मुंबईच्या पूर्व उपनगरातील पर्यावरणाचा फुफ्फुस मानला जाणारा पवई तलाव सध्या जलपर्णीच्या विळख्यात पूर्णपणे गुदमरला आहे. एकेकाळी निळेशार पाणी आणि स्थलांतरित पक्षांचे माहेरघर असलेला हा तलाव आता एखाद्या मोठ्या मैदासारखा दिसू लागला आहे. तलावाच्या पृष्ठभागावर पसरलेल्या दाट हिरव्या थरामुळे पाण्याचे दर्शन दुर्मिळ झाले असून, या परिस्थितीने निसर्गप्रेमींमध्ये चिंतेचे वातावरण निर्माण केले आहे. प्रशासकीय अनास्था आणि नियोजनाचा अभाव यामुळे हा जलाशय आता शेवटच्या घटका मोजत असल्याची भीती व्यक्त होत आहे. स्थानिक नागरिकांनी ‘तलाव शोधा’ अशा आशयाचे फलक लावून प्रशासनाचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला असून, या समस्येने आता गंभीर स्वरूप धारण केले आहे.
या तलावाची जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आहे. येथे दुर्मिळ भारतीय मगरींचे वास्तव्य असून, विविध प्रकारचे मासे आणि पाणपक्षी येथे आश्रयाला येतात. मात्र, जलपर्णीच्या अफाट वाढीमुळे सूर्याचा प्रकाश तळापर्यंत पोहोचू शकत नाही, परिणामी पाण्यातील प्राणवायूची पातळी कमालीची खालावली आहे. यामुळे तलावातील जलचरांचा मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू होत असून, अन्नाच्या शोधात असलेल्या मगरींनाही आता मानवी वस्त्यांकडे धाव घ्यावी लागत आहे. या विळख्यामुळे तलावातील नैसर्गिक साखळी पूर्णपणे विस्कळीत झाली असून, पर्यावरणाचे न भरून येणारे नुकसान होत आहे. जर ही वनस्पती अशीच वाढत राहिली, तर पुढील काही वर्षांत तलावाचे रूपांतर एका निर्जीव दलदलीत होईल, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
महानगरपालिकेच्या कामकाज पद्धतीवर आता मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, जलपर्णी हटवण्यासाठी आणि तलावाच्या स्वच्छतेसाठी प्रशासनाने सुमारे नऊ कोटी नव्वद लाख रुपयांहून अधिक निधीची तरतूद केली होती. या कामासाठी ‘ट्रॅश क्लीनर’ सारख्या महागड्या यंत्रांचा वापर कागदावर दाखवला जात असला, तरी प्रत्यक्ष तलावाच्या काठावर परिस्थिती विदारक आहे. कोट्यवधी रुपये खर्च होऊनही तलावाची स्थिती सुधारण्याऐवजी अधिकच बिघडत चालली आहे. या खर्चाचा हिशोब आणि कामाचा दर्जा याची उच्चस्तरीय चौकशी व्हावी, अशी मागणी आता जोर धरू लागली आहे. दरवर्षी पावसाळ्यानंतर जलपर्णी काढण्याचे कंत्राट दिले जाते, मात्र ही केवळ तात्पुरती मलमपट्टी ठरत असून कंत्राटदारांचे खिसे भरण्याचा हा प्रकार असल्याची टीका नागरिक करत आहेत.
तलावाच्या या दयनीय अवस्थेचे मूळ कारण म्हणजे सभोवतालच्या परिसरातील अनधिकृत बांधकामे आणि उद्योगांमधून निघणारे सांडपाणी. पवई तलावाच्या आसपास असलेल्या अनेक गृहनिर्माण सोसायट्या आणि हॉटेलमधील सांडपाणी कोणतीही प्रक्रिया न करता थेट तलावात सोडले जाते. या सांडपाण्यामध्ये नायट्रेट आणि फॉस्फेट यांसारख्या घटकांचे प्रमाण जास्त असल्याने जलपर्णीला ते खत म्हणून उपयुक्त ठरते. जोपर्यंत प्रशासनाकडून हे दूषित पाण्याचे स्त्रोत पूर्णपणे बंद केले जात नाहीत, तोपर्यंत जलपर्णीमुक्त पवई तलावाचे स्वप्न अधुरेच राहणार आहे. सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प उभारण्याचे आश्वासन अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असून, त्याची अंमलबजावणी कधी होणार, हा प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहे.
पवई तलाव वाचवण्यासाठी आता व्यापक लोकचळवळ उभी राहत आहे. ‘सेव्ह पवई लेक’ या मोहिमेअंतर्गत तरुण पिढी आणि ज्येष्ठ नागरिक एकत्र आले आहेत. त्यांनी केवळ तक्रारी न करता, प्रत्यक्ष तलाव संवर्धनासाठी कृती आराखडा तयार करण्याची मागणी केली आहे. तलावाच्या सुरक्षेसाठी सीमाभिंत बांधणे, सीसीटीव्ही कॅमेरे लावणे आणि नियमितपणे पाण्याची गुणवत्ता तपासणे यांसारखे उपाय सुचवण्यात आले आहेत. मुंबईचा हा वारसा पुढच्या पिढीसाठी जतन करणे हे केवळ सरकारचेच नाही, तर प्रत्येक नागरिकाचे सामूहिक उत्तरदायित्व आहे. जोपर्यंत शासन आणि प्रशासन या प्रश्नावर ठोस आणि कायमस्वरूपी उपाययोजना करत नाही, तोपर्यंत हा लढा सुरूच ठेवण्याचा निर्धार निसर्गप्रेमींनी व्यक्त केला आहे.
