नवी दिल्लीतील अरवली जैवविविधता उद्यान केवळ हरितपट्टा नाही — ते दरवर्षी ३० लाखांहून अधिक लिटर पावसाचे पाणी साठवून दिल्लीला पुरापासून वाचवते, भूजल पुनर्भरण करते आणि वायुप्रदूषण नियंत्रणात मोलाची भूमिका बजावते, असे नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.
सहाशे ब्याण्णव एकरांवर पसरलेले अरवली जैवविविधता उद्यान दिल्ली प्रशासनाला दरवर्षी तीस लाख लिटरपेक्षा जास्त पावसाचे पाणी साठवण्यात साहाय्य करते. उद्यानातील दोन लाखांहून अधिक झाडे भूपृष्ठावर तीन लाख लिटरपेक्षा अधिक पर्जन्यजल राखून ठेवतात, ज्यामुळे शहरातील पुराचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
उद्यानातील वृक्षसंपदा जमिनीची धूप थांबवते, भूजल पातळीचे पुनर्भरण घडवून आणते आणि जमिनीवरून वाहणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचा वेग नियंत्रित ठेवते. अभ्यासकांनी इशारा दिला आहे की हे उद्यान संकुचित झाल्यास किंवा येथील झाडे नष्ट झाल्यास दिल्लीत पूर व जलसाठ्याच्या आपत्ती तीव्र होतील.
अरवली उद्यान हवेची गुणवत्ता सुधारण्यातही महत्त्वाचे योगदान देते. येथील झाडांमुळे दरवर्षी एकशे सव्वीस दशांश अठ्ठ्याण्णव टन प्रदूषक कण हवेतून काढले जातात. या पर्यावरणीय सेवेचे आर्थिक मूल्य सुमारे एक कोटी अठ्ठ्याण्णव लाख रुपये इतके आहे.
कार्बन साठवणुकीच्या बाबतीतही हे उद्यान राजधानीसाठी अत्यंत मोलाचे ठरते. सध्या येथील वृक्षसंपदा दरवर्षी आठ हजार तीनशे साठ टन कार्बन साठवून ठेवत असून त्याचे आर्थिक मूल्य अकरा कोटी चौतीस लाख रुपये आहे. वृक्षांच्या सतत वाढीमुळे अतिरिक्त एक हजार दोनशे छत्तीस टन कार्बन शोषला जात आहे.
- पर्जन्यजल साठवण दरवर्षी ३० लाख+ लिटर पावसाचे पाणी साठवण
- भूजल पुनर्भरण वार्षिक ३ लाख+ लिटर भूजल पुनर्भरण
- वायुशुद्धीकरण १२६.९८ टन प्रदूषक कण वार्षिक हटवणे — मूल्य ₹१.९८ कोटी
- कार्बन साठवण ८,३६० टन कार्बन — मूल्य ₹११.३४ कोटी
- धोक्याचा इशारा झाडे नष्ट झाल्यास पूर व जलसाठ्याच्या आपत्ती तीव्र होतील
| पर्यावरणीय सेवा | प्रमाण | आर्थिक मूल्य | स्थिती |
|---|---|---|---|
| पावसाचे पाणी साठवण | ३०+ लाख लिटर/वर्ष | — | सक्रिय |
| भूजल पुनर्भरण | ३+ लाख लिटर/वर्ष | — | सक्रिय |
| वायुप्रदूषण नियंत्रण | १२६.९८ टन/वर्ष | ₹१.९८ कोटी | सक्रिय |
| कार्बन साठवण (विद्यमान) | ८,३६० टन/वर्ष | ₹११.३४ कोटी | सक्रिय |
| अतिरिक्त कार्बन शोषण | १,२३६ टन/वर्ष | — | वृद्धी होत आहे |
अरवली जैवविविधता उद्यान हे नवी दिल्ली व राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात सहाशे ब्याण्णव एकरांवर विस्तारलेले एक संरक्षित हरित क्षेत्र आहे. दिल्लीचे हवामान उष्ण अर्ध-शुष्क, कोरडा हिवाळा आणि दमट उपोष्णकटिबंधीय स्वरूपाचे असून वार्षिक सरासरी ७७४.४ मि.मी. पाऊस पडतो — बहुतांश पाऊस जुलै ते सप्टेंबर या कालावधीत. या पार्श्वभूमीवर, शहराच्या पाणीसाठा व पूरनियंत्रणासाठी हे उद्यान अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. दिल्ली विद्यापीठाशी संलग्न सेंटर फॉर एन्व्हायर्नमेन्टल मॅनेजमेंट ऑफ डिग्रेडेड इकोसिस्टीम्स, जैवविविधता उद्यान उपक्रम, वित्त व व्यावसायिक अर्थशास्त्र विभाग आणि सत्यवती महाविद्यालय यांनी संयुक्तपणे या उद्यानाच्या पर्यावरणीय मूल्याचा अभ्यास केला आहे.
अरवली उद्यानावरील हा अभ्यास एक महत्त्वाचे सत्य अधोरेखित करतो — शहरातील हरित क्षेत्रे केवळ सौंदर्यासाठी नसतात, तर त्यांचे ठोस आर्थिक व पर्यावरणीय मूल्य असते. कार्बन साठवण, वायुशुद्धीकरण आणि पूरनियंत्रण या सेवांचे एकत्रित मूल्य कोट्यवधी रुपयांत आहे. मात्र शहरी विस्तारामुळे असे उद्याने सतत दबावाखाली येत आहेत. विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील समतोल साधताना अशा संशोधनांचा आधार धोरणनिर्मात्यांनी घेणे आवश्यक आहे.