भारताच्या आरोग्य क्षेत्रासमोर सध्या एक महाभयंकर वास्तव उभे ठाकले आहे. केंद्र सरकारच्या आरोग्य विभागाकडून प्राप्त झालेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, देशातील गर्भवती महिलांच्या आरोग्याची स्थिती अत्यंत नाजूक आहे. या अहवालात असे नमूद करण्यात आले आहे की, भारतातील साधारणपणे बावन्न टक्के गर्भवती महिला ‘रक्ताल्पता’ म्हणजेच ‘ॲनिमिया’ या गंभीर व्याधीने ग्रस्त आहेत. रक्तातील तांबड्या पेशींचे किंवा हिमोग्लोबिनचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा कमी होणे, ही समस्या आता केवळ वैयक्तिक राहिली नसून ती एक राष्ट्रीय आरोग्य आणीबाणी ठरत आहे. दर दोन गर्भवती महिलांमागे एक महिला रक्ताच्या कमतरतेशी झुंज देत आहे, ही बाब अत्यंत चिंताजनक मानली जात आहे.
कारणांचा सखोल आढावा आणि सामाजिक वास्तव रक्ताल्पतेची व्याप्ती इतकी वाढण्यामागे अनेक सामाजिक आणि आर्थिक घटक कारणीभूत आहेत. प्रामुख्याने भारतीय कुटुंबांमध्ये महिलांच्या आहाराकडे होणारे दुर्लक्ष हे सर्वात मोठे कारण आहे. ग्रामीण भागामध्ये दारिद्र्यामुळे सकस आणि लोहयुक्त आहार मिळत नाही, तर शहरी भागामध्ये चुकीच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि जीवनसत्त्वांचा अभाव यामुळे ही समस्या बळावत आहे. शरीरात लोहाचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे रक्ताची निर्मिती मंदावते. तसेच, महिलांमध्ये प्रसूतीमधील कमी अंतर आणि किशोरवयीन अवस्थेत होणारे विवाहामुळे शरीराची पूर्ण वाढ झालेली नसते, परिणामी गर्भधारणेच्या काळात रक्ताची ही कमतरता अधिक तीव्रतेने जाणवू लागते. अन्नातील पोषक घटकांचा अभाव आणि जंतू संसर्ग ही देखील यामागील महत्त्वाची कारणे आहेत.
माता आणि बालकाच्या जीवाला असणारा धोका गर्भवती मातेच्या शरीरातील हिमोग्लोबिन कमी असणे म्हणजे पोटातील बाळाच्या भविष्याशी खेळण्यासारखे आहे. हिमोग्लोबिन हे शरीरातील प्रत्येक पेशीला प्राणवायू पुरवण्याचे काम करते. जर मातेच्या रक्तामध्येच लोहाची कमतरता असेल, तर गर्भातील बाळाला पुरेसा प्राणवायू मिळत नाही. यामुळे बाळाची शारीरिक वाढ खुंटते, त्याचा मेंदूचा विकास व्यवस्थित होत नाही आणि जन्म घेताना बाळ अत्यंत अशक्त असते. धक्कादायक बाब म्हणजे, रक्ताल्पतेमुळे प्रसूती दरम्यान मातेच्या शरीरातून होणारा अतिरक्तस्त्राव हा माता मृत्यूचे सर्वात मोठे कारण ठरत आहे. जर रक्ताचे प्रमाण अत्यंत कमी असेल, तर प्रसूतीनंतर मातेचा हृदयविकाराने किंवा अवयव निकामी होऊन मृत्यू होण्याचा धोका अनेक पटींनी वाढतो.
सरकारी योजना आणि अंमलबजावणीतील त्रुटी केंद्र आणि राज्य सरकारकडून ‘ॲनिमिया मुक्त भारत’ सारख्या मोहिमांमार्फत दरवर्षी कोट्यवधी रुपये खर्च केले जातात. अंगणवाड्या आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमधून लोहयुक्त गोळ्यांचे वितरण केले जाते. मात्र, तरीही बावन्न टक्के हा आकडा कमी होताना दिसत नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे जनजागृतीचा अभाव आणि या गोळ्यांबाबत असलेल्या गैरसमजुती. अनेक महिला गोळ्यांच्या चवीमुळे किंवा त्यामुळे होणाऱ्या किरकोळ त्रासामुळे त्या घेणे टाळतात. केवळ औषधे वाटून ही समस्या सुटणार नाही, तर महिलांच्या ताटात सकस आणि चौरस आहार कसा येईल, यासाठी व्यापक सामाजिक चळवळीची गरज असल्याचे आरोग्य तज्ज्ञांनी अधोरेखित केले आहे.
प्रतिबंधात्मक उपाय आणि सामाजिक जबाबदारी या भीषण संकटातून बाहेर पडण्यासाठी केवळ आरोग्य विभागावर अवलंबून राहून चालणार नाही. घरगुती पातळीवर गर्भवती महिलांच्या आहाराची काळजी घेणे ही कुटुंबाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे. आहारात हिरव्या पालेभाज्या, खजूर, गुळ-शेंगदाणे, नाचणी, डाळिंब आणि लोहयुक्त धान्यांचा समावेश असणे अत्यंत आवश्यक आहे. तसेच, नियमितपणे हिमोग्लोबिनची तपासणी करणे आणि डॉक्टरांनी दिलेल्या सूचनांचे काटेकोर पालन करणे अनिवार्य आहे. जर आपण या बावन्न टक्के महिलांना वेळेवर उपचार आणि पोषण पुरवू शकलो, तरच आपण एक सुदृढ आणि सशक्त पिढी घडवू शकू. अन्यथा, रक्ताल्पतेचा हा विळखा देशाच्या भविष्याला अधिकच कमकुवत करत राहील.
