स्वतंत्र बातमी

महाराष्ट्रासह देशातील विस्तीर्ण जलसंपदा आणि धरणांच्या सुरक्षेसाठी पुण्यातील केंद्रीय जल आणि ऊर्जा संशोधन केंद्राने महत्वाचे पाऊल उचलले आहे. पाण्याखालील गुंतागुंतीच्या संरचनांचे आणि भिंतींचे अचूक निरीक्षण करण्यासाठी केंद्राने ‘दूरस्थ संचलित वाहन’ म्हणजेच पाण्याखाली चालणाऱ्या एका अत्याधुनिक यंत्रणेचा विकास केला आहे. खडकवासला येथील केंद्रात या स्वदेशी बनावटीच्या यंत्रणेचे यशस्वी सादरीकरण करण्यात आले. या तंत्रज्ञानामुळे आता धरणांचे बांधकाम, जलविद्युत प्रकल्पांच्या अंतर्गत यंत्रणा आणि खोल पाण्यातील पुलांचा पाया यांची तपासणी करण्यासाठी मानवी जीवाला धोका पत्करून बुड्या मारणाऱ्यांची गरज उरणार नाही. केंद्राचे संचालक डॉक्टर प्रभातचंद्र यांनी या यशस्वी चाचणीनंतर देशाच्या जलसुरक्षा क्षेत्रात एका नवीन युगाचा प्रारंभ झाल्याची घोषणा केली आहे.

या यंत्रणेच्या कार्यपद्धतीचा विचार करता, हे एक प्रकारचे पाण्याखालील रोबोटिक वाहन आहे, जे जमिनीवर बसून संगणकाच्या साहाय्याने नियंत्रित केले जाते. खडकवासला येथील प्रदर्शनादरम्यान, या यंत्रणेने पाण्याखालील अंधारातही अत्यंत स्पष्ट चित्रीकरण करून दाखवले. धरणांच्या भिंतींना पडलेले सूक्ष्म तडे, साचलेला गाळ आणि पाण्याच्या प्रवाहामुळे होणारी झीज यांचे हे वाहन अचूक प्रतिबिंब टिपते. या यंत्रणेला बसवलेले विशेष दिवे आणि उच्च दर्जाचे कॅमेरे पाण्याच्या प्रचंड दाबातही विनाव्यत्यय काम करू शकतात. अचानक उद्भवणाऱ्या नैसर्गिक आपत्ती किंवा पुराच्या परिस्थितीत, जिथे मानवी पोहोच मर्यादित असते, तिथे हे तंत्रज्ञान तातडीने माहिती गोळा करून संभाव्य धोके टाळण्यासाठी मोलाची मदत करणार आहे.

डॉक्टर प्रभातचंद्र यांनी या तंत्रज्ञानाच्या व्याप्तीवर प्रकाश टाकताना सांगितले की, भारतातील अनेक धरणे जुनी झाली असून त्यांच्या अंतर्गत भागाची नियमित तपासणी करणे सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत निकडीचे आहे. विशेषतः जलविद्युत प्रकल्पांमधील पाण्याचे प्रचंड नळ आणि झडपा यांच्या कार्यक्षमतेवर संपूर्ण वीज निर्मिती अवलंबून असते. या यंत्रणेमुळे अशा संवेदनशील भागांची कोणतीही हानी न करता तपासणी करणे शक्य झाले आहे. यामध्ये वापरण्यात आलेली नियंत्रण प्रणाली आणि स्वयंचलित हालचालींचे तंत्रज्ञान हे पाण्याखालील अडथळ्यांना ओळखून आपला मार्ग निवडण्यास सक्षम आहे. यामुळे जलसंपदा विभागाला धरणांच्या देखभालीसाठी लागणाऱ्या वेळेत आणि खर्चात मोठी बचत करणे शक्य होईल.

हे तंत्रज्ञान केवळ संशोधनापुरते मर्यादित न ठेवता, त्याचा प्रत्यक्ष वापर जलविद्युत आणि सिंचन प्रकल्पांच्या शाश्वत व्यवस्थापनासाठी केला जाणार आहे. जलसंपदा सुरक्षित ठेवणे आणि पायाभूत सुविधांचे आयुष्य वाढवणे, हे या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. या स्वदेशी यंत्रणेमुळे आता परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व संपुष्टात येणार आहे. या उपकरणाच्या साहाय्याने गोळा केलेली माहिती ही अतिशय अचूक असल्याने, भविष्यातील दुरुस्तीचे नियोजन करणे प्रशासनाला सोपे जाणार आहे. यामुळे केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर देशभरातील धरणांच्या सुरक्षेचे ऑडिट करणे आता पूर्वीपेक्षा अधिक सुलभ आणि विश्वासार्ह होणार आहे.

केंद्राने विकसित केलेले हे वाहन पूर्णपणे भारतीय बनावटीचे असून, ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानाला यामुळे मोठी बळकटी मिळाली आहे. हे तंत्रज्ञान विकसित करताना तरुण संशोधकांचा मोठा सहभाग होता, जे या क्षेत्रातील नाविन्यपूर्ण कल्पनांना वाव देणारे आहे. आगामी काळात रोबोटिक्स, स्वयंचलित यंत्रणा आणि प्रतिमा प्रक्रिया या विषयांत शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी या केंद्रात नवीन संशोधनाच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या जाणार आहेत. भविष्यात या यंत्रणेमध्ये अधिक प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून तिला अधिक कार्यक्षम बनवण्याचे नियोजन आहे. हे संशोधन देशाच्या जलव्यवस्थापन प्रणालीला अधिक सुरक्षित आणि आधुनिक बनवण्यासाठी महत्वाचे ठरेल, अशी खात्री तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.