आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील लष्करी क्षमतेचे मोजमाप करणाऱ्या ‘ग्लोबल एअर पावर रँकिंग २०२६’ च्या ताज्या अहवालात भारतीय हवाई दलाने थेट चीनला मागे टाकले आहे. ‘वर्ल्ड डायरेक्टरी ऑफ मॉडर्न मिलिट्री एअरक्राफ्ट’ या जागतिक संस्थेने जाहीर केलेल्या यादीत भारताने अव्वल सहा देशांमध्ये स्थान मिळवले असून आशिया खंडातील सर्वात प्रबळ हवाई दल म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली आहे.
६
भारतीय हवाई दलाचा जागतिक क्रमांक
६९.४
भारताचा एकूण टीव्हीआर (TVR) गुणसंख्या स्कोर
१०३
पाहणी केलेले एकूण देश
४८,०८२
तपासलेली एकूण लष्करी विमाने
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
जागतिक हवाई शक्ती क्रमवारीत भारतीय हवाई दलाने चीनला मागे टाकत सहावे स्थान पटकावले आहे. विमानांची संख्या, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि लॉजिस्टिक सपोर्टच्या बळावर भारताने जागतिक स्तरावर आपला प्रभाव सिद्ध केला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
‘वर्ल्ड डायरेक्टरी ऑफ मॉडर्न मिलिट्री एअरक्राफ्ट’ (WDMMA) या संस्थेने जगभरातील १०३ देशांच्या १२९ लष्करी हवाई युनिट्सचा सखोल अभ्यास करून ही अधिकृत क्रमवारी जाहीर केली आहे.
तात्कालिक परिणाम
भारताच्या या यशामुळे आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील लष्करी शक्तीचा समतोल बदलला आहे. भारतीय संरक्षण दलांचा आत्मविश्वास दुणावला असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची सामरिक पत वाढली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
संरक्षण मंत्रालय आणि केंद्र सरकारने भारतीय हवाई दलाच्या आधुनिकीकरणासाठी घेतलेले धोरणात्मक निर्णय यशस्वी ठरल्याचे स्पष्ट झाले आहे. भविष्यात स्वदेशी बनावटीच्या विमानांच्या निर्मितीला अधिक वेग देण्याचे प्रशासनाचे उद्दिष्ट आहे.
रँकिंग निश्चितीची जटिल पद्धत आणि निकष
‘WDMMA’ संस्थेकडून केवळ विमानांच्या संख्येचा विचार न करता हवाई दलाच्या एकूण मारक क्षमतेचे मूल्यमापन केले जाते. या प्रक्रियेत लढाऊ विमानांचा दर्जा आणि आधुनिकीकरणाला सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते.
- हल्ल्याची आणि बचावाची तयारी, लॉजिस्टिकल सपोर्ट या बाबी तपासल्या जातात.
- सर्व आकडेवारीच्या अचूक गणितीय प्रक्रियेनंतर हवाई दलाला ‘ट्रू-व्हॅल्यू रेटिंग’ (TVR) दिले जाते.
जागतिक यादीतील देशांची स्थिती आणि भारताचे स्थान
जागतिक क्रमवारीच्या यादीत अमेरिकन हवाई दलाने २४२.९ गुणांसह अव्वल स्थान मिळवले आहे. अमेरिकेच्या नौदल, लष्कर आणि मरीन कॉर्प्सचा यादीत वरचा क्रमांक लागतो. रशियन हवाई दल तिसऱ्या क्रमांकावर स्थिर आहे. भारतीय हवाई दलाने ६९.४ गुणांसह सहावा क्रमांक मिळवत चीनच्या ६३.८ गुणांच्या हवाई दलाला सातव्या क्रमांकावर ढकलले आहे. भारता शेजारील इतर देशांचा विचार करता जपान आठव्या तर इस्रायल नवव्या क्रमांकावर आहे. पाकिस्तानचे हवाई दल ४६.३ गुणांसह थेट अठराव्या क्रमांकावर फेकले गेले आहे. बांग्लादेशचे हवाई दल ८३ व्या क्रमांकावर असून सर्वात खालच्या स्थानावर इराणचे लष्करी हवाई दल आहे. भारताच्या या कामगिरीने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
“भारताचे हे यश केवळ विमानांच्या संख्येचे नसून आपल्या वैमानिकांचे कौशल्य आणि आधुनिक युद्धतंत्राची पोचपावती आहे. यामुळे भारताची संरक्षण सज्जता सिद्ध होते.
— संरक्षण क्षेत्र अभ्यासक- अमेरिकन हवाई दल २४२.९ गुणांसह जागतिक क्रमवारीत अव्वल स्थानावर.
- पाकिस्तानचे हवाई दल ४६.३ गुणांसह अठराव्या क्रमांकावर.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| भारतीय हवाई दल | ६९.४ गुण मिळवून जागतिक क्रमवारीत चीनच्या पुढे | नोंदवले |
| चिनी हवाई दल | ६३.८ गुणांसह यादीत सातव्या स्थानावर घसरण | नोंदवले |
| अमेरिकन हवाई दल | २४२.९ गुणांसह जगातील पहिल्या क्रमांकाचे हवाई दल | कार्यरत |
| पाकिस्तानी हवाई दल | ४६.३ गुणांसह जागतिक क्रमवारीत अठराव्या स्थानावर | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
हवाई दलाचे आधुनिकीकरण आणि पुढील पावले?
गेल्या काही वर्षांत भारताने आपल्या हवाई दलाच्या आधुनिकीकरणावर भर दिला आहे. राफेल लढाऊ विमानांचा ताफ्यात झालेला समावेश आणि स्वदेशी बनावटीच्या ‘तेजस’ विमानांची वाढती संख्या यामुळे भारताची ताकद वाढली. चीन सातत्याने आपल्या सीमेवर विमानांची संख्या वाढवत सराव करत होता. विमानांच्या एकूण संख्येत चीन भारतापेक्षा पुढे असला तरीही भारतीय हवाई दलाचा गुणात्मक दर्जा आणि युद्धाचा प्रदीर्घ अनुभव सरस ठरला आहे. भारतीय हवाई दल आता पुढील टप्प्यात आधुनिक फिफ्थ जनरेशन अत्याधुनिक लढाऊ विमाने (AMCA) विकसित करण्याच्या कामावर लक्ष केंद्रित करत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन संरक्षण विभागाने सीमा सुरक्षा दलांना अधिक बळकट करण्याचे नियोजन सुरू केले आहे. हवाई हद्दीच्या सुरक्षेसाठी आधुनिक रडार यंत्रणा आणि क्षेपणास्त्र यंत्रणांची तैनात प्रक्रिया अधिक वेगवान करण्यात येत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर संरक्षण क्षेत्रातील कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये तेजी पाहायला मिळत आहे. स्वदेशी संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातील उद्योगांना नव्या ऑर्डर मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम राष्ट्रप्रेमाची भावना वाढवण्यात झाला आहे. देशाच्या सीमा सुरक्षित असल्याची खात्री पटल्याने नागरिकांमध्ये सुरक्षिततेची आणि आत्मविश्वासाची भावना निर्माण झाली आहे.
तरुण आणि संरक्षण क्षेत्रातील विद्यार्थी
तरुण आणि संरक्षण क्षेत्रातील विद्यार्थी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून हवाई दलात करिअर करण्याच्या संधी वाढल्या आहेत. संरक्षण तंत्रज्ञान क्षेत्रात संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना नवीन प्रकल्प मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
जागतिक हवाई दलाच्या क्रमवारीत भारताने चीनवर मिळवलेली मात ही भारतीय संरक्षण धोरणाची यशाची पावती आहे. आधुनिक युद्धे केवळ विमानांच्या संख्येवर जिंकता येत नाहीत, हे या मानांकनाने स्पष्ट केले आहे. भारतीय वैमानिकांचे उत्कृष्ट प्रशिक्षण, कठीण भौगोलिक परिस्थितीत उड्डाण करण्याचा अनुभव आणि तांत्रिक सज्जता यामुळे भारताने हे मानांकन मिळवले. पूर्व लडाख आणि प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर चीनकडून निर्माण केल्या जाणाऱ्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी हे रेटिंग भारताचे मनोधैर्य उंचावणारे ठरेल. भारताने आता आत्मनिर्भरतेचा मार्ग स्वीकारून देशांतर्गत तंत्रज्ञान विकासाला अधिक गती देणे आवश्यक आहे. ही कामगिरी देशाच्या सुरक्षित भविष्याची हमी देते.