भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात मध्य रेल्वेने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि गौरवशाली टप्पा गाठला आहे. मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस ते देशाची राजधानी असलेल्या दिल्लीतील हजरत निजामुद्दीन स्थानकापर्यंत धावणारी राजधानी एक्स्प्रेस आता ‘ओढणे आणि ढकलणे’ या प्रगत तंत्रज्ञानावर आधारित धावू लागली आहे. ही प्रणाली वापरणारी ही देशातील पहिलीच लांब पल्ल्याची रेल्वेगाडी ठरली असून, यामुळे रेल्वे संचालनाच्या पारंपारिक पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. या नवीन तंत्रज्ञानामुळे प्रवासाचा वेग वाढण्यासोबतच तो अधिक सुरक्षित आणि प्रवाशांच्या वेळेची बचत करणारा ठरत आहे.
या प्रणालीचे कार्य अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. यामध्ये रेल्वेगाडीच्या सर्वात पुढे एक आणि सर्वात मागे एक अशी दोन शक्तिशाली इंजिने जोडलेली असतात. ही दोन्ही इंजिने एकाच वेळी कार्यरत होतात; ज्यामध्ये पुढचे इंजिन डब्यांना समोरून ओढते, तर मागचे इंजिन डब्यांना मागून प्रचंड वेगाने पुढे ढकलण्याचे काम करते. या दुहेरी शक्तीच्या समन्वयामुळे लोहमार्गावर गाडीला अत्यंत कमी वेळात उच्च वेग गाठता येतो. गती वाढवताना आणि ब्रेक लावताना या इंजिनांमधील संगणकीय ताळमेळ अत्यंत अचूक असतो, ज्यामुळे प्रवासादरम्यान डब्यांमध्ये हादरे जाणवत नाहीत.
मुंबई ते दिल्ली प्रवासादरम्यान कसारा आणि इगतपुरी यांसारख्या अत्यंत अवघड घाट विभागातून रेल्वेला प्रवास करावा लागतो. पारंपारिक पद्धतीने अशा ठिकाणी गाडीला अतिरिक्त इंजिने जोडण्यासाठी आणि नंतर ती काढण्यासाठी गाडीला थांबावे लागत असे. या प्रक्रियेत प्रवासाचे किमान पंधरा ते वीस मिनिटे वाया जात असत. मात्र, आता तंत्रज्ञानामुळे या अतिरिक्त इंजिनांची गरज पूर्णपणे संपली आहे. यामुळे घाटातील प्रवासाचा वेळ लक्षणीयरीत्या वाचला असून ‘मिशन रफ्तार’ या केंद्राच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांतर्गत रेल्वेचे संचालन अधिक कार्यक्षम झाले आहे.
या आधुनिक राजधानी एक्स्प्रेसचा सर्वाधिक लाभ मुंबई, नाशिक, जळगाव आणि भुसावळ यांसारख्या प्रमुख शहरांतील प्रवाशांना होत आहे. या सुधारित यंत्रणेमुळे रेल्वेचे वेळापत्रक अधिक काटेकोर झाले असून विलंबाची शक्यता कमी झाली आहे. देशाच्या राजधानीशी व्यापार, शिक्षण किंवा कामासाठी प्रवास करणाऱ्या लोकांसाठी ही जलद संपर्क व्यवस्था अत्यंत सोयीची ठरत आहे. गाडीचा प्रवेग वाढल्यामुळे मधल्या स्थानकांवरून सुटल्यानंतर गाडी पुन्हा वेगाने आपल्या मूळ गतीवर येते, ज्यामुळे एकूण प्रवास सुसह्य झाला आहे.
सध्याच्या सुधारित वेळापत्रकानुसार, ही गाडी दररोज दुपारी चार वाजता मुंबईहून निघून दुसऱ्या दिवशी सकाळी नऊ वाजून पन्नास मिनिटांनी दिल्लीला पोहोचते. परतीच्या प्रवासात ही गाडी दररोज दुपारी साडेचार वाजता निघून दुसऱ्या दिवशी सकाळी अकरा वाजून पंधरा मिनिटांनी मुंबईत दाखल होते. रेल्वे प्रशासनाच्या मते, हा यशस्वी प्रयोग भविष्यात देशातील इतर सर्व महत्त्वाच्या लांब पल्ल्याच्या गाड्यांवरही लागू केला जाण्याची दाट शक्यता आहे. यामुळे भारतीय रेल्वे आता जागतिक स्तरावरील वेगवान रेल्वे सेवांच्या पंक्तीत जाऊन बसली आहे.
