हिंदी महासागरातील सागरी सुरक्षा आणि द्विपक्षीय सहकार्य मजबूत करण्यासाठी भारतीय नौदलाने मोठे यश संपादन केले आहे. भारतीय नौदलाची ‘आयएनएस तर्कश’ आणि ‘आयएनएस इक्षक’ ही दोन युद्धनौका जहाजे सेशेल्स देशाचा यशस्वी दौरा पूर्ण करून मायदेशी परतली आहेत.
दोन
सहभागी झालेल्या भारतीय युद्धनौकांची संख्या
तीनशे
आयएनएस इक्षक जहाजाला भेट देणारे नागरिक
पन्नास
दोन्ही देशांच्या राजनैतिक संबंधांची वर्षे
तीस
संचलनात सहभागी आसाम रायफल्सचे जवान
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतीय नौदलाच्या आयएनएस तर्कश आणि आयएनएस इक्षक या दोन प्रमुख जहाजांनी सेशेल्स देशातील पोर्ट व्हिक्टोरियाचा अधिकृत दौरा यशस्वीपणे पूर्ण केला आहे. सेशेल्सच्या सुवर्णमहोत्सवी राष्ट्रीय दिन परेडमध्ये भारतीय तुकडीने सहभाग नोंदवला.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि सेशेल्सचे अध्यक्ष पॅट्रिक हर्मिनी यांच्या प्रमुख उपस्थितीत हा द्विपक्षीय सोहळा पार पडला. भारतीय नौदलाचे अधिकारी आणि सेशेल्स संरक्षण दलाचे प्रमुख यात सहभागी होते.
तात्कालिक परिणाम
हिंदी महासागर क्षेत्रात भारत आणि सेशेल्स दलांमधील सागरी सुरक्षा समन्वय आणि माहितीची देवाणघेवाण अधिक वेगवान झाली आहे. स्थानिक स्तरावर आरोग्य सुविधा पुरवल्याने दोन्ही देशांमधील मैत्रीपूर्ण संबंध दृढ झाले आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने आपल्या ‘महासागर’ (MAHASAGAR) धोरणांतर्गत या मोहिमेला विशेष मान्यता दिली होती. परराष्ट्र मंत्रालय आणि नौदल प्रशासनाने या दौऱ्याचे संपूर्ण राजनैतिक नियोजन अत्यंत यशस्वीपणे हाताळले आहे.
सागरी सर्वेक्षण क्षमता आणि तांत्रिक सहकार्य
भारतीय नौदलाचे ‘आयएनएस इक्षक’ हे स्वदेशी बनावटीचे मोठे सर्वेक्षण जहाज असून ते अत्याधुनिक तांत्रिक उपकरणांनी सज्ज आहे. या जहाजाने सेशेल्स दौऱ्यात आपल्या जलविज्ञान (हायड्रोग्राफिक) क्षेत्रातील कौशल्याचे सादरीकरण केले.
- सेशेल्सच्या तीनशेपेक्षा जास्त नागरिकांनी आणि संरक्षण अधिकाऱ्यांनी या जहाजाला भेट देऊन तांत्रिक माहिती जाणून घेतली.
- हिंदी महासागर क्षेत्रातील सागरी नकाशे तयार करणे आणि सुरक्षित वाहतुकीसाठी भारत सेशेल्सला तांत्रिक मदत पुरवत आहे.
सामाजिक उपक्रम आणि संयुक्त लष्करी संचलन
भारत आणि सेशेल्समधील संरक्षण भागीदारी केवळ युद्धअभ्यासापुरती मर्यादित नाही. या दौऱ्यात भारतीय नौदलाने सेशेल्समधील ‘इंग्लिश रिव्हर होम’ येथे एका विशेष वैद्यकीय शिबिराचे आयोजन केले होते. या शिबिरात स्थानिक नागरिकांची आरोग्य तपासणी करून त्यांना प्रथमोपचार संच आणि जीवनावश्यक वस्तूंचे वाटप करण्यात आले. सेशेल्सच्या ५० व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त आयोजित मुख्य परेडमध्ये भारतीय नौदलाच्या बँड पथकाने आपल्या सुरावटींनी सर्वांची मने जिंकली. यासोबतच भारतीय लष्कराच्या आसाम रायफल्सच्या तुकडीनेही संचलनात भाग घेतला. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सेशेल्स संसदेला संबोधित करताना या मैत्रीचे कौतुक केले. भारताने सेशेल्स संरक्षण दलाची क्षमता वाढवण्यासाठी ‘लेस्पवार’ ही गस्ती नौका आणि १० उपयुक्त वाहने भेट दिली आहेत.
“सेशेल्स आणि भारताची मैत्री ऐतिहासिक आहे. आयएनएस तर्कश आणि आयएनएस इक्षक या जहाजांच्या दौऱ्यामुळे हिंदी महासागर क्षेत्रातील आमची सुरक्षा भागीदारी अधिक मजबूत झाली आहे.”
— विक्रम मिसरी, परराष्ट्र सचिव, भारत सरकार“भारतीय नौदलाचे सहकार्य आमच्या सागरी सीमांच्या संरक्षणासाठी अत्यंत मोलाचे आहे. जलविज्ञान क्षेत्रातील भारताच्या तांत्रिक मदतीमुळे आमच्या दलाची कार्यक्षमता वाढेल.”
— अधिकृत प्रवक्ता, सेशेल्स संरक्षण दल- भारताने सेशेल्स संरक्षण दलाला ‘लेस्पवार’ गस्ती नौका आणि १० वाहने भेट दिली आहेत.
- पंतप्रधान मोदी यांनी सेशेल्स संसदेला संबोधित करत दोन्ही देशांच्या मैत्रीचे कौतुक केले.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| नौदल दौरा | पोर्ट व्हिक्टोरिया येथे मुक्काम | पूर्ण |
| राष्ट्रीय दिन परेड | भारतीय तुकडीचा सहभाग | पूर्ण |
| आरोग्य शिबिर | इंग्लिश रिव्हर होम येथे मदत | कार्यरत |
| गस्ती नौका भेट | लेस्पवार जहाजाचे हस्तांतरण | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
भारत-सेशेल्स संबंधांचा इतिहास आणि पुढील धोरणात्मक पावले काय?
भारत आणि सेशेल्स देशांमधील राजनैतिक संबंधांची स्थापना १९७६ मध्ये झाली होती. ५० वर्षांपूर्वी सेशेल्सच्या स्वातंत्र्यावेळी भारताचे ‘आयएनएस निलगिरी’ हे जहाज पोर्ट व्हिक्टोरियामध्ये मैत्रीचे प्रतीक म्हणून उपस्थित होते. तोच ऐतिहासिक वारसा पुढे चालवत यंदा सुवर्णमहोत्सवा निमित्त दोन आधुनिक जहाजे पाठवण्यात आली. भारतासाठी सेशेल्स हा पश्चिम हिंदी महासागरातील अत्यंत महत्त्वाचा धोरणात्मक भागीदार आहे. या क्षेत्रातील चीनच्या वाढत्या प्रभावाला रोखण्यासाठी आणि समुद्री चाच्यांपासून व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी दोन्ही देश कटिबद्ध आहेत. आगामी काळात दोन्ही देशांचे नौदल संयुक्त गस्ती मोहीम अधिक तीव्र करणार असून तांत्रिक कर्मचाऱ्यांच्या प्रशिक्षणाचा पुढचा टप्पा लवकरच सुरू केला जाईल.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन नौदल मुख्यालयाने दक्षिण-पश्चिम हिंदी महासागर क्षेत्रासाठी विशेष सुरक्षा आराखडा तयार केला आहे. सागरी गुन्हेगारी आणि बेकायदेशीर मासेमारी रोखण्यासाठी सेशेल्स दलासोबत थेट संपर्क यंत्रणा कार्यान्वित करण्यात आली आहे. आंतरराष्ट्रीय सागरी कायद्यांचे पालन करणे यामुळे दोन्ही देशांच्या प्रशासनाला सुलभ झाले आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सागरी व्यापार आणि जहाज बांधणी क्षेत्रात नवीन रोजगाराच्या संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे. भारताकडून संरक्षण साहित्याची निर्यात वाढवण्यासाठी आफ्रिकन बाजारपेठेत नवीन मार्ग खुले झाले आहेत. दोन्ही देशांमधील ब्लू इकॉनॉमी म्हणजेच सागरी अर्थव्यवस्थेला या धोरणात्मक करारामुळे मोठी गती मिळेल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसून येत असून सागरी मार्गाने होणारी व्यापारी वाहतूक अधिक सुरक्षित झाली आहे. सेशेल्समधील भारतीय वंशाच्या नागरिकांमध्ये या दौऱ्यामुळे सुरक्षेची आणि अभिमानाची भावना निर्माण झाली आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची प्रतिमा एक शांतताप्रिय आणि मदत करणारा देश म्हणून अधिक मजबूत झाली आहे.
नौसैनिक आणि संरक्षण क्षेत्रातील तंत्रज्ञ
नौसैनिक आणि संरक्षण क्षेत्रातील तंत्रज्ञ यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संयुक्त मोहिमांचे थेट प्रशिक्षण मिळाले आहे. हायड्रोग्राफिक सर्व्हे म्हणजेच सागरी सर्वेक्षणातील नवीन तांत्रिक कौशल्ये आत्मसात करण्याची संधी तरुण अधिकाऱ्यांना मिळाली आहे. यामुळे भारतीय नौदलाच्या तांत्रिक कक्षांचा विस्तार होण्यास मदत होत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सागरी सुरक्षेचा नवा महासागर
भारतीय नौदलाच्या जहाजांनी सेशेल्समध्ये पूर्ण केलेली मोहीम भारताच्या वाढत्या जागतिक प्रभावाचे उत्तम उदाहरण आहे. हिंदी महासागर हा केवळ भारताचा किनारा नसून ती आपली सामरिक जबाबदारी आहे, हे भारताने पुन्हा एकदा दाखवून दिले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या उपस्थितीत पार पडलेला हा दौरा केवळ औपचारिक नव्हता, तर तो हिंदी महासागरातील ‘महासागर’ धोरणाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आहे. ५० वर्षांपूर्वी आयएनएस निलगिरीने लावलेली मैत्रीची वीण आज आयएनएस तर्कश आणि इक्षकने अधिक घट्ट केली आहे. सेशेल्ससारख्या लहान पण महत्त्वपूर्ण द्वीपसमूहाला संरक्षण साहित्याची मदत देणे भारताच्या विश्वासार्हतेचे लक्षण आहे. हा दौरा आगामी काळात हिंदी महासागर क्षेत्रात शांतता, स्थैर्य आणि मुक्त व्यापाराचा पाया मजबूत करण्यास पूर्णपणे सक्षम आहे.