पुणे येथील फर्ग्युसन महाविद्यालयाच्या विस्तीर्ण मैदानावर दिनांक १३ ते २१ डिसेंबर या कालावधीत राष्ट्रीय पुस्तक न्यास आयोजित ‘पुणे पुस्तक महोत्सवाने’ यशाचे नवे शिखर सर केले आहे. नऊ दिवस चाललेल्या या ग्रंथोत्सवात पुणेकरांनी आपली वाचन संस्कृती जपल्याचे चित्र प्रकर्षाने दिसून आले. आयोजनकर्त्यांनी दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या नऊ दिवसांच्या काळात सुमारे साडेबारा लाख नागरिक आणि ग्रंथप्रेमींनी महोत्सवाला प्रत्यक्ष भेट दिली. या विशाल प्रतिसादामुळे महोत्सवात एकूण सुमारे पन्नास कोटी रुपयांची आर्थिक उलाढाल झाली आहे. मैदानावर सुमारे आठशे दालने उभारण्यात आली होती, जिथे लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वच वयोगटातील वाचकांनी पुस्तके खरेदी करण्यासाठी पहाटेपासून रात्रीपर्यंत गर्दी केली होती.
प्रकाशन विश्वाच्या आर्थिक बाजूचा विचार करता, या महोत्सवात लहान आणि मोठ्या प्रकाशकांमधील विक्रीची तफावत स्पष्टपणे अधोरेखित झाली. प्रस्थापित आणि मोठ्या प्रकाशकांच्या दालनांवर वाचकांचा ओढा अधिक असल्याचे दिसून आले, ज्यामुळे त्यांची दिवसाची विक्री एक लाख रुपयांच्याही पुढे गेली होती. याउलट, नवोदित आणि लहान प्रकाशकांना दिवसाकाठी सरासरी सात हजार ते दहा हजार रुपयांपर्यंतची विक्री करता आली. अनेक सहभागी प्रकाशकांनी असा अनुभव सांगितला की, काही लोकप्रिय आणि विशेष गाजलेल्या लेखकांच्या पुस्तकांच्या सर्व आवृत्त्या महोत्सवाच्या मध्यातच संपल्या, त्यामुळे वाचकांना रिकाम्या हाती परतावे लागले किंवा आगाऊ नोंदणी करावी लागली.
मराठी प्रकाशक विश्वातील ज्येष्ठ मार्गदर्शक आणि राजहंस प्रकाशनाचे संचालक डॉ. सदानंद बोरसे यांनी या उपक्रमाचे महत्त्व स्पष्ट करताना सांगितले की, अशा भव्य आयोजनामुळे समाजात पुस्तक वाचनाची एक नवी जाणीव आणि मोठी लाट निर्माण झाली आहे. त्यांच्या माहितीनुसार, महोत्सवात दररोज सरासरी सहा हजार ते सात हजार रुपयांच्या ग्रंथांची विक्री झाली. दुसरीकडे, मेहता पब्लिशिंग हाऊसने या महोत्सवाचा अत्यंत नियोजनबद्ध वापर केला. त्यांनी महोत्सवात सुमारे पन्नास हजार पुस्तकांच्या प्रतींची विक्री केली. केवळ विक्रीच नव्हे, तर साहित्याचा प्रचार करण्यासाठी त्यांनी महोत्सवाच्या ठिकाणी सुमारे पंचवीस विविध साहित्यिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे यशस्वी आयोजन केले, ज्याने वाचकांना आकर्षित केले.
या महोत्सवाचे एक लक्षवेधी वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकांनी स्वतः पुढाकार घेऊन केलेली ग्रंथविक्री. लेखक नितीन थोरात यांनी आपल्या तेरा कादंबऱ्यांच्या विशेष संचाची विक्री स्वतः दालनावर उपस्थित राहून केली. त्यांच्या या प्रयत्नाला वाचकांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला, ज्यामुळे त्यांची दैनंदिन विक्री चक्क एक लाख रुपयांपर्यंत पोहोचली. तसेच समर पब्लिकेशन्सच्या माध्यमातून युवा लेखक समर यांनी त्यांच्या पुस्तकांच्या सुमारे नऊ हजार ते दहा हजार प्रतींची विक्रमी विक्री केल्याचे नमूद केले. स्वतः लेखकच दालनात उपलब्ध असल्याने वाचकांना त्यांच्याशी संवाद साधता आला आणि स्वाक्षरीसह पुस्तके घेता आली, यामुळे खरेदीचा आनंद द्विगुणित झाला.
महोत्सवाच्या तांत्रिक आणि नाविन्यपूर्ण पैलूंवर प्रकाश टाकताना अखिल भारतीय मराठी प्रकाशक संघाचे अध्यक्ष राजीव बर्वे यांनी सांगितले की, यंदाच्या महोत्सवात तंत्रज्ञानाचा कल्पक वापर करण्यात आला होता. कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित ‘जिनी’ ही पुस्तक शिफारस प्रणाली प्रथमच वाचकांसाठी उपलब्ध करून देण्यात आली. या प्रणालीला विशेषतः तरुण पिढीकडून प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. या प्रणालीमुळे वाचकांना त्यांच्या आवडीनुसार नेमकी पुस्तके शोधणे सोपे झाले. महोत्सवाचा समारोप करताना असे दिसून आले की, कथा-कादंबऱ्यांसोबतच स्पर्धा परीक्षा, अध्यात्म आणि माहितीपर ग्रंथांनाही वाचकांनी मोठी पसंती दिली. जरी लहान आणि मोठ्या प्रकाशकांच्या विक्रीत फरक असला, तरी या महोत्सवाने मराठी प्रकाशन व्यवसायाला मोठी आर्थिक संजीवनी दिली आहे.
