स्वतंत्र बातमी

रत्नागिरी जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावर उगम पावणारी काजळी नदी म्हणजे कोकणाच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग. डोंगरकपारींमधून वाट काढत, हिरव्या भातशेतींच्या कडेने वळणे घेत ती पश्चिमेकडे झुकत जाते. साधारण पन्नास ते साठ किलोमीटरचा प्रवास करत ती रत्नागिरी शहराजवळ अरबी समुद्राला जाऊन मिळते. तिच्या मुखाशी तयार झालेली विस्तीर्ण खाडी म्हणजे काजळीचा समुद्राशी होणारा शांत, गंभीर संवाद.

काजळी आणि रत्नागिरी शहर यांचे नाते अतूट आहे. एका बाजूला अरबी समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला काजळी — या दोन जलधारांच्या मिठीत रत्नागिरी सामावले आहे. काजळी हे नाव ऐकताच मनात एक प्रतिमा येते — काजळासारखी खोल, गडद, रहस्यमय. पावसाळ्यात नदीचे पाणी काजळासारखे गडद काळे होते म्हणून तिला हे नाव मिळाले असावे, असे सांगितले जाते. रत्नागिरीकरांच्या असंख्य आठवणी काजळीशी जोडलेल्या असून ती त्यांच्या बालपणाची सोबतीण आहे.

पावसाळ्यात दुथडी भरून वाहणारी काजळी रौद्र रूप घेते. सह्याद्रीची माती सोबत घेऊन ती वाहते तेव्हा तिचे पाणी तपकिरी, लालसर होते. काठावरील झाडे, घरे पाण्यात बुडतात, शेतं जलमय होतात. या रौद्र रूपातही काजळी एक विलक्षण सौंदर्य घेऊन वाहते. दुथडी भरून वाहणारी काजळी पाहताना मनात एकाच वेळी भीती आणि विस्मय दाटून येतो.

उन्हाळ्यात मात्र ती संथ, शांत होते. पाण्यावर सूर्याची किरणे पडल्यावर नदी चांदीसारखी चमकते. खाडीत मासेमारी करणाऱ्या कोळी बांधवांच्या होड्या, त्यांचे प्रतिबिंब आणि दुरून येणारा लाटांचा आवाज — हे दृश्य चित्रकाराच्या कुंचल्याला साद घालणारे असते.

काजळीच्या खाडीत पापलेट, बोंबील, कोळंबी, खेकडे असे अनेक सागरी जीव मिळतात. पिढ्यान्पिढ्या कोळी समाजाचे जगणे काजळीने सांभाळले आहे. गणेशोत्सवात विसर्जनासाठी काजळीचे पात्र भाविकांनी भरून जाते तेव्हा ती एक पवित्र तीर्थ बनते.

आज शहरीकरण, अतिक्रमण आणि सांडपाण्यामुळे काजळी अनेक आव्हानांना सामोरी जात आहे. मात्र पावसाळ्यात ती अजूनही तेवढ्याच जोमाने वाहते, काठावर पक्षी येतात आणि रत्नागिरीकरांच्या मनातील तिच्याबद्दलची माया अजूनही ओसंडून वाहते.