भारतीय कृषी निर्यातीसाठी एक अत्यंत चिंताजनक बातमी समोर आली आहे. भारताकडून चीनला निर्यात करण्यात आलेल्या तांदळाच्या तीन खेपा चीनने स्वीकारण्यास नकार दिला आहे. या तांदळाच्या वाणामध्ये जनुकीय बदल केलेले घटक असल्याचा संशय चीनच्या तपासणी यंत्रणांनी व्यक्त केला आहे. परिणामी, ही तीनही मालवाहू जहाजे चीनच्या बंदरावरून पुन्हा भारताकडे परत धाडण्यात आली असून, यामुळे भारतीय निर्यातदारांचे कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान झाले आहे.
भारतातून बिगर-बासमती तांदळाची निर्यात चीनला केली जाते. मात्र, अलीकडेच पाठवण्यात आलेल्या तीन विशिष्ट जहाजांमधील तांदळाचे नमुने चीनच्या सीमा शुल्क आणि अन्न सुरक्षा विभागाने तपासले. त्यांच्या प्राथमिक अहवालानुसार, या तांदळात अनधिकृत जनुकीय बदल आढळल्याचा दावा करण्यात आला आहे. चीनमध्ये मानवी वापरासाठीच्या अन्नधान्यात जीएमओ घटकांवर अत्यंत कडक निर्बंध आहेत, त्यामुळे त्यांनी हा माल निकृष्ट ठरवून परत पाठवण्याचा निर्णय घेतला. ही जहाजे परत आल्यामुळे भारतीय निर्यातदारांसमोर आर्थिक संकट उभे राहिले आहे. हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून गेलेली जहाजे परत येण्यासाठी लागणारा इंधन आणि भाड्याचा खर्च निर्यातदारांना सोसावा लागणार आहे. तांदूळ दीर्घकाळ जहाजावर राहिल्याने त्याचा दर्जा खालावण्याची शक्यता आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत, विशेषतः युरोपीय संघ आणि आशियाई देशांमध्ये भारतीय तांदळाच्या शुद्धतेवर आता प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे.
भारतात केवळ कापूस या जनुकीय बदल केलेल्या पिकाला व्यावसायिक परवानगी आहे. तांदूळ किंवा इतर कोणत्याही अन्नपिकाच्या जीएम वाणांना भारतात बंदी आहे. असे असूनही निर्यातीच्या मालात जीएमओचे अंश कसे आढळले, हा आता संशोधनाचा विषय ठरला आहे. अनेकदा बियाणे निवडीत झालेली चूक किंवा प्रक्रिया केंद्रांवरील निष्काळजीपणामुळे अशा प्रकारची भेसळ होण्याची शक्यता असते. काही निर्यातदारांच्या मते, हा केवळ तांत्रिक संशय असू शकतो. आम्ही भारताच्या नियमांनुसार गैर-जनुकीय सुधारित प्रमाणपत्र घेऊनच माल पाठवला होता, असा दावा त्यांनी केला आहे. मात्र, चीनच्या कडक नियमावलीमुळे हे प्रमाणपत्र तिथे अमान्य ठरले आहे. आता भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण आणि अपेडा या प्रकरणाची सखोल चौकशी करत असून, पुरवठा साखळीत नेमकी कुठे चूक झाली, याचा शोध घेतला जात आहे. चीनच्या या पावलामुळे इतर देशही भारतीय तांदळाच्या खेपांची अधिक कडक तपासणी करण्याची शक्यता आहे. युरोपीय देशांनी यापूर्वीच भारतीय कृषी मालाबाबत कडक भूमिका घेतली आहे. जर भारताने आपली प्रतिमा सुधारली नाही, तर तांदूळ निर्यातीवर कायमस्वरूपी परिणाम होऊ शकतो, जो भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी आणि शेतकऱ्यांसाठी घातक ठरेल.