वात मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. या जीवघेण्या आजाराचे प्रमाण वेगाने वाढत असताना, त्याचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान होणे हेच बचावण्याचे मुख्य साधन मानले जाते. मात्र, एका नवीन वैद्यकीय अभ्यासातून असे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे की, सध्याची विखुरलेली तपासणी पद्धत निदानाच्या प्रक्रियेत मोठा अडथळा ठरत आहे. यावर उपाय म्हणून अभ्यासकांनी आता ‘एकात्मिक मूल्यांकन केंद्रे’ उभारण्याची आग्रही मागणी केली आहे. ही केंद्रे केवळ रुग्णालय नसून महिलांच्या आयुष्याला नवसंजीवनी देणारी महत्त्वाची साखळी ठरू शकतात, असे या अभ्यासात अधोरेखित करण्यात आले आहे.

विखुरलेल्या आरोग्य सुविधेमुळे निदानात होणारा विलंब सध्याच्या प्रचलित पद्धतीनुसार, एखाद्या महिलेला स्तनामध्ये गाठ किंवा तत्सम लक्षणे आढळल्यास तिला एका केंद्रातून दुसऱ्या केंद्रात चकरा माराव्या लागतात. प्रथम सामान्य डॉक्टरांचा सल्ला, त्यानंतर क्ष-किरण तज्ज्ञांकडे ‘मॅमोग्राफी’ किंवा ध्वनीलहरी तपासणी आणि त्यानंतर गाठीचा तुकडा काढून केल्या जाणाऱ्या ‘बायोप्सी’ चाचणीसाठी वेगळ्या प्रयोगशाळेत जावे लागते. या प्रक्रियेत अनेकदा पंधरा दिवसांपासून ते एका महिन्यापर्यंतचा वेळ वाया जातो. हा विलंब कर्करोगाला शरीरात अधिक पसरण्यासाठी पुरेसा असतो. अनेक रुग्ण या धावपळीला कंटाळून किंवा भीतीपोटी तपासणी मध्येच सोडून देतात, ज्यामुळे पुढे जाऊन परिस्थिती हाताबाहेर जाते.

ग्रामीण महिलांची आर्थिक आणि सामाजिक फरफट अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा भाग ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील महिलांच्या समस्यांवर प्रकाश टाकतो. या भागातील महिलांना प्रगत तपासणीसाठी मोठ्या शहरात यावे लागते. प्रवासाचा मोठा खर्च, मजुरीचे होणारे नुकसान आणि घरातील जबाबदाऱ्यांमुळे त्या तपासणीकडे दुर्लक्ष करतात. जेव्हा या महिला उपचारासाठी पोहोचतात, तेव्हा कर्करोग अनेकदा तिसऱ्या किंवा चौथ्या टप्प्यावर पोहोचलेला असतो. अशा प्रगत टप्प्यावर उपचार करणे केवळ कठीणच नसते, तर ते अत्यंत खर्चिक आणि वेदनादायी असते. वेगवेगळ्या ठिकाणच्या अहवालांमुळे निर्माण होणारी विसंगती ही निदानातील अचूकता कमी करण्यास कारणीभूत ठरते, असेही अभ्यासात स्पष्ट करण्यात आले आहे.

‘एकाच छताखाली सर्व’  या संकल्पनेची उपयुक्तता अभ्यासकांनी सुचवलेले ‘एकात्मिक मूल्यांकन केंद्र’ हे अशा ठिकाणी असावे जिथे एकाच दिवसात सर्व प्राथमिक तपासण्या पूर्ण होतील. यात क्लिनिकल तपासणी, प्रतिमाशास्त्रीय तंत्रज्ञान आणि ऊतींच्या नमुन्याची चाचणी या सर्व सुविधा एकाच छताखाली असणे अपेक्षित आहे. यामुळे रुग्णाचा वेळ वाचेल आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या समितीला एकत्रितपणे निर्णय घेणे सोपे जाईल. जर सर्व अहवाल एकाच ठिकाणी उपलब्ध झाले, तर तातडीने उपचार आराखडा तयार करून कर्करोगाला रोखण्यासाठी तातडीने पावले उचलली जाऊ शकतात. हे प्रतिमान पाश्चात्य देशात यशस्वी ठरले असून भारतातही त्याची अंमलबजावणी होणे काळाची गरज आहे.

मानसिक आधार आणि राष्ट्रीय आरोग्य धोरणात समावेशाची गरज कर्करोगाची शक्यता असणे हा कोणत्याही महिलेसाठी मोठा मानसिक धक्का असतो. अशा परिस्थितीत वेगवेगळ्या रुग्णालयांत फिरण्यामुळे त्यांचा मानसिक ताण अधिकच वाढतो. एकात्मिक केंद्रे उभारल्यास महिलांना एक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह वातावरण मिळेल, ज्यामुळे त्यांचा आरोग्य यंत्रणेवरील विश्वास वाढेल. अभ्यासकांच्या मते, केंद्र आणि राज्य सरकारने आपल्या राष्ट्रीय आरोग्य मोहिमेमध्ये अशा केंद्रांचा समावेश करणे आवश्यक आहे. जर सरकारने प्रत्येक जिल्ह्यात किमान एक असे केंद्र सुरू केले, तर हजारो महिलांचे प्राण वाचवणे शक्य होईल. ही गुंतवणूक केवळ आरोग्य क्षेत्रात नसून देशाच्या सशक्त मातृशक्तीसाठी उचललेले एक क्रांतिकारी पाऊल ठरेल.