भारतीय रेल्वेने शाश्वत वाहतुकीच्या दिशेने एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले असून, देशातील पहिली हायड्रोजन इंधन तंत्रज्ञानावर आधारित ट्रेन लवकरच रुळावर धावण्यासाठी सज्ज झाली आहे. केंद्र सरकारच्या नेट झिरो कार्बन एमिशन या लक्ष्याला साध्य करण्यासाठी ही ट्रेन अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे. डिझेल इंजिनला निरोप देऊन पर्यावरणापूरक प्रवास घडवून आणणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.
सामान्यतः रेल्वे इंजिने डिझेल किंवा विजेवर चालतात. मात्र, हायड्रोजन ट्रेनमध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल्सचा वापर केला जातो. हे सेल्स हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्यातील रासायनिक प्रक्रियेतून वीज तयार करतात. या विजेचा वापर ट्रेन चालवण्यासाठी केला जातो. या प्रक्रियेत कार्बन डाय ऑक्साईडऐवजी केवळ पाण्याची वाफ बाहेर सोडली जाते. ही ट्रेन डिझेल इंजिनच्या तुलनेत अत्यंत शांत असते, ज्यामुळे ध्वनी प्रदूषणही कमी होते. रेल्वे मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, या पहिल्या हायड्रोजन ट्रेनची चाचणी हरियाणातील जिंद-सोनीपत या एकोणनव्वद किलोमीटरच्या मार्गावर घेतली जाणार आहे. या प्रकल्पासाठी आवश्यक असलेले हायड्रोजन उत्पादन केंद्रही जिंदमध्ये उभारण्यात येत आहे. सुरुवातीला वंदे भारत सारख्या प्रीमियम ट्रेन्सच्या धर्तीवर या तंत्रज्ञानाचा वापर छोट्या अंतराच्या गाड्यांसाठी केला जाईल.
भारतीय रेल्वे दरवर्षी कोट्यवधी लिटर डिझेलचा वापर करते. हायड्रोजन ट्रेनमुळे इंधनावरील खर्च कमी होईल आणि पर्यावरणाचे रक्षण होईल. ही ट्रेन ताशी एकशे चाळीस किलोमीटर वेगापर्यंत धावू शकते. एका पूर्ण टाकी हायड्रोजनवर ही ट्रेन सहाशे ते एक हजार किलोमीटरपर्यंतचा प्रवास करू शकते. या ट्रेनची रचना आणि इंजिनचे रूपांतरण भारतीय अभियंत्यांनी स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या मदतीने केले आहे, जे मेक इन इंडिया मोहिमेचे मोठे यश आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०७० पर्यंत भारताला कार्बनमुक्त करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. रेल्वे हे देशातील सार्वजनिक वाहतुकीचे सर्वात मोठे साधन असल्याने, त्यामध्ये हायड्रोजन इंधनाचा वापर करणे हा एक क्रांतिकारी बदल ठरेल. जर्मनी आणि चीननंतर अशा प्रकारचे तंत्रज्ञान वापरणारा भारत हा जगातील मोजक्या देशांपैकी एक ठरणार आहे.
हायड्रोजन ट्रेन सुरू करणे हे तांत्रिकदृष्ट्या मोठे यश असले तरी, त्यासमोर काही आव्हानेही आहेत. हायड्रोजन इंधनाचे उत्पादन आणि साठवणुकीचा खर्च सध्या डिझेलच्या तुलनेत अधिक आहे. देशभरात हायड्रोजन फिलिंग स्टेशन्स उभारण्यासाठी मोठी गुंतवणूक आवश्यक आहे. रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी विश्वास व्यक्त केला आहे की, भविष्यात तंत्रज्ञानाचा विस्तार झाल्यावर हा खर्च कमी होईल. आगामी काळात हेरिटेज रूट्सवर हायड्रोजन ट्रेन्स चालवण्याचा सरकारचा मानस आहे.
