केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने दहावी आणि बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी परीक्षा आणि उत्तीर्ण होण्याच्या निकषांबाबत काही अत्यंत महत्त्वाचे आणि कडक नवे नियम जाहीर केले आहेत. या नवीन नियमांनुसार, आता कोणत्याही विद्यार्थ्याला अतिरिक्त विषयाच्या गुणांचा आधार घेऊन ‘उत्तीर्ण’ घोषित केले जाणार नाही. शिक्षण मंडळाने स्पष्ट केले आहे की, यापुढे विद्यार्थ्यांना कोणताही अतिरिक्त विषय स्वतंत्रपणे घेण्याची मुभा दिली जाणार नाही. या निर्णयामुळे विद्यार्थ्यांना आता त्यांनी निवडलेल्या मुख्य विषयांवरच पूर्णपणे लक्ष केंद्रित करावे लागणार असून, त्या पाच मुख्य विषयांत प्राविण्य मिळवून उत्तीर्ण होणे अनिवार्य झाले आहे. या बदलामुळे विद्यार्थ्यांच्या एकूण निकालात पारदर्शकता आणि शैक्षणिक दर्जा राखला जाईल, असा विश्वास मंडळाने व्यक्त केला आहे.
मंडळाने सविस्तर माहिती देताना सांगितले की, दहावीची मुख्य परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना पुन्हा कोणताही स्वतंत्र अतिरिक्त विषय घेऊन परीक्षा देण्याची संधी मिळणार नाही. पूर्वी अनेक विद्यार्थी मुख्य विषयांतील अपयश झाकण्यासाठी किंवा टक्केवारी वाढवण्यासाठी सहाव्या किंवा अतिरिक्त विषयाचा आधार घेत असत. मात्र, आता ही पद्धत पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहे. शैक्षणिक गुणवत्तेचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि केवळ गुण मिळवण्यापेक्षा ज्ञानाला महत्त्व देण्यासाठी हा निर्णय घेण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांनी वर्षभर नियमितपणे वर्गात उपस्थित राहून आपल्या मुख्य विषयांचा सखोल अभ्यास करणे आणि त्या विषयांच्या मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करणे आता काळाची गरज बनली आहे.
नव्या नियमावलीत विद्यार्थ्यांना त्यांचे शैक्षणिक वर्ष वाचवण्यासाठी काही प्रमाणात दिलासा देणारी तरतूदही करण्यात आली आहे. जर एखादा विद्यार्थी मुख्य परीक्षेत एक किंवा दोन विषयांत अनुत्तीर्ण झाला, तर त्याला आपले वर्ष वाया जाऊ नये म्हणून तातडीने पुनर्परीक्षेची संधी दिली जाईल. ही संधी पुरवणी परीक्षा श्रेणी अंतर्गत उपलब्ध असेल. अशा विद्यार्थ्यांना संबंधित विषयात पुन्हा एकदा परीक्षा देऊन स्वतःला सिद्ध करता येईल आणि पुढील वर्गात प्रवेश मिळवता येईल. यामुळे विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक नुकसान टाळले जाईल आणि त्यांना आपल्या चुका सुधारण्याची एक संधी मिळेल, याची काळजी मंडळाने घेतली आहे.
मात्र, अभ्यासाकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या किंवा परीक्षेला गांभीर्याने न घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी नियम अधिक कठोर करण्यात आले आहेत. जर एखादा विद्यार्थी मुख्य परीक्षेत तीन किंवा त्यापेक्षा जास्त विषयांत अनुत्तीर्ण झाला किंवा तो परीक्षेला अनुपस्थित राहिला, तर त्याला पुढील वर्गात जाण्यासाठी पूर्णपणे अपात्र ठरवले जाईल. अशा विद्यार्थ्यांना संबंधित शैक्षणिक वर्षात कोणतीही विशेष सवलत किंवा फेरपरीक्षा देण्याची सुविधा मिळणार नाही. या कठीण परिस्थितीत त्या विद्यार्थ्यांना पुढील पूर्ण शैक्षणिक वर्षात सर्व विषयांचा पुन्हा नव्याने अभ्यास करावा लागेल आणि सर्व परीक्षा पुन्हा द्याव्या लागतील. विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यासाबाबत शिस्त आणि गांभीर्य निर्माण व्हावे, हाच या कठोर नियमामागील मुख्य हेतू आहे.
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने या व्यापक बदलांचे समर्थन करताना स्पष्ट केले की, जागतिक दर्जाची शैक्षणिक गुणवत्ता, शिस्त आणि सातत्य राखण्यासाठी हे पाऊल उचलणे आवश्यक होते. केवळ पळवाटा शोधून उत्तीर्ण होण्यापेक्षा, विद्यार्थ्यांनी विषयांचे सखोल ज्ञान आत्मसात करावे आणि शालेय मूल्यमापन प्रक्रियेचे काटेकोरपणे पालन करावे, अशी मंडळाची अपेक्षा आहे. या नियमांमुळे शिक्षण व्यवस्थेत अधिक स्पष्टता येईल आणि भविष्यात केवळ खऱ्या अर्थाने पात्र विद्यार्थीच उच्च शिक्षणाच्या स्पर्धात्मक वातावरणात पुढे जाऊ शकतील. पालकांनी आणि शिक्षकांनीही विद्यार्थ्यांना या नवीन नियमांची जाणीव करून देऊन त्यांना मुख्य विषयांच्या अभ्यासासाठी प्रोत्साहित करावे, असे आवाहन मंडळाने केले आहे.