स्वतंत्र बातमी

पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्याचे वैभव असलेल्या आणि ब्रिटिशकालीन स्थापत्यशास्त्राचा नमुना मानल्या जाणाऱ्या ऐतिहासिक भादलवाडी तलावावर सध्या निसर्गचक्राचा एक विलक्षण आणि मनमोहक सोहळा रंगला आहे. हिवाळ्याच्या शीतल लहरींसोबतच ‘चित्रबलाक’ या देखण्या पक्ष्यांनी आपल्या विणीच्या हंगामासाठी या परिसरात मोठी लगबग सुरू केली आहे. तलावाच्या विस्तीर्ण जलसाठ्यात, पाण्याच्या मधोमध उभ्या असलेल्या आणि शत्रूंपासून सुरक्षा प्रदान करणाऱ्या काटेरी बाभळीच्या झाडांवर या पक्ष्यांनी आपली घरटी बांधण्यास प्रारंभ केला आहे. या पक्ष्यांच्या पंखांची मनमोहक हालचाल, त्यांचा विशिष्ट किलबिलाट आणि अन्नाच्या शोधात चाललेली धावपळ यामुळे संपूर्ण तलाव परिसर सध्या चैतन्याने आणि निसर्गाच्या रंगांनी न्हाऊन निघाला आहे. दरवर्षीप्रमाणे यंदाही या परदेशी पाहुण्यांनी सुरक्षित प्रजननासाठी भादलवाडीच्या या निसर्गरम्य परिसराची निवड करून त्याला आपले हक्काचे ‘प्रसूतिगृह’ मानले आहे.

निसर्ग नियमाप्रमाणे, दरवर्षी नोव्हेंबर आणि डिसेंबर महिन्यांच्या दरम्यान जेव्हा उत्तर भारतात थंडीचा कडाका वाढतो, तेव्हा अन्नाच्या आणि उबदार हवामानाच्या शोधात उजनी जलाशयाच्या विस्तीर्ण पाणलोट क्षेत्रात चित्रबलाक पक्ष्यांचे मोठ्या प्रमाणावर आगमन होते. सुदैवाने, यंदा या भागात समाधानकारक पाऊस झाल्यामुळे भादलवाडी तलावामध्ये मुबलक आणि स्वच्छ पाणीसाठा उपलब्ध आहे. हा पाणीसाठा आणि त्यातील मुबलक मासे या पक्ष्यांसाठी अत्यंत पोषक आहार ठरत आहे. सद्यस्थितीत शेकडो चित्रबलाक पक्ष्यांनी तलावातील नैसर्गिक बेटांसारख्या भासणाऱ्या झाडांवर आपल्या घरट्यांची उभारणी पूर्णत्वास नेली आहे. हे पक्षी केवळ वास्तव्यासाठीच येथे येत नाहीत, तर येथील शांतता आणि मानवी हस्तक्षेप कमी असलेला परिसर त्यांच्या प्रजननासाठी अत्यंत अनुकूल ठरतो, ज्यामुळे दरवर्षी त्यांच्या संख्येत सातत्याने वाढ होताना दिसत आहे.

प्रजननाच्या या नैसर्गिक आणि अत्यंत शिस्तबद्ध प्रक्रियेत नर आणि मादी पक्ष्यांचे अजोड सहकार्य आणि प्रेम पाहायला मिळते. सध्याच्या स्थितीनुसार, काही मादी पक्ष्यांनी आपली सुरक्षित घरटी पूर्ण करून त्यामध्ये आधीच अंडी घातली आहेत. नर आणि मादी हे दोन्ही पक्षी मिळून घरटे बांधण्यासाठी काड्या आणि गवत जमवण्यापासून ते अंड्यांचे उबवण करण्यापर्यंतची सर्व कामे अत्यंत जबाबदारीने वाटून घेताना दिसतात. अंड्यातून कोवळी पिले बाहेर आल्यानंतर त्यांचे ऊन, वारा आणि इतर हिंस्त्र प्राण्यांपासून रक्षण करणे हे या पक्षी दाम्पत्यासमोरचे मोठे आव्हान असते. जोपर्यंत या पिलांच्या पंखांत आकाशात उंच भरारी घेण्याइतपत पुरेसे बळ येत नाही आणि ते स्वतःचे अन्न स्वतः शोधण्यास सक्षम होत नाहीत, तोपर्यंत हे संपूर्ण पक्षी कुटुंब या तलावाच्या आश्रयाला राहते. पिलांचे उड्डाण शिक्षण पूर्ण झाले की, हे सर्व पक्षी आपल्या पुढील प्रवासासाठी या ठिकाणाहून समूह रूपाने प्रस्थान करतात.

भादलवाडी तलाव परिसर आता केवळ स्थानिक पर्यटन स्थळ न राहता, राज्यातील निसर्गप्रेमी आणि पक्षी निरीक्षकांसाठी एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र म्हणून नावारूपास येत आहे. या विस्तीर्ण जलाशयावर केवळ चित्रबलाकच आपले सौंदर्य उधळत नाहीत, तर त्यांच्या सोबतच डौलदार राखी बगळे, थवेच्या थवे असणारे पाणकावळे, लांब चोचीचे करकोचे, चिखलात अन्न शोधणारे शेकाट्या आणि विविध जातींचे परदेशी जलचर पक्षी येथे मोठ्या संख्येने विहार करताना आढळतात. विविधरंगी पक्ष्यांच्या या अद्भुत मेळ्यामुळे पुणे, सोलापूर, अहमदनगर आणि अगदी मुंबई-ठाण्यातूनही मोठ्या संख्येने निसर्गप्रेमी आणि व्यावसायिक छायाचित्रकार येथे भेट देत आहेत. पर्यटनाच्या या वाढत्या ओघामुळे स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होत असून, या ऐतिहासिक तलावाचे पर्यावरणीय आणि सामाजिक महत्त्व पूर्वीपेक्षा अधिकच अधोरेखित झाले आहे.

पक्षीतज्ज्ञांच्या सखोल निरीक्षणानुसार, भादलवाडी तलावाचा हा नैसर्गिक अधिवास चित्रबलाकांसाठी दक्षिण भारतातील सर्वात सुरक्षित आश्रयस्थानांपैकी एक आहे. गेल्या काही वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना केल्यास, यंदा या पक्ष्यांच्या आगमनाचा काळ आणि त्यांची वाढलेली संख्या हे पर्यावरण संतुलनाचे अत्यंत सकारात्मक संकेत मानले जात आहेत. तथापि, हा अमूल्य नैसर्गिक वारसा येणाऱ्या पिढ्यांसाठी टिकवून ठेवणे हे आपल्या सर्वांचे कर्तव्य आहे. तलावातील पाणी दूषित होणार नाही याची काळजी घेणे, पक्ष्यांचे नैसर्गिक निवारा असलेली बाभळीची आणि इतर झाडे तोडण्यापासून रोखणे तसेच पर्यटनाच्या नावाखाली पक्ष्यांना त्रास होणार नाही याची दक्षता घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. जर शासन आणि स्थानिक नागरिकांनी मिळून या नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे संवर्धन केले, तर भादलवाडी तलाव हे भविष्यात आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे पक्षी अभयारण्य म्हणून जगाच्या नकाशावर आपले स्थान निश्चित करेल, यात शंका नाही.