देशात पावसाची भीषण तूट

१ ते १८ जूनदरम्यान देशात ४१% कमी पाऊस — एल निनो व कमकुवत अरबी वाऱ्यांमुळे मान्सून रखडला; शेती व पाणी नियोजनावर परिणाम

✍️ सह्याद्री मराठी वृत्तसेवा · 📅 १८ जून २०२५ · 📍 नवी दिल्ली · मुंबई

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या ताज्या आकडेवारीनुसार १ ते १८ जून दरम्यान देशात सरासरीपेक्षा ४१% कमी पाऊस नोंदवला गेला असून कोकण किनारपट्टीवर तब्बल ८३% तूट आहे; अरबी समुद्रातील कमकुवत बाष्पयुक्त वारे व एल निनोचा प्रभाव यामुळे मान्सून रखडल्याचे हवामान विभागाने स्पष्ट केले आहे.

४१%

देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस (१-१८ जून)

८३%

कोकण-गोवा विभागात पावसाची तूट — सर्वाधिक

४ जून

केरळमध्ये मान्सून आगमन — अद्याप सक्रिय नाही

४२.४ मिमी

प्रत्यक्ष पाऊस (अपेक्षित ७२.२ मिमी विरुद्ध)

देशभरातील पावसाची स्थिती

हवामानशास्त्र विभागाच्या आकडेवारीनुसार १ ते १८ जून दरम्यान देशात ७२.२ मिमी पाऊस अपेक्षित असताना प्रत्यक्षात केवळ ४२.४ मिमी पाऊस नोंदवला गेला — म्हणजे ४१% तूट. संपूर्ण जून महिन्यात साधारण १५०-२०० मिमी पाऊस अपेक्षित असताना सध्याची संथ गती चिंताजनक आहे.

वायव्य भारत — ८% तूट (तुलनेने इतर भागांपेक्षा बरी स्थिती)
मध्य भारत — तब्बल ६८% पावसाची तूट
पूर्व व ईशान्य भारत — ४२% तूट
दक्षिण द्वीपकल्पीय भाग — २२% तूट
केरळमध्ये ४ जून रोजी मान्सून आगमन, मात्र अद्याप पूर्ण सक्रिय नाही

“अरबी समुद्रातील बाष्पयुक्त वारे कमकुवत असणे आणि प्रशांत महासागरातील एल निनोचा वाढलेला प्रभाव ही मान्सून रखडण्याची प्रमुख कारणे आहेत.”
— भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD)

कोकण किनारपट्टीवर सर्वाधिक बिकट स्थिती

महाराष्ट्रातील सर्वात चिंताजनक स्थिती कोकण-गोवा प्रदेशात आहे. येथे साधारण १-१८ जून दरम्यान ३२७ मिमी पाऊस अपेक्षित असताना यंदा केवळ ५६.८ मिमी पाऊस नोंदवला गेला — तब्बल ८३% तूट. कोकणासारख्या सामान्यतः मुबलक पावसाच्या प्रदेशातील ही घट शेतकरी व नागरिकांसाठी अनपेक्षित धक्का आहे.

कोकण-गोवा — अपेक्षित ३२७ मिमी विरुद्ध फक्त ५६.८ मिमी पाऊस
नेहमी मुबलक पाऊस असलेल्या भागातही ८३% इतकी तीव्र घट
भातशेती व कोकणातील बागायती पिकांवर थेट परिणामाची भीती
पाणीसाठा व पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन प्रशासनासमोरील आव्हान
मान्सून सक्रिय होण्यासाठी आणखी काही दिवस प्रतीक्षा करावी लागणार

विभागनिहाय पावसाची तूट तक्ता

विभाग	पावसाची तूट	स्थिती
कोकण-गोवा	८३% तूट (अपेक्षित ३२७ मिमी)	अत्यंत गंभीर
मध्य भारत	६८% तूट	गंभीर
पूर्व व ईशान्य भारत	४२% तूट	चिंताजनक
देश सरासरी	४१% तूट (४२.४ / ७२.२ मिमी)	चिंताजनक
दक्षिण द्वीपकल्प	२२% तूट	मध्यम
वायव्य भारत	८% तूट	तुलनेने बरी
केरळ मान्सून आगमन	४ जून — वेळेत, मात्र संथ प्रगती	अंशतः सक्रिय

💡 हे जाणून घ्या

एल निनो मान्सूनला कसा कमकुवत करतो?

एल निनो ही प्रशांत महासागरातील पूर्व भागातील पाण्याचे तापमान असामान्यपणे वाढण्याची नैसर्गिक घटना आहे. यामुळे हवेच्या दाबाचे संतुलन बिघडते आणि भारतीय उपखंडाकडे येणारे मोसमी वारे कमकुवत होतात. साधारणतः एल निनो वर्षांत भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो, तर ला निना वर्षांत जास्त पाऊस पडतो. १९९७, २००२, २००९, २०१५ या एल निनो वर्षांत भारतात मोठी पावसाची तूट नोंदवली गेली होती. यंदाही एल निनोचा प्रभाव वाढल्याने अरबी समुद्रावरून येणारा ओलावा कमी झाला आहे, ज्यामुळे मान्सूनची प्रगती मंदावली आहे.

📝 सह्याद्री मराठी विश्लेषण

परिस्थितीचे महत्त्व

कोकणासारख्या नेहमी मुबलक पाऊस असलेल्या प्रदेशात ८३% तूट ही अत्यंत असामान्य घटना आहे. जून महिन्याची सुरुवात ही खरीप पेरणीसाठी महत्त्वाची असते, त्यामुळे या तुटीचा थेट परिणाम भात, सोयाबीन व कापूस यांसारख्या पिकांवर होऊ शकतो. वेळेत पाऊस न आल्यास अन्नधान्याच्या किमतींवरही दबाव येऊ शकतो.

मर्यादा व आव्हाने

हवामान अंदाज वर्तवणे अनिश्चित असते आणि मान्सून पुढील आठवड्यांत वेगाने भरून निघू शकतो किंवा आणखी रखडू शकतो. शेतकऱ्यांना घाईगडबडीत पेरणी न करण्याचा सल्ला देणे सोपे आहे, पण आर्थिक गरजांमुळे अनेक शेतकरी जोखीम घेतात. धरणांतील घटता साठा व पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन एकाच वेळी सांभाळणे प्रशासनासाठी कठीण काम आहे.

पुढे काय?

पुढील आठवड्यात मान्सून सक्रिय झाल्यास तूट काही प्रमाणात भरून निघू शकते, हवामान विभागाचे अंदाज सातत्याने तपासणे महत्त्वाचे आहे. शेतकऱ्यांनी अधिकृत हवामान सल्ल्याशिवाय पेरणी टाळावी. प्रशासनाने धरणांतील उपलब्ध पाणीसाठ्याचे काटेकोर नियोजन सुरूच ठेवणे आवश्यक आहे.