राष्ट्रीय महामार्गावरून प्रवास करताना वाहनचालक आणि प्रवाशांना टोलनाक्यांवरील लांबच लांब रांगांमुळे मोठ्या त्रासाला सामोरे जावे लागत होते. अनेकदा टोल भरण्यासाठी वाहने बराच वेळ थांबवावी लागत असल्याने प्रवाशांचा वेळ आणि वाहनांचे इंधन या दोन्ही गोष्टींचा प्रचंड अपव्यय होत असे. या प्रक्रियेमुळे प्रवासादरम्यान थकवा आणि मानसिक तणाव निर्माण होत असे. हाच तणाव कायमचा संपवण्यासाठी आणि प्रवाशांना अखंड प्रवासाचा अनुभव देण्यासाठी आता सरकारने उच्च तंत्रज्ञानावर आधारित नवीन ‘मुक्त वाहतूक प्रणाली’ देशभर राबवण्याचा निर्णय घेतला असल्याची माहिती वरिष्ठ सरकारी अधिकाऱ्यांनी दिली आहे.
या नवीन तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे आता वाहने टोलनाक्यावर क्षणभरही थांबवण्याची गरज भासणार नाही. यासाठी महामार्गावरील विशिष्ट ठिकाणी अत्यंत प्रगत आणि आधुनिक चित्रीकरण यंत्रे तसेच उच्च क्षमतेची संवेदक यंत्रणा बसवली जात आहे. ही यंत्रणा वेगाने धावणाऱ्या वाहनाच्या क्रमांकाची आणि त्याच्या मालकीची अचूक नोंद घेईल. त्यानंतर प्रवासाच्या अंतरानुसार ठराविक टोल शुल्क वाहनचालकाच्या बँक खात्यातून थेट आणि आपोआप वजा केले जाईल. यामुळे वाहनचालकांना खिडकीतून पैसे देणे किंवा रांगेत उभं राहून वाट पाहणे यांसारख्या कटकटींपासून पूर्णपणे स्वातंत्र्य मिळणार आहे.
केंद्रीय मंत्र्यांनी संसदेच्या सभागृहात या निर्णयाची घोषणा करताना सांगितले की, सध्या देशातील सुमारे दहा महत्त्वाच्या टोलनाक्यांवर या प्रायोगिक प्रणालीची यशस्वी चाचणी घेतली जात आहे. या चाचणीतून येणारे निष्कर्ष अतिशय समाधानकारक असून, पुढील एका वर्षाच्या कालावधीत ही संपूर्ण व्यवस्था देशभरातील प्रत्येक कानाकोपऱ्यातील महामार्गांवर लागू करण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. या क्रांतीकारी पावलामुळे टोलनाका परिसरात होणारी वाहतुकीची गुंतागुंत संपुष्टात येईल आणि वाहनांचा वेग प्रवासाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कायम राखता येईल.
या नव्या यंत्रणेचा मूळ उद्देश हा वाहनचालकांचा प्रवास केवळ वेगवानच नाही, तर अत्यंत सुलभ आणि सुरक्षित करणे हा आहे. सध्याच्या प्रणालीमध्ये अनेकदा रोख व्यवहारांमुळे किंवा टोल नाक्यावरील कर्मचाऱ्यांशी होणाऱ्या संवादामुळे विलंब होतो. मात्र, या नवीन व्यवस्थेत मानवी हस्तक्षेपाची कोणतीही गरज उरणार नाही. ही संपूर्ण प्रक्रिया संगणकीय आणि स्वयंचलित असल्याने व्यवहार अत्यंत पारदर्शक आणि त्रुटीविरहित राहतील. टोलच्या कक्षात वाहने अडकून पडल्यामुळे होणारे अपघात आणि गोंधळ यामुळे लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
सरकारी नियोजनानुसार, ही प्रणाली संपूर्ण देशात कार्यान्वित झाल्यानंतर सर्वसामान्य जनतेचा प्रवासाचा वेळ मोठ्या प्रमाणावर वाचणार आहे. वाहने न थांबता पुढे सरकत राहिल्यामुळे इंधनाची प्रचंड बचत होईल, ज्याचा थेट सकारात्मक परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि पर्यावरणावर होईल. महामार्गावरची वाहतूक अधिक प्रवाही झाल्यामुळे मालवाहतूक करणाऱ्या वाहनांनाही मोठा दिलासा मिळेल, ज्यामुळे व्यापाराला गती मिळेल. अशा प्रकारे, हे उच्च तंत्रज्ञान भारताच्या रस्ते वाहतूक क्षेत्रात एक नवीन आणि आधुनिक अध्याय लिहिण्यासाठी सज्ज झाले आहे.
