सह्याद्री मराठी वाहिनी

Author: सह्याद्री मराठी वृत्त

  • आले शेती

    आले शेती

    आले हे आरोग्यदायी मसाल्यांपैकी एक आहे. आले पदार्थाची चव वाढवते, शिवाय हे आरोग्यदायी आहे. आल्याचा वापर मसाला, औषध, सौंदर्यवर्धक म्हणून केला जातो. हिवाळ्यात खोकला, सर्दी इत्यादींवरही याचा वापर होतो. आल्याचे तेल आणि पावडर औषधांमध्येही वापरले जाते.

    आल्याची शेती हा शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर व्यवहार असून त्याच्या लागवडीत प्रचंड उत्पादन क्षमता आहे. अधिक फायदेशीर शेती करायची असेल, तर आले शेती हा एक चांगला पर्याय आहे. भारत देश हा आल्याचा प्रमुख उत्पादक आहे. कर्नाटक, ओरिसा, आसाम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश आणि गुजरात ही भारतातील प्रमुख आले उत्पादक राज्ये आहेत. महाराष्ट्रात आल्याची शेती छत्रपती संभाजीनगर आणि सातारा जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात होते. आले ही उष्ण आणि दमट हवामानात वाढणारी वनस्पती आहे. आल्याच्या झाडाला वाढीदरम्यान जास्त पाणी लागते, तर काढणीवेळी कोरडे हवामान आवश्यक असते.

    आले निर्यातीत भारताचा जगात सातवा क्रमांक लागतो. दक्षिण-पश्चिम आणि ईशान्य भारतातील काही भाग आले उत्पादनासाठी सर्वात योग्य आहेत. येथील उष्ण आणि दमट हवामान, सरासरी पर्जन्यमान व माती आले लागवडीसाठी योग्य आहे.

    वालुकामय, चिकणमाती, लाल किंवा लॅटराइट माती आले पिकासाठी योग्य आहे. पाण्याचा चांगला निचरा होणाऱ्या जमिनीवर आल्याची चांगली वाढ होते. भारतात वेगवेगळ्या हंगामात आल्याची लागवड केली जाते. दक्षिण भारतात मार्च-एप्रिलमध्ये पेरणी केली जाते. आले पीक परिपक्व होण्यासाठी सुमारे 8 ते 9 महिने लागतात. शेत तयार करण्यासाठी दोनदा तिरपी नांगरणी करून जमीन सपाट करावी. सिंचनाच्या सोयीनुसार आणि पेरणीच्या पद्धतीनुसार तयार केलेले शेत लहान वाफ्यांमध्ये विभागून घ्यावे. खतांचा योग्य वापर करावा.

    आल्याच्या बिया जमिनीत ३ ते ४ इंच खोलीवर लावाव्यात. भारतातील वेगवेगळ्या प्रदेशात आल्याच्या अनेक सुधारित जाती आहेत. ज्या प्रदेशात ते पिकवले जाते, त्या प्रदेशावरून त्यांना नावेदेखील देण्यात आली आहेत. आल्याच्या प्रमुख जाती ‘सुरुची’, ‘आयआयएसआर महिंद्रा’, ‘आयआयएसआर वरदा’, ‘रिओ डी जानेरो’, ‘वायनाड लोकल’, ‘तुफांगिया’, ‘टेली रोल-रिओ डी जनेरियो’, ‘मारन’, ‘वायनाड मानन’, ‘वुलुनतु’, ‘अरनाडू’ आहेत.

    आले कमी खर्चात जास्त नफा देणारे पीक आहे. शास्त्रोक्त पद्धतीने शेती केल्यास चांगला नफा मिळतो. आले पीक हेक्टरी सरासरी 150 ते 200 क्विंटल उत्पादन देते. एका एकरात सुमारे 1 लाख 20 हजार रुपये खर्च येतो.

  • चिनीमातीच्या भांड्यांचा उद्योग

    चिनीमातीच्या भांड्यांचा उद्योग

    चिनीमातीची भांडी बनविण्याचा उद्योग फार जुना आहे. भारतातील ठराविकच भागात तो चालतो. दिल्लीजवळ असणारे ‘खुर्जा’ गाव या उद्योगासाठी नावाजलेले आहे. चिनीमातीची भांडी ही चीनची निर्मिती आहे. चीनच्या दक्षिणेकडील ‘चेच्यांग’ प्रांतात ही माती मिळायची. मुळात, चिनीमाती हे ‘काओलिनाइट’ याप्रकारचे एक औद्योगिक खनिज असून हे चीनमध्ये सापडते, म्हणून त्यास ‘चिनीमाती’ असे म्हणतात.

    या मातीत फुगण्याची व आक्रसण्याची क्षमता फारच कमी असते. याचा वापर भांडी बनविण्यासाठी,औषधासाठी व टूथपेस्टमध्ये करतात. महाराष्ट्रातही रत्ना्गिरी, कोल्हापूर जिल्ह्यात ही माती (खनिज) सापडते. ही भांडी बनविण्यासाठी साधारणपणे पन्नास टक्के हाडांचा भुगा, पंचवीस टक्के चिनी माती, पंचवीस टक्के चिनी दगडांचा भुगा आणि रसायनांचा वापर केला जातो.

    आजपासून तब्बल 2 हजार वर्षांपूर्वीपासून चिनीमातीची भांडी वापरात आहेत. सुरुवातीला भारतातून चिनीमातीची भांडी आशियात निर्यात केली जात होती. पुढे पोर्तुगालने नवीन समुद्री मार्ग शोधल्यावर ही भांडी युरोपातसुद्धा जायला लागली. इ.स.सतराव्याव्या शतकात युरोपातील अनेक राजमहाल चिनीमातीच्या भांड्यांनी सजलेले दिसू लागले. पुढे अल्पावधीत ही भांडी युरोपात प्रचंड लोकप्रिय झाली. इ.स.च्या अठराव्या शतकात जवळपास दहा लाख भांड्यांची निर्यात चीन करू लागला होता.

    चीनवरून येणारी भांडी म्हणून साहजिकच त्यांना चिनीमातीची भांडी हे नाव पडून पुढे तेच रूढ झाले.भारतातही चिनी माती मुबलक प्रमाणात मिळते. बिहारमधील राजमहाल टेकड्या, ‘पथरपट्टा’ नावाचे ठिकाण, दिल्लीजवळील काही टेकड्या तसेच केरळमधील त्रिवेंद्रमजवळ उत्तम प्रतीची चिनी माती सापडते. राजस्थान, आंध्रप्रदेश, आसाम, पंजाब, महाराष्ट्रातही ती आढळते.

    दिल्लीपासून नव्वद किलोमीटरवर उत्तर प्रदेशात असणारे ‘खुर्जा’ हे लहानसे शहर या भांड्यांच्या निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे. या शहरात अनेक प्रकारची चिनीमातीची भांडी तयार केली जातात. त्यावर आकर्षक सजावट केली जाते. भारतातील या शहरात चिनीमातीच्या भांड्यांचा उद्योग चालतो. अशा प्रकारचे भांडी बनविण्याचे ‘खुर्जा’ हे सर्वात जुन्या ठिकाणांपैकी एक असल्याचा उल्लेख तत्कालिन लेखनांमध्ये आढळतो.

    येथील कारागीर स्वतःला ‘मुलतानी कुंभार’ म्हणवतात. भारतातील सध्याचा भांडी बनविण्याचा व्यवसाय हा इ.स. 1940 च्या दशकात बहरला. उत्तर प्रदेश सरकारने इ.स. 1942 साली कारखाना उभा केला; पण तो उत्तम गुणवत्ता साधता न आल्याने इ.स. 1947 साली बंद पडला. इ.स. 1952 साली त्याच जागेवर या भांड्यांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी केंद्र उभे केले गेले. तेव्हापासून आजवर अनेक प्रकारचे प्रयोग येथे करण्यात येत आहेत. त्यामुळेच ‘खुर्जा’ देशात तसेच जगात चिनीमातीची भांडी निर्यात करणारे एक प्रमुख केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे.

  • फळ निर्यात केंद्र

    फळ निर्यात केंद्र

    फळविक्री व्यवसाय हा एक रोजगार मिळवून देणारा व्यवसाय आहे. फळे नाशवंत असल्याने हा व्यवसाय थोडासा जोखमीचा आहे. सुरुवातीला जिथे व्यवसाय सुरु केला जाणार आहे, तेथील ग्राहक, बाजारपेठ याचा अभ्यास करून कमी प्रमाणात माल विक्रीस ठेवावा. आपल्या फळांची निर्यात करावी. यासाठी आपण फळे निर्यातीचे केंद्रही सुरु करू शकतात.

    निर्यात केंद्र सुरु करताना आपण कोणकोणत्या फळांची निर्यात करणार आहात, हे सर्वप्रथम निश्चित करावे. आपण निवडलेले फळ आपणांस वाजवी किंमतीत मुबलक प्रमाणात उपलब्ध होणारे असले पाहिजे. जे फळ बराच काळ ताजे राहू शकते, असे फळ शक्यतो निवडावे. वेगवेगळ्या देशांमध्ये कोणत्या फळांना जास्त मागणी आहे, याचा शोध घ्यायला हवा. आपले फळ दर्जेदार आणि गुणवत्तापूर्ण असणे अतिशय महत्त्वाचे आहे; अन्यथा इतर देशांच्या अन्नधान्य प्राधिकरणाकडून ते नाकारले जाऊ शकते.

    निर्यात करण्यासाठी आपला व्यवसाय अधिकृत असायला हवा. याकरिता आपल्या व्यवसाय केंद्र सरकारकडे नोंदणीकृत असणे आवश्यक आहे. कोणतीही निर्यात फर्म स्थापन करण्यासाठी बंदर किंवा विमानतळाजवळ जागा पहावी. यामुळे आपल्या वाहतूक खर्चात लक्षणीय घट होईल. अन्यथा, गोदामातून बंदर किंवा विमानतळापर्यंत मालवाहतूक करणे महाग आणि अवघड ठरू शकते.
    स्वतःचा निर्यातीचा व्यवसाय स्थापन करताना काही बाबींची काळजी घेणे आवश्यक आहे. स्वतःच्या व्यवसायाला चांगले नाव आणि लोगो द्या. ज्या नावामुळे आपला परदेशातील ग्राहक आकर्षित होईल.

    आपल्या फर्मचा जीएसटी क्रमांक असायला हवा. व्हॅट किंवा इतर करांच्या संबंधित कामे आधी पूर्ण करून घ्यायला हवीत. आयातदार-निर्यातक क्रमांकासाठी (आयईसी) अर्ज करा. आयात – निर्यात व्यवसायासाठी हे अनिवार्य आहे. यासाठी ‘डीजीएफटी’ या संकेतस्थळाला भेट द्यावी. या क्रमांकासाठी ऑनलाइन अर्ज करावा.

    नोंदणी-सह-सदस्यत्व प्रमाणपत्र हे आरसीएमसी फेडरेशन ऑफ इंडियन एक्सपोर्ट ऑर्गनायझेशन किंवा इतर एक्सपोर्ट प्रमोशन कौन्सिल बोर्डाद्वारे जारी केले जाते. ते मिळवावे लागेल. या संस्था निर्यात व्यवसायाच्या वाढीसाठी कार्य करतात. त्यांना भारत सरकारचे अधिकार आहेत. हे प्रमाणपत्र पाच वर्षांसाठी असून आपण नोंदणीकृत असल्याचा पुरावा असते.

    किंमतीबाबत निर्णय घेताना, सर्व प्रकारचे खर्च, शुल्क विचारात घेतले पाहिजेत. वाजवी किंमत ठेवण्याची आवश्यकता असेल; जेणेकरून आपण विक्री करत असलेल्या देशातील स्थानिक ग्राहकांना ती अजून आकर्षक वाटेल. महाजालाद्वारे आपण आपले उत्पादन जागतिक पातळीवर नेऊ शकता. त्याचा लाभ करून घ्या. कोणत्याही देशाच्या स्थानिक बाजारपेठेत डीलरद्वारे आपण हे विकू शकता.

    मालाच्या निर्यातीसाठी स्वस्त असा सागरी मार्गाचा पर्याय आपण निवडू शकता. हवाई वाहतूक ही जलद आहे, पण तेवढीच महाग असते. आपली फळे जलद पोहोचणे आवश्यक असल्याने आपण हवाई मार्गाचा उपयोग करू शकतात. यासाठी कार्गो वाहतूक करणार्‍या कंपनीच्या सर्व नियम आणि अटींशी सहमत असणे आवश्यक आहे. निर्यात व्यवसायात परदेशात विविध चलनांमध्ये व्यवहार करावे लागतात. त्यासाठी विश्वासार्ह बँकेत खाते उघडावे लागेल.

    फळांच्या निर्यातीचा व्यवसाय सोपा किंवा पूर्णपणे फायदेशीर नसतो; परंतु जर त्याचे चांगले नियोजन केले, तर व्यवसाय सुरळीत चालू शकतो.

  • करडईची शेती

    करडईची शेती

    भारतात करडई पिकाची लागवड प्रामुख्याने तेलासाठी केली जाते. करडईच्या बियांमध्ये 24 ते 36 टक्के तेल आढळते. करडईचा वापर रंगात केला जातो. करडईपासून तयार केलेल्या रंगांची जागा सध्या कृत्रिम रंगांनी घेतली आहे. हे तेल स्वयंपाकासाठी वापरले जाते. साबण, रंग, लिनोलियम आणि त्यांच्याशी संबंधित पदार्थ तयार करण्यासाठी देखील करडईचा वापर केला जातो. करडईच्या तेलापासून बनविलेल्या रंगामध्ये चमक असते. करडईचे तेल विविध प्रकारच्या औषधनिर्मितीमध्येही वापरले जाते.

    करडईचे मूळ ठिकाण भारत, पाकिस्तान आणि त्या आसपासचा प्रदेश असल्याचे मानले जाते. करडईचे तेल गुणवत्तेत सूर्यफूल तेलापेक्षा चांगले मानले जाते. जगातील प्रमुख करडई उत्पादक देश म्हणून भारत, अमेरिका, कॅनडा आणि इथिओपिया इ. ओळखले जातात. भारतात करडईची लागवड करणारी प्रमुख राज्ये महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश आणि गुजरात ही आहेत. करडईला ‘कुसुम’ असेही म्हणतात. हे सर्वात जुने पीक असून करडईच्या बियांपासून तेल काढले जाते.

    करडईची पेंड जनावरांच्या चाऱ्यासाठी वापरली जाते. भारतात सुमारे 2095 लाख हेक्टर क्षेत्रात करडईची लागवड केली जाते. त्यातून एकूण 1095 लाख टन उत्पादन मिळते. करडईची किंमत मोहरीपेक्षा जास्त आहे. तेलबिया पिकांना प्रोत्साहन देऊन त्यांना स्वयंपूर्ण बनविण्यासाठी सरकार लोकांना करडईची लागवड करण्यास प्रोत्साहित करीत आहे.

    सन 2015 मध्ये करडईची किंमत मोहरीच्या किंमतीपेक्षा 50 रुपये प्रतिक्विंटल कमी होती. सन 2016 मध्ये करडईची किंमत मोहरीच्या किंमतीबरोबर आणून करडई पिकाची किंमत निश्चित केली. करडईची लागवड शेतकरी बांधवांसाठी फायदेशीर ठरत आहे.

    करडईसाठी चांगली ओलसर आणि तुलनेने जड जमीन आवश्यक आहे. या शेतीसाठी पाण्याचा निचरा करणारी जमीन आवश्यक असते. २ ते ३ वेळा जमिनीची चांगली नांगरणी करून घ्यावी लागते. असे केल्याने शेतातील जमिनीत ओलावा टिकून राहतो. करडईच्या बिया उगवण्याच्या वेळी शेतात पुरेसा ओलावा आवश्यक असतो. या रोपाची वाढ मंदगतीने होते.

    चांगल्या उत्पन्नासाठी शेत तणमुक्त ठेवण्याची गरज असते. प्रत्येक पावसानंतर जमिनीवर कुदळीने हलकेसे खोदकाम करावे; जेणेकरून ओलावा टिकवून ठेवता येईल. करडईचे काटे काढलेले पीक २ ते ३ दिवस उन्हात चांगले वाळवून काठीने झोडावे लागते. करडईच्या पाकळ्यांपासून बनविलेल्या चहाचा उपयोग शक्तिवर्धक औषध म्हणून केला जातो.

  • केरळचे सांबार

    केरळचे सांबार

    अर्धा कप तूरडाळ, अर्धा कप मसूर डाळ, 1 मोठे पडवळ, 8 गवारीच्या शेंगा, 6 भेंडी, 6 लहान अळूची पाने, 2 शेवग्याच्या शेंगा, एक मध्यम आकाराचे वांगे, 1 मध्यम आकाराचा बटाटा, 150 ग्रॅम काकडी, 1 मोठा कांदा,1 टोमॅटो, 3 चमचे सांबार पावडर, 10 लहान कांदे, 3 सुक्या लाल मिरच्या, पाव कप कोळलेली चिंच, 3 चमचे तेल, 1 चमचा मोहरी, 1 चमचा हिंग, चवीनुसार मीठ, कढीपत्ता आणि कोथिंबीर.

    कृती : सांबार बनविण्यासाठी आधी सर्व भाज्या धुऊन घ्या. या भाज्यांचे तुकडे करून त्या प्रेशर कुकरमध्ये घाला. यात डाळी, मीठ घालून भाज्या बुडतील एवढे पाणी घाला. मोठ्या आचेवर शिजवा आणि शिटी होऊ द्या. शिटी झाल्यावर आच बंद करा. कुकरची वाफ जाईपर्यंत उघडू नका. वाफ जिरल्यावर कुकर उघडा आणि 2-3 चमचे सांबार पावडर, कोळलेल्या चिंचेचे पाणी आणि हिंग घाला. ढवळून घ्या. हे मिश्रण दोन मिनिटे गरम करा. आता तेलात मोहरी, सुक्या लाल मिरच्या आणि कढीपत्ता तडतडू द्या. ही फोडणी कुकरमधील सांबारवर वरून द्या. कोथिंबिरीने सजवा. सांबार तयार!

  • सुंदर चेहऱ्यासाठी

    सुंदर चेहऱ्यासाठी

    आपला चेहरा सुंदर दिसावा, असे सर्वांनाच वाटत असते. यासाठी काही गरजेच्या गोष्टी तर केल्याच पाहिजेत. सुंदर चेहऱ्यासाठी दिवसातून दोनवेळा चेहरा स्वच्छ धुवा. त्यामुळे चेहरा धुलीकणापासून मुक्त होतो. पाण्यामुळे चेहऱ्यावरील त्वचा पूर्णपणे स्वच्छ आणि तेजस्वी होते. डाग, पुरळ आणि निस्तेजपणावर देखील उपचार होतात.
    चेहरा बर्फाच्या थंड पाण्याने धुवा. यामुळे त्वचा चमकदार होईल. निरोगी दिसेल.

    मुरुमांची शक्यता कमी होईल. वृद्धत्वाची चिन्हे देखील कमी करेल. चेहऱ्यावरील सुरकुत्या कमी करण्यास मदत होईल. चेहऱ्याचा मसाज हा तणाव दूर करण्याचा नैसर्गिक मार्ग आहे. चेहऱ्यासाठी हा एक अप्रतिम उपाय आहे. मसाज वृद्धत्वविरोधी उपचार आहे.यामुळे तरुणपणाची चमक मिळते. रक्तप्रवाह सुरळीत होतो. विषारी पदार्थ बाहेर टाकण्यास मदत होते. म्हणून हलक्या हाताने मसाज करावा.

    भरपूर पाणी प्यावे. पाण्याची कमतरता त्वचेवर दिसून येते. त्वचा कोरडी होते. अशा त्वचेवर सुरकुत्या पडण्याची शक्यता जास्त असते. आपण दररोज दोन ते तीन लिटर पाणी प्यावे. पाणी शरीरातील विषारी द्रव्ये बाहेर काढते. पेशींमध्ये पोषकद्रव्ये वाहून नेते. हे मुरुम, खुणा कमी करण्यास आणि वृद्धत्वाच्या प्रक्रियेस विलंब करण्यास देखील मदत करते.बाहेर जाताना फेस मास्क वापरा. याबाबत अजिबात आळस करू नका. पुरेशी झोप घ्या. विनाकारण जागरण करू नका. वेळेवर झोपा.

  • आरोग्यदायी पनीर

    आरोग्यदायी पनीर

    पनीर आजकाल लोकांच्या जीवनशैलीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. बर्गर, पिझ्झा, सँडविच अशा अनेक लोकप्रिय खाद्यपदार्थांमध्ये याचा वापर केला जातो. आजकाल लोकांना त्याची चव इतकी आवडू लागली आहे की जवळजवळ प्रत्येक पदार्थामध्ये त्याचा वापर केला जातो. चविष्ट असण्यासोबतच हे आरोग्यासाठीही खूप फायदेशीर आहे. याचे अनेक प्रकार बाजारात उपलब्ध आहेत.

    गाय, मेंढी, शेळी आणि इतर प्राण्यांच्या दुधापासून पनीर बनवता येते. हे विविध पोषकतत्वांनी समृद्ध असून अनेक फायदे प्रदान करते. पनीर खाण्याचे काही फायदे आहेत. हे कॅल्शियम, फॅट आणि प्रोटीनचा उत्तम स्रोत आहे. त्यात झिंक, फॉस्फरस आणि रिबोफ्लेविनसोबतच जीवनसत्व ‘ए’ आणि ‘बी12’ देखील मोठ्या प्रमाणात आढळते. यात हृदयाच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जाते.

    पनीर आणि दुग्धजन्य पदार्थ सामान्यतः आपल्या दातांना पोकळीपासून वाचविण्याचे काम करतात. एका संशोधनानुसार, ज्या मुलांनी सरासरीपेक्षा कमी दुग्धजन्य पदार्थ खाल्ले त्यांच्यात 3 वर्षांनंतर पोकळीमुक्त होण्याची शक्यता असते. यांनी सरासरीपेक्षा जास्त दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन केले होते. पनीर हे कॅल्शियमचा सर्वोत्तम आहारस्रोत आहे. ते हाडे आणि दात मजबूत राखण्यासाठी महत्वाचे आहे.

    पनीर हे उच्च-गुणवत्तेच्या प्रथिनांचा एक चांगला स्त्रोत आहे. हे स्नायूंच्या वाढीसाठी, दुरुस्तीसाठी आणि शरीराच्या एकूण कार्यासाठी आवश्यक आहे. अशा परिस्थितीत, ते शाकाहारी लोकांसाठी प्रथिनांचा एक चांगला स्त्रोत असल्याचे सिद्ध होऊ शकते. जीवनसत्व ‘बी 12’ चे कार्य, डीएनए संश्लेषण आणि लाल रक्तपेशींच्या निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. पनीरमध्ये जीवनसत्व ‘बी 12’ मुबलक प्रमाणात आढळते.

    या कारणास्तव, जे लोक शाकाहारी आहाराचे पालन करतात. त्यांच्यासाठी ते जीवनसत्व ‘बी 12’ चा एक चांगला स्रोत असल्याचे सिद्ध होईल. दूध आणि पनीर काही सामान्य कर्करोग, जसे की कोलोरेक्टल आणि मूत्राशय कर्करोग टाळू शकतात. पनीरमध्ये असलेले कॅल्शियम, जीवनसत्व डी आणि लॅक्टिक ॲसिड या कर्करोगांपासून तुमचे संरक्षण करू शकतात.

  • कोल्हापूरचे कोटीतीर्थ

    कोल्हापूरचे कोटीतीर्थ

    कोल्हापूरमध्ये ‘कोटीतीर्थ’ नावाचे एक जुने आणि छान देवस्थान आहे. शहरातील प्रसिद्ध असणाऱ्या ‘शाहू मिल’जवळ एक मोठा तलाव असून या तलावात हे लहानसे मंदिर आहे. येथील निसर्गसौंदर्य अनुपम आहे. ‘एक रमणीय स्थान’ म्हणून या मंदिराकडे पहिले जाते. या तलावामध्ये महादेवाचे छोटे मंदिर आहे. हे मंदिर साधे आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर गणपतीची मूर्ती आहे.

    समोरील बाजूस अलीकडच्या काळात बांधलेला मंडप असून मंदिराच्या गर्भगृहात शिवपिंडी आहे. मंदिराच्या दक्षिण बाजूला आमराई आहे. नारायणदास महाराजांनी सन 1894 मध्ये बांधलेल्या इमारतीच्या मुख्य दिवाणखान्याच्या खालील लहानशा खोलीत समाधी आहे. इमारतीसमोर एक छोटा घाट असून याच्या पायऱ्या तळ्य़ाच्या पाण्यापर्यंत गेल्या आहेत.

    असुरांनी देवांवर विजय मिळवला असताना महालक्ष्मीने देवांच्या मदतीस धावून जात एक कोटी असुरांना येथे ठार मारल्याने या जागेला ‘कोटीतीर्थ’ असे नाव मिळाले, अशी कथा सांगितली जाते. महालक्ष्मीनेच येथे कोटीश्वर लिंगाची स्थापना केली, असेही म्हणतात. काहीजण कोल्हापुरात आल्यावर प्रथम कोटीतीर्थाचे दर्शन घेतात. येथे पूर्वी श्री महालक्ष्मीचे मंदिर होते. ते भूकंपात जमीनदोस्त झाल्याचीही समजूत आहे. या कोटीतीर्थाजवळ श्री स्वामी समर्थ मंदिर असून ते शांत आणि रमणीय आहे.

  • सिंधुदुर्गातील सागरेश्वर किनारा

    सिंधुदुर्गातील सागरेश्वर किनारा

    महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्गात वेंगुर्ला तालुक्यात असलेला उभादांडा सागरेश्वरचा किनारा फार देखणा आहे. शिवाच्या आशीर्वादाने पावन झालेले हे रम्य सागरतीर पाहताक्षणी मन वेधून घेते. येथे शांत बसून समोरचा निळाशार समुद्र पाहण्यासाठी छानपैकी बैठक व्यवस्था केलेली आहे.

    हा किनारा पर्यटकांनी गजबजलेला असतो. येथील वाळूत असलेल्या खरखरीत शिंपल्यांनी पायांना छान मसाज होतो. त्यातील एखाद्या टोकदार तुकड्याने पायाला जखमही होऊ शकते. त्यामुळे चालताना काळजी घ्यावीच लागते. मखमली वाळूवरून चालताना दूरवर पलीकडे वेंगुर्ल्याचे दीपगृह दिसू लागते. पायाखालची वाळू लाटा खेचू लागतात.

    तोल सांभाळत वाळूवर उभे राहण्याची गंमत अनुभवता येते. याठिकाणी किनाऱ्यावर चटपटीत भेळ, चायनीज पदार्थ, इतर खाऊ विक्रेते असल्याने खाता-खाता मस्त कलंदर लाटा पाहता येतात. वेंगुर्ला बंदर आणि किनाऱ्यावरील पुळण येथून दिसते. येथे प्राचीन सागरेश्वर मंदिर असून तेसुद्धा पाहण्यासारखेच आहे.

  • वांद्रे किल्ला

    वांद्रे किल्ला

    मुंबईत असलेला वांद्रे किल्ला प्रसिद्ध आहे. सागरकिनारी असल्याने हा किल्ला पाहण्यासाठी पर्यटक येथे आवर्जून जातात. या किल्ल्याचे जतन केले असल्याने तो सुस्थितीत आहे. म्हणजे काही गोष्टी अवशेषरुपात आहेत; पण ज्या चांगल्या आहेत, त्यांचे संवर्धन केल्या गेले आहे. वांद्रे येथील ‘सी रॉक’ हॉटेलला लागून दक्षिणेकडे गेलेला रस्ता थेट वांद्रे किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारापर्यंत जातो. येथे जाण्यासाठी वांद्रे रेल्वे स्थानकावरुन बससेवाही आहे.

    वांद्रे म्हणजे ‘साष्टी’ बेटाचे दक्षिणेकडील टोक. इसवी सन 16 व्या शतकाच्या पूर्वार्धात सध्याच्या महाराष्ट्राच्या उत्तर किनारपट्टीचा प्रदेश पोर्तुगीजांना गुजरातच्या सुलतानाकडून मिळाला. सन 1661 साली पोर्तुगालने मुंबई बेट ब्रिटीशांना आंदण म्हणून दिले.

    आज दिसणारा हा किल्ला रुढार्थाने किल्ला म्हणता येईल असा नाही; मात्र पेशवेकालीन कागदपत्रांमध्ये त्याचा किल्ला असा उल्लेख आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर हा किल्ला आहे. हा समुद्रकिनारा बऱ्यापैकी खडकाळ असून त्यालगतच्या एका टेकडीवर हा किल्ला बांधण्यात आला. या किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजातून आत गेल्यानंतर डाव्या हातास एका कौलांचे छप्पर असलेल्या खोलीचे अवशेष दिसतात. खोलीच्या आत दरवाज्यालगतच्या डाव्या भिंतीत एक कोनाडा होता. हा कोनाडा आजही भिंतीच्या अवशेषांमध्ये टिकून आहे.

    वांद्रे किल्ल्याचे दरवाजेही मुंबईत आढळणाऱ्या युरोपीय लोकांनी बांधलेल्या इतर ‍किल्ल्यांपेक्षा खूपच वेगळे आहेत. किल्ल्याच्या भिंतीही मुंबईतील अन्य युरोपीय किल्ल्यांपेक्षा निराळ्या आहेत. या भिंती सरळ उभ्या असून त्यांची जाडी मुंबईतील अन्य किल्ल्यांच्या भिंतींच्या जाडीपेक्षा कमी आहे. तटबंदीतील तोफांच्या खाचा आज तरी दिसत नाहीत.
    या किल्ल्याची दुरुस्ती व सुशोभिकरणाची कामे पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालयाने केली आहेत. त्यामुळे हा किल्ला आजही चांगल्या स्थितीत आहे.

  • थंड हवेचे ठिकाण सापुतारा

    थंड हवेचे ठिकाण सापुतारा

    महाराष्ट्र-गुजरात राज्याच्या सीमेवर ‘सापुतारा’ हे थंड हवेचे ठिकाण असून वर्षभर आल्हाददायक असते. हे ठिकाण जरी गुजरातमध्ये येत असले तरी सीमेवर असल्याने तेथे महाराष्ट्रातून जाणे सुलभ आहे. त्यामुळे येथील पर्यटकांची गर्दी असते. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे 3600 फूट आहे.

    सापुतारा येथे सूर्योदय आणि सूर्यास्त ही दोन मुख्य आकर्षणे आहेत. सूर्योदय बघण्यासाठी पहाटे उठून जावे लागते. येथून उगवत्या सूर्याचे होणारे दर्शन अत्यंत विलोभनीय दिसते. या मानाने संध्याकाळी सूर्यास्त पाहण्यासाठी असंख्य पर्यटक गर्दी करतात. अवघ्या काही मिनिटांतच सूर्य क्षितिजाला टेकतो. सूर्यास्त केव्हा होतो हे समजत नाही.

    येथील ‘रोप-वे’ चा प्रवास पर्यटकांना अनोखा अनुभव येतो. केवळ चित्रपटांत पाहण्यास मिळणाऱ्या या ‘रोप-वे’ मध्ये बसण्याचा अनुभव पर्यटकांना ‘वैती हॉटेल’ ने उपलब्ध करुन दिला आहे. हा रोप-वे सापुताऱ्याचे मुख्य आकर्षण आहे.
    गुजरात टुरिझमने येथे ‘बोट क्लब’ चालू केला आहे. यामुळे भव्य जलाशयात नौकाविहाराचा आनंद लुटता येतो. नौकेत बसून सफर करताना भोवतालचे सृष्टीसौंदर्य न्याहाळण्याचे सुख आनंददायी असते. वर्षभरात केव्हाही येथे जाता येते. एप्रिल ते जुलै या दरम्यान पर्यटकांची गर्दी सर्वात जास्त असते.

    याशिवाय येथे वेगवेगळे फुलांचे आकर्षक बगीचे आहेत. सणावारास येथे आदिवासींचे नृत्य व संगीताचे कार्यक्रम होतात. सापुताऱ्याच्या मध्यभागी एक वस्तुसंग्रहालय आहे. येथे अनेक दुर्मिळ वस्तू पहावयास मिळतात. सापाच्या काही जाती, अजगर वगैरे प्राणी येथे पहायला मिळतात. याशिवाय नागेश्वर मंदिर, स्वामी नारायण मंदिर, इको पॉईंट, स्टेपगार्डन, मत्स्यालय, ऋतुंबरा विश्वविद्यालय, वनस्पती उद्यान इ. पर्यटनस्थळे सापुतारा येथे पाहता येतात.

    उंच डोंगरावर संपूर्ण लाकडाने बांधलेले ‘लॉगहट’ हे गेस्ट हाऊस असून ते वन विभागाच्या अखत्यारित आहे. येथून संपूर्ण सापुताऱ्याचे मनोहर दर्शन घडते. सापुताऱ्याजवळ ‘उन्हाई’ हे गरम पाण्याचे झरे आहेत. ‘उन्हाई’ या गुजराथी शब्दाचा अर्थ ‘मी स्नान केले’ असा आहे. हे झरे आरोग्यवर्धक आहेत. त्वचारोगावर गुणकारी आहेत. तेथे स्नान केल्यावर सर्वांचा त्वचारोग नाहीसा होतो, अशी श्रद्धा आहे.

    या पर्यटन केंद्रावर जाण्यासाठी मुंबई, पुणे, शिर्डी, नाशिक, बलसाड, बिल्लीमोरा, सुरत येथून थेट बसेस आहेत. रेल्वेने येण्यासाठी नाशिकरोड व बिल्लीमोरा ही जवळची रेल्वे स्थानके आहेत.

  • बडीशेप सरबत

    बडीशेप सरबत

    साहित्य: बडीशेप – अर्धा कप, साखर – चवीनुसार, लिंबू – २ लहान चमचे, काळे मीठ – चवीनुसार, आवश्यकता असल्यास मीठ – चवीनुसार, पुदिन्याची पाने – ३ किंवा ४, बर्फ, पाणी.

    कृती:
    बडीशेप स्वच्छ धुवा. यानंतर बडीशेप सुमारे २ ते ३ तास पाण्यात भिजत ठेवा. नंतर ही बडीशेप काढून मिक्सरच्या भांड्यामध्ये घ्या. यासोबत साखर, काळे मीठ, पुदिन्याची पाने आणि पाणी घाला. आता हे मिक्सरवर बारीक करून घ्या. हे मिश्रण एका भांड्यात काढून घ्या. यानंतर त्यात पाणी आणि लिंबाचा रस घाला. गरज असल्यास साधे मीठ चवीनुसार वापरा. आता एका ग्लासमध्ये सरबत घ्या, आवश्यकतेनुसार त्यात बर्फाचे तुकडे टाका. बडीशेप सरबत पिण्यासाठी तयार आहे.

  • मुलांचा मानसिक विकास

    मुलांचा मानसिक विकास

    अलिकडे पालक आपल्या मुलांच्या आरोग्याबाबत अत्यंत सावध असतात. आपले मूल निरोगी असावे, अशी त्यांची इच्छा असते. मुलांना केवळ शारीरिकच नव्हे तर मानसिकदृष्ट्याही सर्वोत्तम करण्यासाठी केवळ आहारावर लक्ष केंद्रित करणे पुरेसे नाही. शाळा संपल्यानंतर घरातही मुलांच्या मानसिक विकासाकडे लक्ष देण्याची गरज आहे. यासाठी पालक शाळेनंतर काही खास उपाय करू शकतात. यामुळे मुलांनाही मजा येईल आणि त्यांच्या मेंदूचा व्यायामही होईल.

    शाळेत दीर्घ अभ्यास केल्यानंतर मुले मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या थकतात. अशा परिस्थितीत, जेव्हा ती घरी येतात तेव्हा त्यांना 30 ते 45 मिनिटे झोपायला लावा. यामुळे त्यांचा थकवा दूर होईल. त्यांना दिवसभरातील इतर कामे करण्यासाठी ऊर्जा मिळेल. डुलकी घेतल्याने मुले इतर गोष्टींवर अधिक चांगले लक्ष केंद्रित करण्यास सक्षम होतील.

    मुलांच्या नवीन गोष्टींबद्दल कुतूहल निर्माण करा. असे केल्याने नवीन माहितीबद्दल त्यांची उत्सुकता वाढेल. त्यांचा शब्दसंग्रहही वाढेल. यासाठी पालक नवीन गोष्टींबद्दल एक कथा बनवून ती त्यांना सांगू शकतात. मुलांना कथा ऐकायला आवडतात. यामुळे त्यांची नवीन माहितीची उत्सुकता वाढेल.

    मुलांना दिवसभर अभ्यास करायला सांगून त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येऊ लागतो. म्हणून, अभ्यासाव्यतिरिक्त, त्यांना चित्रकला, हस्तकला, नृत्य इत्यादीसारखे काहीतरी सर्जनशील करण्यासाठी प्रेरित करा. यामुळे त्यांचे नवीन छंद विकसित होतील आणि त्यांची सर्जनशीलताही वाढेल. तुम्ही त्यांच्यासोबत या उपक्रमांमध्येही सामील होऊ शकता, ज्यामुळे तुमचा त्यांच्याशी असलेला संबंध अधिक दृढ होईल.

    असे काही खेळ आहेत, जे मनाला सक्रिय बनवतात. मुलांचा बौद्धिक विकास करतात. यासाठी पालक त्यांच्यासोबत बोर्ड गेम, सुडोकू गेम, कोडी, क्रॉस वर्ड आणि इतर ब्रेन टीझर खेळू शकतात. यामुळे त्यांचे निर्णय घेण्याची कौशल्ये, तर्क कौशल्य आणि निरीक्षण कौशल्ये मजबूत होतात, जी मानसिक विकासासाठी खूप महत्वाची आहेत.

    मुलांचे सामान्य ज्ञान वाढविण्यासाठी मुलांसाठी 20-25 प्रश्नांची यादी तयार करा. ज्यामध्ये काही प्रश्न त्यांच्या विषयांचे आणि काही बाहेरून आले पाहिजेत. यामुळे त्यांची मानसिक क्षमता वाढेल. त्यांचे ज्ञान वाढेल. त्यांना प्रश्नमंजुषेप्रमाणे उत्तरे शोधण्यातही मजा येईल.

  • द्रव साबणाने त्वचा सुंदर

    द्रव साबणाने त्वचा सुंदर

    उन्हाळी हंगाम आला आहे आणि उन्हाळ्यासाठी योग्य शॉवरच्या नियमानुसार स्विच करण्याची वेळ आली आहे. बॉडी वॉशसह उन्हाळ्याच्या ब्लूजवर मात करण्यासाठी स्वतःला तयार करा जे त्वचेला खोलवर स्वच्छ करते आणि आनंददायी सुगंधाने ताजेतवाने ठेवते.

    बॉडी वॉश किंवा शॉवर जेल हा मुळात लिक्विड साबण आहे जो तुमची त्वचा स्वच्छ करतो, मॉइश्चरायझ करतो आणि पोषण करतो. हे बॉडी वॉश रेग्युलर बार साबणांसाठी योग्य रिप्लेसमेंट आहेत कारण ते प्रवासासाठी अनुकूल, वापरण्यास सोयीस्कर आणि भरपूर फोम तयार करतात. बॉडी वॉश हे तुलनेने स्वच्छ असतात कारण लिक्विड फॉर्म्युलेशन बाटलीत येते आणि हातांनी अस्पर्श केले जाते. असे बरेच ब्रँड आहेत जे अद्वितीय फॉर्म्युलेशन आणि विविध प्रकारांसह येत आहेत जे तुमच्या त्वचेसाठी पूर्णपणे सुरक्षित आहेत.

  • पाठदुखीला दूर पळवा

    पाठदुखीला दूर पळवा

    मान आणि पाठदुखी ही अलिकडची सार्वत्रिक समस्या झाली आहे. पूर्वी साधारण वयाच्या चाळीशीनंतर या समस्येने अनेकजण त्रस्त असत. आजकाल किशोरवयीन मुलांपासूनच या तक्रारी सुरू होतात. हे दुखणे थंडीमुळे असेल, असा अंदाज बांधला जातो. परंतु यामागे हवामानापेक्षाही स्वत:चे चुकीचे वागणे जास्तकरुन कारणीभूत आहे. कामाच्या ठिकाणी कार्यालयांमध्ये एका खुर्चीवर एकाच अवस्थेत बसल्याने मानदुखी आणि पाठदुखी होणे हे सामान्य आहे, परंतु काळजी न घेतल्यास हे दुखणे वाढू शकते. यापासून आराम मिळवण्यासाठी काळजी घेणे आवश्यक आहे.

    कंबर आणि मान दुखण्याचे मुख्य कारण दीर्घकाळ एकाच स्थितीत बसणे हे आहे. अशा परिस्थितीत जास्त वेळ एकाच ठिकाणी न बसण्याचा प्रयत्न करावा. कार्यालयात असाल, तर क्षणभर विश्रांती घेऊन पाय मोकळे करा. एकाच आसनात बसल्याने मणक्यावर जास्त दाब पडतो, त्यामुळे मान आणि कंबरदुखीची समस्या उद्भवते.

    आपण जेव्हा झोपता तेव्हा आपली स्थिती योग्य असावी. केवळ पालथे झोपणे, एकाच दिशेने झोपणे हेदेखील चुकीचे आहे. जर आपणास मानदुखीचा त्रास होत असेल तर तो जाड उशीमुळे देखील असू शकतो. विशेषत: झोपताना डोक्याखाली उंच उशी ठेवणे टाळले पाहिजे. वारंवार पाठदुखीचा त्रास होत असेल, तर त्यापासून आराम मिळवण्यासाठी आपण भुजंगासन करून पाहू शकता. योगामुळे शरीराची लवचिकता वाढण्यास मदत होत असल्याने या आसनांच्या मदतीने आपल्या स्नायूंवर आलेला ताणही दूर करू शकता.

    अति दारूचे सेवन केल्याने हाडे कमजोर होतात. त्यामुळे यापासून दूर राहून किमान ८ तासांची झोप घ्या. यामुळे तुमच्या शरीराला आराम मिळेल. तसेच तुमच्या आहारात जंक फूडचा समावेश नसावा, हेही लक्षात ठेवा. त्याच वेळी, गर्भाशयाच्या समस्या असल्यास नौकासन आणि भुजंगासनाची मदत घेऊ शकता. मान आणि पाठदुखीच्या बाबतीत, आपल्या आहारात जीवनसत्व ‘डी’ आणि कॅल्शियमचा समावेश करावा. दूध, दही, चीज आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन केल्याने शरीरातील कॅल्शियमची कमतरता पूर्ण होते. हाडांच्या वाढीसाठी हे खूप महत्वाचे आहे.

  • अगरबत्ती उद्योग

    अगरबत्ती उद्योग

    भारतीय अगरबत्ती उद्योग हा जागतिक स्तरावरील सर्वात सक्रिय कुटीर उद्योगांपैकी एक आहे, ज्यामध्ये दोन दशलक्ष कामगार कार्यरत आहेत. अगरबत्ती केवळ भारतीय बाजारपेठेतच नाही, तर इतर आशियाई देशांमध्येही विकली जाऊ शकते. 2017 आणि 2018 मध्ये, भारताने जपान आणि चीनसारख्या आशियाई देशांमध्ये 500 कोटीहून अधिक अगरबत्ती पाठवल्या जातात. या अगरबत्ती 90 पेक्षा जास्त देशांमध्ये वापरल्या जातात, म्हणून त्यांना जास्त मागणी असते.

    अगरबत्ती बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य स्थानिक बाजारात सहज उपलब्ध होते. अगरबत्तीची मूळ सामग्री बांबू आहे, जी सामान्यतः स्थानिक बाजारपेठेत उपलब्ध आहे आणि त्याची किंमत सुमारे 120 रुपये प्रति किलो आहे. तुमची स्वतःची स्टिक तयार करण्यासाठी तुम्ही स्टिक क्रिएशन टूल देखील वापरू शकता.

    अगरबत्ती बनवण्याची प्रक्रिया :

    मिश्रण तयार करण्यासाठी गिगाटू, चारकोल आणि व्हाईट चिप्सची पेस्ट तयार करणे आवश्यक आहे. अगरबत्ती बनविण्याच्या व्यवसायात यंत्रे महत्त्वाची आहेत. बाजारात अनेक प्रकारची मशिन्स आहेत, परंतु तुम्ही तुमच्या बजेटला साजेशी मशीन निवडा आणि अर्ध-घन मिश्रण मशीनमध्ये ठेवा व बांबूची काठी घाला. यानंतर अगरबत्ती तयार होते. तयार झालेली अगरबत्ती गोळा करा आणि दिवसभर उन्हात किंवा ड्रायरमध्ये वाळवा.

  • बांगडी व्यवसाय

    बांगडी व्यवसाय

    बांगड्या म्हणजे महिलांचा हातातील एक अलंकार आहे. बांगड्यांना पारंपरिक महत्त्व आहे. लहान बाळापासून ते वृद्ध स्त्रीपर्यंत बांगडी हातात असते. बांगड्या सामान्यत: धातू, लाकूड, काच किंवा प्लास्टिकपासून बनविल्या जातात.

    भारताच्या विविध भागात बांगड्यांना वेगवेगळे नाव आहे. ‘चूड़ी’, ‘चुरा’, ‘चौडिया’, ‘कंगन’ अशा नावांनी बांगडी ओळखली जाते. काही पुरुष आणि स्त्रिया हातात ‘कडा’ किंवा ‘कारा’ नावाची एकच बांगडी घालतात. शीख धर्मात शीख वधूचे वडील वधूला सोन्याची अंगठी, कारा आणि मोहरा देतात. उत्तर प्रदेशातील फिरोजाबाद येथे भारतातील सर्वात मोठे बांगड्या उत्पादक आहेत.

    समुद्री कवच, तांबे, कांस्य, सोने, इ. पासून बनवलेल्या बांगड्या संपूर्ण भारतीय उपखंडात वापरल्या जातात. प्राचीन भारतातील बांगड्यांच्या उदाहरणांमध्ये ‘माहुरझरी’ येथील उत्खननात आढळलेले तांब्याचे नमुने सांगता येतील.

    भारताच्या जोधपूरमध्ये काचेच्या बांगड्या विक्रीसाठी असतात. या बांगड्या लवचिक नसतात. पांढऱ्या रंगाच्या समुद्राच्या शेलपासून बनवलेल्या बांगड्या ‘बंगाली’ आणि ‘उडिया’ स्त्रियांनी परिधान केल्या आहेत. बंगाल भागातील स्त्रिया खास बांगडी वापरतात, ती सामान्यत: ‘बंगाली बांगडी’ म्हणून ओळखली जाते.

    बांगड्या पारंपारिक भारतीय दागिन्यांचा भाग आहेत. स्त्रिया पेहरावाच्या रंगानुसार बांगड्या घालतात. बहुतेक भारतीय महिला सोने किंवा काचेच्या बांगड्या वा दोघांचे मिश्रण असलेल्या बांगड्या घालणे पसंत करतात. अलीकडे प्लास्टिकपासून बनवलेल्या स्वस्त बांगड्या हळूहळू काचेच्या बांगड्यांची जागा घेत आहेत. काचेच्या बांगड्या लग्न आणि सण – उत्सवांमध्ये अजूनही पसंत करतात. विविध भारतीय नृत्य प्रकारात बांगड्या फार महत्त्वाची भूमिका बजावतात. काही नृत्य प्रकारांमध्ये संगीताच्या स्वरात एकमेकांना भिडणाऱ्या बांगड्या असतात.

    साध्यापासून गुंतागुंतीच्या हस्तनिर्मित नक्षीकामाच्या बांगड्या अलीकडे बनविल्या जातात. त्याला बाजारात चांगली मागणी असते. बहुतेकवेळा हिरे, रत्ने आणि मोत्यासारख्या मौल्यवान वस्तूंनीही उत्तम बांगड्या बनविल्या जातात. रंगाची दुर्मिळता आणि त्यातील वेगळेपणा बांगड्यांचे मूल्य वाढवितात. लाखेपासून बनवलेल्या बांगड्या सर्वात जुन्या प्रकारांपैकी एक असून सर्वात ठिसूळ असतात.

    स्त्रिया विविध प्रकारच्या आकर्षक बांगड्यांनी आपले हात सजवितात. त्यामुळे बांगड्यांना नेहमीच मागणी असते. बांगड्यांची मागणी कधीही कमी होऊ शकत नाही; त्यामुळे या व्यवसायात पैशाची गुंतवणूक करणाऱ्याला कधीही तोटा होणार नाही.

    बाजारात मातीच्या बांगड्या, मण्यांच्या बांगड्या आणि धातूच्या बांगड्या असतात. या सर्व बांगड्या काच, सोने, धातू, कृत्रिम प्लास्टिक, रबर, चांदी, हस्तिदंत, तांबे आणि लाकडासारख्या साहित्याने बनवलेल्या आहेत.

    ज्या व्यक्तीला हा व्यवसाय सुरू करायचा असेल त्याने त्याची मागणी समजून घ्यावी. कोणत्या प्रकारच्या बांगड्या बहुधा स्त्रिया पसंत करतात, याचा अभ्यास करावा. बाजारामध्ये टिकण्यासाठी एक उत्तम कल्पना घेऊन उतरायला हवे.

    बाजारात सर्वाधिक ट्रेंडींग असलेला बांगडी प्रकार समजून घ्यायला हवा. बांगड्यांची मागणी पूर्ण करण्यासाठी कमी वेळात बांगड्या बनविण्यासाठी, बांगड्या बनविण्याचे यंत्र वापरावे. यशस्वी विक्रेता किंवा निर्माता होण्यासाठी याबाबतचे प्राथमिक आणि मूलभूत ज्ञान असणे आवश्यक आहे. जर आपण बाजारात प्रचलित असलेल्या सर्व प्रकारच्या बांगड्यांची मागणी पूर्ण करण्यास सक्षम असाल, तर आपण या व्यवसायातून अमर्याद नफा मिळवू शकता.

  • सोयाबीन शेती

    सोयाबीन शेती

    सोयाबीन हे एक तेलबिया पीक आहे. सोयाबीनचे मूळ पूर्व-आशिया आहे; मात्र आता ते सर्वत्र उत्पादित केले जाते. सोयाबीनचा वापर तेल, जैवइंधन, रंग आणि इतर काही वापरासाठी देखील केला जातो. गृहिणी धान्यापासून पीठ बनविताना त्यात सोयाबीन आवर्जून टाकतात. त्यामुळे पोळी, भाकरी मऊसर होते. पाण्याचा चांगला निचरा होणारी सुपीक जमीन सोयाबीन पिकवण्यासाठी चांगली असते. सोयाबीनसाठी जमीन तयार करताना योग्य नांगरणी करावी लागते. सोयाबीन पेरणीसाठी जूनचा मध्य हा सर्वोत्तम काळ आहे. जमिनीत 45-50 सेमी अंतराच्या ओळींमध्ये बियाणे ड्रिल पद्धतीने पेरणे आवश्यक आहे. एक एकर जमिनीत पेरणीसाठी 25-30 किलो बियाणे आवश्यक असते. सोयाबीन वातावरणातील नायट्रोजन वापरू शकते, परंतु ते पुरेसे नाही.

    पांढरी माशी, तंबाखू सुरवंट, केसाळ सुरवंट, ब्लिस्टर बीटल हे काही कीटक सोया पिकावर हल्ला करू शकतात. त्यांच्यापासून संरक्षणासाठी योग्य कीटक नियंत्रण पद्धती वापरल्या गेल्या पाहिजेत. पीक परिपक्व झाल्यावर काढणीसाठी तयार होते. जेव्हा पाने पिवळी पडतात आणि शेंगा सुकतात, तेव्हा पिकाची कापणी करावी.

    मध्य प्रदेश हे सर्वात जास्त सोयाबीन पिकवणारे राज्य आहे. गेल्या दोन वर्षांत, मध्यप्रदेशात सुमारे 4.4 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्रात सोयाबीनचे पीक घेतले गेले आहे. येथील उत्पादन 3.9 दशलक्ष टन असून सरासरी उत्पादकता 796 – 885 किलो/हेक्टर आहे. सुधारित वाणांचे दर्जेदार बियाणे पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध नसते. सोयाबीन लागवडीखालील बहुतांश क्षेत्र पावसावर अवलंबून आहे. सोयाबीन बियाणे कमीत कमी साठवण्यायोग्य आहे, यामुळे सोयाबीन उत्पादनावर परिणाम होताना दिसतो. इतर खाद्यतेलांच्या तुलनेत सोयाबीन तेल स्वस्त असते.

  • विमान निर्मिती उद्योग

    विमान निर्मिती उद्योग

    भारतात विमान वाहतूक सेवा अगदी उत्तम चालते; पण प्रत्यक्ष विमान निर्मिती येथे होत नाही, हे भारताचे फार मोठे दुर्दैव आहे. भारतीय विमान कंपन्या परदेशातून विमाने आयात करतात. ‘बोईंग’ या विदेशी कंपनीची स्थापना सन १९१६ मध्ये झाली. ‘एअरबस’ची स्थापना सन १९७० मध्ये आणि ‘दासो’ची स्थापना सन १९२९ मध्ये झाली. अर्थात, या सगळ्या कंपन्या बऱ्याच जुन्या आहेत. त्यांच्याकडे विमाने बनविण्याचा अनुभवदेखील आहे, परंतु जगातील मोठी अर्थव्यवस्था असलेला भारत यात कुठेच नाही.

    सन १९८० मध्ये भारतात विमानांच्या उत्पादनाला सुरुवात झाली होती. दुर्दैवाने, भारत अजून एकही मोठे विमान बनवू शकलेला नाही. जगातील एकूण विमान उत्पादनामध्ये भारताचे योगदान नाही. लष्करी विमाने वगळता भारतात विमान उत्पादन होत नाही. सन १९४० मध्ये वालचंद हिराचंद यांनी ‘हिंदुस्थान एरोनॉटिक्स’ची स्थापना करून विमान उत्पादनास भारतात सुरुवात केली असल्याचे संदर्भ मिळतात.

    सन १९४२ मध्ये महायुद्धाच्या काळात ही कंपनी तत्कालीन शासनाने आपल्या ताब्यात घेतली. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर या कंपनीची मालकी भारत सरकारकडे आली. या कंपनीत सध्याच्या रशियाकडून परवाने घेऊन विमाने बनवली जातात; मात्र यात फक्त लष्करी विमानेच बनवली जातात.

    स्वातंत्र्योत्तर भारतात नियंत्रणवादी धोरणानुसार, उद्योजकांना प्रत्येक उत्पादनाकरिता शासकीय परवानगीची गरज असायची. भारताची वाढती लोकसंख्या आणि विमान सेवाक्षेत्रातील वाढ विचारात घेतली, तर भारतात विमान वाहतूक बाजारपेठ मोठी आहे. त्यामुळे विमान निर्मितीला भारतात वाव आहे; मात्र यात भारतासमोर युनायटेड स्टेट्स, चीन आणि जपान या देशांचे आव्हान आहे.

    देशातील बहुतांश विमान कंपन्या या ‘बोईंग’, ‘एअरबस’, ‘एटीआर’ आणि ‘एम्ब्रेर’सारख्या परदेशी विमान निर्मात्यांनी तयार केलेली विमाने खरेदी करतात. देशात विमानाची निर्मिती होऊ शकत नाही, असा सरकारी पातळीवरील समाज नव्या उद्योजकांसाठी मारक ठरत आहे.

    भारताची सरकारी कंपनी ‘हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड’ विमाने तयार करण्यास सक्षम आहे, परंतु ती केवळ लष्करी तंत्रज्ञानापुरती मर्यादित आहे. भारतात हुशारी, क्षमता आणि तंत्रज्ञानाचा अभाव आहे, म्हणून येथे या कंपन्या नसाव्यात, असा याचा अर्थ बिलकुल नाही.

    सन २००४ मध्ये स्वदेशी विमानाने बेंगळुरूमध्ये पहिले उड्डाण केले, परंतु विमानाच्या वजनाची मर्यादा आवश्यकतेपेक्षा अधिक असल्याने उड्डाणादरम्यान ते कोसळले. त्यानंतर दुसरे ‘सारस प्रोटोटाइप’ विमान बंगळुरूच्या भागात चाचणी उड्डाणादरम्यान जमिनीवर कोसळले. या चाचणीत भारतीय वायुसेनेचे दोन पायलट आणि एक उड्डाण चाचणी अभियंता ठार झाले, तेव्हापासून हा प्रकल्प अर्धवट स्थितीत आहे.

    भारतात विमान निर्मिती उद्योग उभारण्याची, ते विकसित करण्याची राजकीय इच्छाशक्ती फार कमी पडते. विमानाचे सुटे भाग तयार करण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या संसाधनांचा अभाव आहे. यासाठी आवश्यक असलेले घटक आयात करण्यासाठी भारतावर व्यापार निर्बंध आहेत. हा उद्योग महागडा, मोठी गुंतवणूक करण्याचा आणि वेळखाऊ आहे. यामुळेही गुंतवणूकदार गुंतवणूक करण्यास सहजासहजी राजी होत नाहीत. अशा अनेक कारणांमुळे भारतात विमान उद्योग भारतीय स्वातंत्र्याच्या अमृतमहोत्सवी वर्षातही भारतात विकसित झालेला नाही.

  • गाडी धुण्याचा व्यवसाय

    गाडी धुण्याचा व्यवसाय

    चारचाकी वाहन ही आजची गरज बनली आहे. गाडी विकत घेतल्यावर ती नेहमीच चमकत राहिली पाहिजे, असे प्रत्येकाला वाटत असते. लोक कठोर परिश्रम घेऊन गाडी खरेदी करतात, त्यामुळे ती स्वच्छ ठेवण्याकडे त्याचा कल असतो. गाडी अधिक काळ चांगली राहण्यासाठी ती वेळोवेळी चांगली धुणे आवश्यक असते. अर्थातच, यामुळे गाडी धुण्याचा व्यवसाय काळाची गरज बनली आहे.

    भारतातील लोकांचे उत्पन्न वाढत आहे. त्यामुळे नागरिकही वाहनांची खरेदी करत आहेत. गाडी धुण्याच्या व्यवसायाबद्दल बोलायचे झाले, तर हा रु. 25,000 मध्ये हा सुरू करता येणारा व्यवसाय आहे. या व्यवसायासाठी कोणत्याही व्यावसायिक अभ्यासक्रमाची गरज नाही. याशिवाय, फारशी उपकरणेही खरेदी करावी लागत नाहीत. कार धुण्याचा व्यवसाय अगदी कमी उपकरणांमध्ये सुरू करता येतो. स्वत:हून गाडी धुण्यासाठी कोणाकडे वेळ नसतो.

    गाडी धुण्याच्या व्यवसायासाठी 10 ते 15 हजार रुपयांमध्ये ‘कार वॉशिंग मशीन’ खरेदी करावे लागेल. या यंत्राची क्षमता साधारणपणे सुमारे 2 अश्वशक्ती आवश्यक आहे. यानंतर 30 लिटरपर्यंत क्षमतेचा ‘व्हॅक्यूम क्लिनर’ घ्यावा लागेल. गाडीच्या साफसफाईसाठी शॅम्पू, पॉलिश आणि हातमोजे इत्यादी विकत घ्यावे लागतील.

    गाडी उभी करण्यासाठी कोणतीही अडचण येणार नाही, अशी जागा आपणास निवडावी लागेल. गाडी धुण्यामधून मिळणारी कमाई वेगवेगळ्या शहरांच्या दरावर अवलंबून असते. दिल्ली, मुंबई , पुणे, नाशिक आणि आसपासच्या भागात गाडी धुण्यासाठी जास्त दर घेतात. ग्रामीण भागात तुलनेने कमी असतात. दररोज 3 ते 4 वाहने धुतल्यावर तुम्ही महिन्याला सुमारे 50,000 रुपये कमवू शकता. यामुळे हा व्यवसाय अलीकडे ग्रामीण, शहरी भागात उत्तम सुरु असलेला दिसून येतो.

  • मुगाची शेती

    मुगाची शेती

    स्वच्छ सूर्यप्रकाश आणि उष्ण हवामानात जोमाने वाढणाऱ्या मुगाची लागवड शेतकरी करतात. मागील काही वर्षांमध्ये मुगाला चांगले दर मिळू लागले आहेत. पावसाळ्याबरोबरच उन्हाळ्यातही चांगली सिंचन व्यवस्था असल्यास मुगाची शेती करता येते. मूग पीक ६० ते ६५ दिवसांत पक्व होते. या काळात पाणी नियमित द्यावे लागते.

    उन्हाळी शेती करण्याचा विचार असल्यास मुगाकरिता ‘पूसा वैशाखी’, ‘वैभव’ या जातींची शिफारस केलेली आहे. या शेतीसाठी पाण्याच्या उत्तम निचऱ्याची मध्यम ते भारी जमीन निवडावी. पाणथळ, क्षारयुक्त तसेच निकृष्ट जमिनीत मुगाची लागवड करू नये. अशा जमिनीत मुळावर ‘रायझोबीयम’ जिवाणूंच्या गाठींची वाढ होत नाही. त्याचा परिणाम पिकांच्या वाढीवर होतो.
    फेब्रुवारीचा शेवटचा आठवडा ते मार्चचा पहिला पंधरवाडा या काळात उन्हाळी मुगाची पेरणी करावी. मूग पेरताना दोन ओळीतील अंतर ३० सेंमी. आणि दोन रोपांतील १० सेंमी. ठेवावे.

    मुगाला मशागतीची फारशी आवश्यकता नसते. जमीन भुसभुसीत करावी. एकरी ५ ते ६ किलो बियाणे लागते. घरगुती बियाणे असल्यास दर तीन वर्षांनी ते बदलावे. आपले शेत नेहमी तणमुक्त ठेवावे. मानवी आहाराच्या दृष्टीने मुगास विशेष महत्त्व आहे. मुगामध्ये २० ते २५ टक्के प्रथिने असतात. ही प्रथिने तृणधान्यातील प्रथिनांना पूरक असल्याने त्यांचा रोजच्या आहारात पुरेशा प्रमाणात समावेश करणे आवश्यक आहे.

    शेती आणि आहारात मुगास अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कडधान्य पिकामध्ये अल्पावधीत तयार होणारे खरीप आणि उन्हाळी हंगामातील मूग हे महाराष्ट्र राज्याचे महत्त्वाचे पीक आहे.

  • टिटवाळ्याचा सिद्धिविनायक महागणपती

    टिटवाळ्याचा सिद्धिविनायक महागणपती

    मुंबईजवळील टिटवाळा गावात सिद्धिविनायक महागणपती मंदिर असून येथे भाविकांची नेहमी गर्दी असते. कल्याण-कसारा मार्गावर ‘काळू’ नदीच्या काठावर हे जागृत मंदिर आहे. टिटवाळा येथील गणपती मंदिर हे महाराष्ट्रातील 8 प्रसिध्द गणपती मंदिरापैकी एक आहे. महाराष्ट्रातील अष्टविनायकांप्रमाणेच हे क्षेत्र प्रसिद्ध आहे. या परिसरात पूर्वी कण्व ऋषींचा आश्रम होता. शकुंतला इथे वाढली. त्यामुळे या ठिकाणाला एक प्राचीन महत्त्व आहे.

    गणपतीचे मंदिर साधेच आहे. शेंदरी रंगाची रेखीव मूर्ती मंदिरात प्रवेश करताच आपले लक्ष वेधून घेते. सिंहासनावर विराजमान असलेल्या या मूर्तीच्या 4 हातात आयुधे आहेत. डोक्यावर चांदीचा मुकुट आणि चांदीचे छत्र आहे. इथे नेहमी फुलांची सुरेख आरास केलेली असते. गणपतीच्या गाभाऱ्यात चांदीचा बारीक कलाकुसर आहे. सभामंडपात अनेक धार्मिक विधी, वाचन सुरु असते. मंदिराच्या आवारात एक छोटी दीपमाळ आहे. मंदिरापासून काही अंतरावर एक तलाव आहे.

    मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस रेल्वे स्थानकावरून सुटणाऱ्या ‘कसारा’, ‘आसनगाव’ आणि ‘टिटवाळा’ या गाड्यांनी या मंदिरापर्यंत जाता येते. स्थानकापासून हे गाव थोडे दूर आहे; मात्र तेथे बससेवा उपलब्ध आहे. हे देउळ प्राचीन असून याची मूळ बांधणी शकुंतलेने केली असल्याची आख्यायिका आहे. हे मंदिर एका सरोवरात बांधले होते. गाळ साचून मंदिर त्यात गाडले गेले. माधवराव पेशवे यांनी दुष्काळादरम्यान पाणी साठवण्याची सोय करण्यासाठी या तळ्याचे उत्खनन केले होते. त्यादरम्यान हे मंदिर जसेच्या तसे सापडले, आणि देवाची मूर्तीही अभंग स्वरूपात मिळाली. वसईची लढाई जिंकल्यावर माधवराव पेशव्यांनी या देवळाचे पुनरुत्थान करवले आणि मूर्तीची पुनर्स्थापना केली, असा इतिहास सांगितला जातो.

  • देवगडमधील तांबळडेग किनारा

    देवगडमधील तांबळडेग किनारा

    महाराष्ट्राच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात देवगडमध्ये तांबळडेग हा अप्रतिम सागरकिनारा आहे. कोकणातील सर्वोत्तम समुद्रकिनाऱ्यांमध्ये गणला जावा असा हा किनारा आहे. स्वच्छ पांढरी वाळू, निळेशार पाणी असणारा ही किनारा एकांत प्रदान करणारा आहे. कसलीही गर्दी नाही.. सागराच्या साक्षीने स्वगत साधण्यासाठी मस्त असे हे ठिकाण आहे. सागरवेडा पर्यटक येथे हरखूनच जाईल, असा हा किनारा !

    येथील वाळूचा किनारा तीन-साडेतीन किलोमीटर लांब आहे. किनाऱ्याच्या दक्षिण टोकाला ‘नारिंग्रे’ नदी सागराला येऊन मिळते. हे संगमाचे दृष्यसुद्धा मनमोहक असते. अतिशय निसर्गरम्य ठिकाणी असलेला, कोकणातील निसर्गरम्यता सभोवताली घेऊन लाटांनी फेसाळणारा गावाकडील समुद्रकिनारा पर्यटकांना आकर्षित करतोच करतो.
    शहराच्या गजबजाटापासून दूर असणाऱ्या किनाऱ्यांच्या शोधात असणाऱ्यांसाठी हा एक उत्तम पर्याय आहे.

  • शिवडीचा किल्ला

    शिवडीचा किल्ला

    शिवडीचा किल्ला हा मुंबई शहरातील चांगल्या स्थितीत असलेला किल्ला आहे. हार्बर मार्गावरील शिवडी स्थानकाच्या पूर्वेला 10 ते 15 मिनिटांच्या अंतरावर हा किल्ला आहे.
    बहादूरखानाने त्याच्या ताब्यात असताना शिवडी किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराजवळ पीराचा दर्गा बांधला. सन १५३४ च्या तहात हा किल्ला पोर्तुगिजांच्या ताब्यात गेल्यावर त्यांनी या किल्ल्याची डागडुजी केली. सन १६७२ साली जंजिऱ्याच्या सिद्दीकडून मुंबईवर हल्ले झाले. त्यानंतर इंग्रजांनी अनेक नवीन किल्ले बांधून जुने किल्ले मजबूत केले. शिवडी किल्ल्याची दुरुस्ती इंग्रजांनी सन १६८० मध्ये पूर्ण केली.

    सन 2007-2008 मध्ये किल्ल्याचे नुतनीकरण पुरातत्व आणि वस्तुसंग्रहालय खात्याने केले. या किल्ल्याकडे जाण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्ग आहे. येथून आपण सय्यद जलाल शहा यांच्या दर्ग्याजवळ येतो. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराने आत गेल्यावर अर्धवर्तुळाकार छताच्या 2 लांबलचक इमारती दिसतात. किल्ल्याच्या चारही बाजूंना असणारी तटबंदी अजून शाबूत आहे. येथे त्रिकोणाकृती बुरुज येथे पहायला मिळतात.

    या किल्ल्याचे स्वरुप पाहता बाहेरच्या बाजूस एक तटबंदी, आत आणखी एक तटबंदी असे आहे. किल्ल्याची सीमा भिंत जाड असून पूर्णपणे दगडात बांधलेली आहे. किल्ल्याच्या दक्षिणआणि उत्तरेकडे 2 दरवाजे आहेत. आता फक्त दरवाजांचे आकार शिल्लक आहेत.

    हार्बर मार्गावरील शिवडी स्थानकापासून पूर्वेला पूर्व द्रुतगती मार्गाच्या खालून एक रस्ता आहे. या रस्त्याने सरळ गेल्यावर काही मिनिटातच हजरत अली बाबांचा दर्गा लागतो. या दर्ग्याच्या लगतच या किल्ल्याचे द्वार आहे. शिवडी किल्ल्यालगतच्या समुद्रकिनाऱ्यावर दरवर्षी हिवाळ्यात सैबेरियातून हजारोंच्या संख्येने फ्लेमिंगो पक्षी येत येतात. फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे दर्शन पर्यटकांना येथे घेता येते. चांगल्या अवस्थेत असलेला किल्ला आणि दरवर्षी येणारे फ्लेमिंगो पक्षी यामुळे या किल्ल्यावर पर्यटक आवर्जून जातात.

  • सेवाग्राम आश्रम

    सेवाग्राम आश्रम

    भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी कसे जगले आणि कसे लढले ते पहायचे असल्यास पर्यटकांसाठी महाराष्ट्रातील एक उत्तम ठिकाण म्हणजे ‘सेवाग्राम आश्रम’ होय. महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यामध्ये हे ठिकाण आहे.

    सन 1933 मध्ये जमनालाल बजाज यांच्या विनंतीवरून गांधीजी काही काळासाठी वर्ध्याला आले. ते प्रारंभी महिला आश्रमाच्या प्रार्थना मंदिरात राहत होते. पुढे सन 1936 मध्ये गांधीजींनी वर्ध्याच्या सीमेवर असलेल्या ‘सेगाव’ नावाच्या गावात आपले निवासस्थान (कुटी) बांधले. ज्याचे नाव त्यांनी ‘सेवाग्राम’ म्हणजे ‘सेवेचे गाव’ असे ठेवले.

    जमनालालजींनी या आश्रमासाठी आपली जमीन दिली. गांधीजींनी त्यांच्या झोपडीच्या बांधकामासाठी कोणत्याही परिस्थितीत पाचशे रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करू नये, अशी अट घातली होती. त्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य स्थानिकांकडून खरेदी करण्याच्या सूचना त्यांनी दिल्या होत्या. त्यांच्या सूचनेनुसार सेवाग्राम येथे गांधीजींचे पहिले निवासस्थान ‘आदिनिवास’ बांधण्यात आले.

    गांधीजी, त्यांच्या पत्नी कस्तुरबा आणि त्यांच्या अनुयायांसाठी आश्रमात बांधलेली छोटी राहण्याची ठिकाणे गावातील झोपड्यांसारखीच होती. महत्त्वाच्या राष्ट्रीय बाबी आणि चळवळींचे अनेक निर्णय सेवाग्राम येथे घेण्यात आले. राष्ट्रउभारणीच्या अनेक संस्थांसाठी हे केंद्रस्थान बनले. भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत ते गांधीजींच्या उपक्रमांचे केंद्र राहिले.

    सध्या येथील आश्रमातील माणसे प्रार्थना, सूतकताई, अंगमेहनतीची कामे, साफसफाई आणि शेती यासह आश्रमाचे दैनंदिन वेळापत्रक सांभाळतात. ‘सेवाग्राम’ हे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय तीर्थक्षेत्र बनले आहे. येथे लोक नियमितपणे येत असतात. गांधींनी सन 1930 मध्ये मिठाच्या सत्याग्रहासाठी साबरमती आश्रमापासून दांडीपर्यंत पदयात्रा सुरू केली. तेव्हा त्यांनी भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत साबरमतीला परत न जाण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यावेळी स्वातंत्र्य मिळाले नव्हते. गांधींना दोन वर्षांपेक्षा जास्त काळ तुरुंगवास भोगावा लागला.

    सुटका झाल्यावर त्यांनी काही काळ प्रवासात घालवला. त्यांनी मध्य भारतातील एका गावाला आपले मुख्यालय बनवण्याचा निर्णय घेतला. जमनालालजी बजाज यांच्या निमंत्रणावरून ते सन १९३४ मध्ये वर्ध्याला आले. गांधीजी सेवाग्रामला आले, तेव्हा 67 वर्षांचे होते. तेव्हापासून सेवाग्राम हे प्रेरणादायी ठिकाण बनले आहे. सेवाग्राम वर्धा शहरापासून 8 किमी आणि नागपूरपासून 75 किमी अंतरावर वसलेले एक छोटेसे गाव आहे.

    अनेक व्यावहारिक अडचणी असतानाही गांधीजींनी इथेच स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्यासोबत अनेक सहकारी येथे राहू लागले. सेवाग्राम येथे कोणत्याही सुविधा नव्हत्या. टपाल किंवा तार कार्यालयही नव्हते. पत्रे वर्ध्याहून आणावी लागायची.

    गांधीजींच्या अनुयायी मीरा बेन यांनी येथे एक कुटी बांधली. ती गांधीजींच्या कार्यालयाकरिता देऊन त्यांनी गावाजवळच स्थलांतर केले. या कुटीलाच आज ‘बापू कुटी’ आणि ‘बापू ऑफिस’ असे संबोधले जाते. गांधीजींना भेटायला बहुसंख्येने अनुयायी येत असत. याच कुटीत कस्तुरबाही राहत. गांधीजींना भेटण्यासाठी अनेकजण येत असल्यामुळे कस्तुरबांसाठी अन्य कुटी बांधली गेली. या कुटीलाच ‘बा’ कुटी म्हणून ओळखले जाते. जेव्हा आपण या कुटीकडे पाहतो, तेव्हा गाधींजींचे साधे राहणीमान आपल्या डोळयासमोर उभे राहते.

    या कुटीला बांबू, तट्टयांचे आच्छादन आहे. भिंती पांढऱ्या मातीने सारवलेल्या आहेत. मीरा बेन यांनी कुटीच्या भिंतीवर ओम, बांबूंचे वृक्ष, मोर, चरखा, निसर्गाची चित्रे रेखाटली होती. ती आजही कायम आहेत. खिडक्या, दरवाजे बांबूनींच बनवून स्थानिक पद्धतीने सजविण्यात आलेले आहेत. ग्रामस्थांनी बनविलेल्या तट्टयांचा वापर कुटीच्या आच्छादनासाठी करण्यात आलेला आहे. ‘सिंदी’च्या‍ झाडापासून तयार करण्या‍त आलेल्या चटयांचा वापर गांधीजी करत असत.
    बापूंच्या कार्यालयीन कुटीमध्ये आपणाला तत्कालीन दूरध्वनीही पाहायला मिळतो. गांधीजी वापरत असलेले सुंदर पेपरवेटही याठिकाणी ठेवले आहेत; तसेच चिनीमातीतील तीन माकडे सर्वांचे आकर्षण ठरतात. महाराष्ट्रातील हे ठिकाण पाहण्यासाठी पर्यटकांची नेहमी गर्दी असते.