कोयना धरणाच्या पाणी साठवणुक क्षमतेत घट

सातारा जिल्ह्यातील कोयना धरणात तब्बल ३५ टक्के गाळ साचल्याचे चिपळूणच्या पर्यावरण अभ्यासकांच्या शोध मोहिमेत उघड झाले आहे. यामुळे धरणाची पाणी साठवणूक क्षमता मोठ्या प्रमाणात घटली असून जलविद्युत निर्मितीवरही थेट परिणाम होण्याची भीती व्यक्त होत आहे. महाराष्ट्राच्या भविष्यातील जलनियोजनाच्या दृष्टीने हा अहवाल गंभीर इशारा देतो.

३५%

धरणात साचलेला गाळ

१

महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प धोक्यात

पाणी साठवणुकीवर गंभीर परिणाम

चिपळूणच्या अभ्यासक गटाने प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत अहवालानुसार, कोयना धरणात आतापर्यंत तब्बल पस्तीस टक्के गाळ साचला आहे. धरणाचा एक मोठा भाग गाळाने व्यापल्यामुळे पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडूनही प्रत्यक्षात उपयुक्त पाण्याचा साठा अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी होत असल्याचे या पाहणीत सिद्ध झाले आहे. गाळाच्या या वाढत्या प्रमाणामुळे भविष्यात राज्याला मोठ्या पाणीटंचाईला सामोरे जावे लागण्याची भीती व्यक्त होत आहे.

जलविद्युत निर्मितीला फटका

कोयना धरणावर महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प चालवला जातो. अभ्यासकांच्या मते, गाळाचे प्रमाण असेच वाढत राहिल्यास त्याचा थेट परिणाम वीज निर्मितीवर होणार आहे. धरणाच्या तळाशी असलेल्या मुख्य दरवाजांपर्यंत गाळ पोहोचल्यास वीज निर्मिती यंत्रणेमध्ये तांत्रिक बिघाड होऊ शकतात, ज्यामुळे संपूर्ण महाराष्ट्रातील वीज पुरवठ्याचे गणित बिघडण्याची तीव्र शक्यता निर्माण झाली आहे.

“हा केवळ एका धरणाचा प्रश्न नसून संपूर्ण पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या पर्यावरणाचा समतोल यावर अवलंबून आहे. वेळीच उपाय न केल्यास धरणाची उपयुक्तता झपाट्याने कमी होईल.”
— मुख्य अभ्यासक, चिपळूण पर्यावरण अभ्यासक गट

गाळ साचण्याची कारणे व तातडीचे उपाय

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमधून येणाऱ्या पाण्याबरोबर मोठ्या प्रमाणावर होणारी मातीची धूप आणि वृक्षतोड यामुळे धरणात गाळ साचण्याचा वेग वाढला आहे. पर्यावरण तज्ज्ञांनी या समस्येवर तातडीने उपाय सुचवले आहेत—

गाळ उपसा — आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून धरणातील साचलेला गाळ बाहेर काढणे
वृक्षारोपण — पाणलोट क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करून मातीची धूप रोखणे
कृती आराखडा — राज्य सरकारने अहवालाची दखल घेऊन तातडीने विशेष कृती आराखडा तयार करावा

समस्या	परिणाम	तीव्रता
३५% गाळ साचणे	पाणी साठवणूक क्षमता घट	गंभीर
मातीची धूप व वृक्षतोड	गाळ साचण्याचा वेग वाढतो	गंभीर
मुख्य दरवाजांपर्यंत गाळ	जलविद्युत यंत्रणेत बिघाड	संभाव्य धोका
उपयुक्त साठ्यात घट	पश्चिम महाराष्ट्रात पाणीटंचाई	भविष्यातील धोका

हे जाणून घ्या

पाणलोट क्षेत्र म्हणजे काय आणि त्याचा धरणाशी काय संबंध?

पाणलोट क्षेत्र म्हणजे धरणात येणाऱ्या पाण्याचे मूळ स्रोत असलेला भूभाग — पावसाचे पाणी ज्या डोंगर उतार व नद्यांमधून वाहत येते तो संपूर्ण परिसर. कोयना धरणाचे पाणलोट क्षेत्र सह्याद्रीच्या दाट वनाच्छादित पर्वतरांगांमध्ये पसरलेले आहे. या क्षेत्रात जेवढी जास्त वृक्षतोड होईल, तेवढी माती धुपून पाण्याबरोबर धरणात येते आणि गाळ साचतो. म्हणूनच पाणलोट क्षेत्राचे संरक्षण हे धरणाचे आयुष्य वाढवण्याचा सर्वात मूलभूत उपाय मानला जातो.

सह्याद्री दृष्टिकोन

महाराष्ट्राच्या जीवनधमनीला धोका — दखल घेणार का?

कोयना धरण म्हणजे केवळ एक जलाशय नाही — ते महाराष्ट्राच्या पिण्याच्या पाण्याचे, शेतीचे आणि वीज निर्मितीचे एक अपरिहार्य स्तंभ आहे. चिपळूणच्या अभ्यासकांनी दिलेला ३५ टक्के गाळाचा आकडा केवळ तांत्रिक माहिती नाही, तो एक तातडीचा इशारा आहे.

दुर्दैवाने, महाराष्ट्रात धरणांच्या देखभालीचा आणि गाळ उपशाचा प्रश्न अनेक वर्षांपासून दुर्लक्षित राहिला आहे. शासनाने या अहवालाची केवळ नोंद न घेता तातडीचा कृती आराखडा तयार करणे ही काळाची गरज आहे. पाणलोट क्षेत्रातील वृक्षतोड रोखण्यासाठी कठोर कायदा आणि गाळ उपशासाठी भरीव निधी — या दोन गोष्टी झाल्या नाहीत, तर कोयनेची क्षमता आणखी घटत राहील आणि भावी पिढ्यांना त्याचे परिणाम भोगावे लागतील.